ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΤΟΥ ΚΡΗΤΙΚΟΥ ΛΑΟY ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (1895- 1913)

 ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΤΟΥ ΚΡΗΤΙΚΟΥ ΛΑΟY ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 

(1895- 1913)

       Με αφορμή την επέτειο εορτασμού τής εκατονταετηρίδας από την Ένωση τής Κρήτης με τη Μητέρα Ελλάδα (1913- 2013)


              [Ομιλία που έγινε κατ’ ανάθεση τού Δήμου Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου, στην Κοξαρέ (1/8/2013), για τον εορτασμό τής εκατονταετηρίδας από την Ένωση τής Κρήτης με τη Μητέρα Ελλάδα.]

                       

       ΚΩΣΤΗΣ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

            www.ret-anadromes.blogspot.com         


       Από το έτος 1895 (Γενοκτονία Αρμενίων, που έστρεψε τη διεθνή κοινότητα κατά της Τουρκίας) επαναστατικός αναβρασμός επικρατούσε στην Κρήτη, ο οποίος εντάθηκε στις αρχές τού 1897. Έτσι, την 1η Φεβρουαρίου τού εν λόγω έτους, ο νέος Πρωθυπουργός Θ. Δηλιγιάννης, πιεζόμενος από την κοινή γνώμη, που εμπνεόταν από μεγαλοϊδεατικές τάσεις, έστειλε 1500 άνδρες στην Κρήτη με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Τιμολέοντα Βάσσο, υπασπιστή τού βασιλιά των Ελλήνων. Ο στρατός αποβιβάζεται στον όρμο Κολυμπάρι, δυτικά των Χανίων. Εθελοντές και πολεμοφόδια στέλνονται ταυτόχρονα στο Ρέθυμνο και στο Ηράκλειο και ο Τιμ. Βάσσος με προκήρυξή του καταλαμβάνει το νησί στο όνομα τού βασιλιά, ενώ οι Κρητικοί από τη μία ως την άλλη άκρη τού νησιού μέσα σε μιαν ατμόσφαιρα γενικού ενθουσιασμού κηρύσσουν και αυτοί την Ένωση τής Κρήτης με την Ελλάδα. Στο Ρέθυμνο, ειδικότερα, πρώτοι οι Αγιοβασιλειώτες (Λαμπηνή- 31/1/1897), και τρεις μέρες μετά (2/2/1897) οι Αμαριώτες (Σχολή Ασωμάτων) και οι Μυλοποταμίτες (Κάμπου Μετόχια) και, τέλος, στις 3/2/1897, το ανατολικό τμήμα τής επαρχίας (Αρκάδι) με τέσσερα πανόμοια ψηφίσματα, που συντάχθηκαν σύμφωνα με τις οδηγίες τού Υποπρόξενου τής Ελλάδας στο Ρέθυμνο και στάλθηκαν στη Χαλέπα, προκειμένου να επιδοθούν στους εκεί προξένους των Μ. Δυνάμεων: α΄) κηρύσσουν «καταργημένην τήν πί τς Νήσου κυριαρχίαν το ατοκράτορος τν θωμανν σουλτάνου Χαμήτ το Β΄» και β΄) κηρύσσουν «τήν νωσιν τς Νήσου Κρήτης μετά το λευθέρου βασιλείου τς λλάδος, μεθ’ ο ατη ποτελε νιαον καί ναπόσπαστον κράτος πό τήν συνταγματικήν βασιλείαν τς Ατο Μεγαλειότητος το Βασιλέως τν λλήνων Γεωργίου το Α΄ καί τν διαδόχων ατο» και προσκαλούν «τήν Ατο Μεγαλειότητα τόν Βασιλέα τς λλάδος νά καταλάβ ς κυρίαρχος τήν Νήσον Κρήτην» (Αρχείο Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνου). 

     Στο μεταξύ, οι Ευρωπαίοι είχαν κάμει μικτή κατοχή στις τρεις μεγάλες πόλεις τής Κρήτης (Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο), ύψωσαν τις σημαίες τους και ειδοποίησαν τον Τ. Βάσσο πως δεν έχει το δικαίωμα να τις πλησιάσει σε απόσταση μικρότερη των έξι χιλιομέτρων. Η επέμβαση των Δυνάμεων γίνεται ύστερα από λίγο ακόμα πιο άμεση· στρατός αποβιβάζεται στα φρούρια και ειδοποιούν την ελληνική κυβέρνηση ότι δε θα επιτρέψουν την απόβαση άλλου ελληνικού στρατού στην Κρήτη, όπως δεν επιτρέπουν ούτε και τουρκικού.

ΛΙΘΟΓΡΑΦΊΑ-
Η Μάχη τής Τσικαλαριάς
 

     Μια σκηνοθετημένη παραβίαση τής γραμμής από τον Τούρκο Ιμπραχήμ, οδήγησε τον Ιταλό ναύαρχο Φ. Κανεβάρο να διατάξει φοβερό κανονιοβολισμό τού «Επαναστατικού Στρατοπέδου τού Ακρωτηρίου», που είχε οργανωθεί στη θέση Φρύδια, από τους: Ελευθ. Βενιζέλο, Αντ. Σήφακα, Ν. Πιστολάκη, Κων. Φούμη, και Γ. Μυλονογιάννη (2 Φεβρ. 1897). Ήταν τότε που μία ρωσική οβίδα έκοψε τον κοντό απ’ όπου κυμάτιζε η ελληνική πολεμική σημαία, στην κορυφή τού Προφήτη Ηλία, και ο Σπύρος Καγιαλές (ή Καγιαλεδάκης), ένα ηρωικό και ατρόμητο παλικάρι από τη Γραμβούσα, έτρεξε μπροστά στα έκθαμβα μάτια όλων και, αφού άρπαξε από κάτω την ελληνική σημαία, στήθηκε ολόρθος, με τη σημαία στα ορθάνοιχτά του χέρια, πάνω στον βράχο που πριν από λίγο ορθωνόταν ο κοντός. Οι ναύαρχοι Άντρεωφ, Ποττιέ, και Κανεβάρο διέταξαν αμέσως την παύση τού κανονιοβολισμού, ενώ η εικόνα τού ατρόμητου Κρητικού με την ελληνική σημαία, που είχε μετατρέψει το σώμα του σε ιστό, στην κορυφή του βράχου, μέσα στον «ορυμαγδό και την κόλαση τού πυρός», έκανε αστραπιαία τον γύρο τής Ευρώπης.

    Τόσο το τελευταίο γεγονός όσο και το άλλο, του κανονιοβολισμού, δηλαδή, του στρατοπέδου των επαναστατών, δημιούργησαν ζωηρές αντιδράσεις στην Ευρώπη με διαδηλώσεις και δημοσιεύματα υπέρ των Κρητών και κατά των Ευρωπαίων ναυάρχων, που βομβάρδιζαν ανελέητα τους χριστιανούς, για να υποστηρίξουν τους Τούρκους.

     Μπροστά σε αυτές τις νέες εξελίξεις οι Μεγάλες Δυνάμεις προτείνουν τη λύση τής αυτονομίας (17 Φεβρουαρίου 1897), αλλά οι Κρητικοί και η ελληνική κυβέρνηση την απορρίπτουν κατηγορηματικά, όπως απορρίπτουν και τη λύση τής ηγεμονίας. Οι Μ. Δυνάμεις αποκλείουν τα κρητικά παράλια και εμποδίζουν τη μεταφορά τουρκικών και ελληνικών στρατευμάτων και εφοδίων. Παρ’ όλα αυτά, ο αγώνας στην Κρήτη δεν κάμπτεται και συνεχίζεται.

      Στις αρχές Απριλίου τού 1897 η Τουρκία κηρύσσει πόλεμο κατά της Ελλάδας. Το ατυχές αποτέλεσμα τού πολέμου (5 Απρ. – 8 Μαΐου 1897) καταστρέφει και πάλι τις ελπίδες των Κρητικών για την ένωση και αναγκάζει την Ελλάδα να ανακαλέσει τις δυνάμεις της από την Κρήτη (21 Απριλίου). Το κρητικό όνειρο για την ένωση είχε διαψευστεί για μια ακόμη φορά. Οι ηγέτες τής Κρητικής Επανάστασης αναγκάζονται τώρα να δεχτούν τη λύση τής αυτονομίας, που πριν από λίγο καιρό την απέρριπταν κατηγορηματικά. Με ψηφίσματα τής Συνέλευσης στις Αρχάνες και ύστερα στο Μελιδόνι οι ενωτικοί συντάχθηκαν με τους αυτονομιστές και η απόφαση ήταν ομόφωνη· να δεχτούν, δηλαδή, την αυτονομία που πρότειναν οι Μ. Δυνάμεις, με τον όρο πως τα τουρκικά στρατεύματα θα απομακρύνονταν παντελώς από την Κρήτη και θα ετίθετο, πλέον, τέρμα στις αιματοχυσίες, τις ερημώσεις, τις σφαγές και τις παντοίες συμφορές και τα δεινοπαθήματα που προκάλεσε στην Κρήτη η μακρά τουρκική κακοδιοίκηση.

      Η Επαναστατική Συνέλευση συνεδριάζοντας στο Ακρωτήρι με πρόεδρό της τον Ι. Σφακιανάκη, δέχεται τις προτάσεις των Μ. Δυνάμεων σχετικά με το προσωρινό πολίτευμα τού νησιού και οργανώνει το Εκτελεστικό, που θα αναλάβαινε τη διοίκηση μέχρι να κανονιστούν οριστικά οι λεπτομέρειες τού νέου πολιτεύματος και να έρθει ο Κυβερνήτης στο νησί. Ζήτημα γεννήθηκε για το πρόσωπο τού Κυβερνήτη. Επειδή, όμως, οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν σε πρόσωπο κοινής αποδοχής πρότειναν και επέβαλαν ως ύπατο αρμοστή στην Κρήτη τον Πρίγκιπα Γεώργιο τής Ελλάδος, δευτερότοκο γιο τού βασιλιά των Ελλήνων Γεωργίου τού Α΄.

       Η τελευταία πράξη τού κρητικού δράματος, η μεγάλη σφαγή τού Ηρακλείου (25 Αυγούστου 1898), θύμισε τις σκληρότερες μέρες τής τουρκοκρατίας. Όλα έγιναν όταν απόσπασμα τού αγγλικού στρατού προέβαινε, σύμφωνα με την απόφαση των Ναυάρχων, στην εγκατάσταση των υπαλλήλων τού Εκτελεστικού στο φορολογικό γραφείο τής πόλης, στο λιμάνι τού Ηρακλείου. Οι Τούρκοι, βλέποντας να χάνουν την οικονομική εξουσία από τα χέρια τους, κινήθηκαν σε μια φοβερή και απάνθρωπη σφαγή. Συγχρόνως, ο τουρκικός όχλος ξεχύθηκε στους δρόμους τού Ηρακλείου και πυρπόλησε και λεηλάτησε τα καταστήματα και τα σπίτια τού μεγάλου δρόμου προς το λιμάνι, όπου διέμεναν οι λίγοι χριστιανοί τής πόλης (γι’ αυτό και ο δρόμος αυτός ονομάζεται σήμερα «οδός 25ης Αυγούστου»). Μαζί με τις εκατοντάδες χριστιανούς αμάχους  σκότωσαν και δεκαεπτά Άγγλους στρατιώτες και τον Πρόξενο τής Αγγλίας Λυσ. Καλοκαιρινό. Η Αγγλία αντέδρασε αμέσως δυναμικά. Απαγχονίστηκαν δεκαεπτά σημαίνοντες Τουρκοκρήτες (όσοι, δηλαδή, και οι Άγγλοι που φονεύθηκαν από τους Τούρκους), οι οποίοι θεωρήθηκαν πρωταίτιοι των βανδαλισμών και ο τουρκικός στρατός διατάχθηκε να αποχωρήσει από την πόλη, καθώς και από τα άλλα φρούρια τής Κρήτης. Έτσι, τα τραγικά αυτά γεγονότα τού Ηρακλείου συντέλεσαν στο να αλλάξει άρδην η κατάσταση και να επέλθει γρηγορότερα η λύση. Ο Πρόεδρος τής Εκτελεστικής Επιτροπής Ι. Σφακιανάκης, στις 24/9/1898, ανακοινώνει περιχαρής προς τους χριστιανούς κατοίκους τής Κρήτης, από τη Χαλέπα Χανίων, την απόφαση των Μ. Δυνάμεων να εκκενώσουν την Κρήτη από τον τουρκικό στρατό από τις 8 μέχρι και τις 23 Οκτωβρίου, γράφοντας χαρακτηριστικά: «ναν, λοιπόν, κόμη μνα καί α λύσσεις α ποαι πό αώνων δέσμευον τήν Κρήτην καταπίπτουν. Θά δύναται δ' ατη νά χωρίσ σφαλς πρός ετυχέστερον μέλλον ρωγόν χουσα κατά τά πρτα βήματα τήν εμεν προστασίαν τν Τεσσάρων Δυνάμεων» (Αρχείο Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνου). Με σχεδόν ταυτόχρονη κοινοποίησή τους και οι Ναύαρχοι (Ιταλίας, Αγγλίας, Ρωσίας και Γαλλίας), στις 9 Σεπτεμβρίου 1898, ανακοίνωναν προς τους χριστιανούς κατοίκους τής Νήσου ότι « ποχώρησις τν Τουρκικν στρατευμάτων πιβάλλει ν ταυτ καθήκοντα ες τόν χριστιανικόν πληθυσμόν καί ποχρεώσεις ες τό συμβούλιον τν Ναυάρχων, περ νέλαβεν π' εθύνην του τήν σφάλειαν καί τήν συχίαν τν Μουσουλμάνων κατοίκων τς Νήσου…». Καί ἡ κοινοποίηση τῶν Ναυάρχων κατέληγε: «Κρτες, τό ργον τν Δυνάμεων ν Κρήτη δέν τελείωσεν. Δέν ρκε τωόντι τι ερήνευσεν τόπος. Πρέπει πρός τούτοις νά θεραπευθσιν α πληγαί το παρελθόντος καί νά ξασφαλισθε τό μέλλον του διά τς διοργανώσεως διοικήσεως σχυρς, συνετς καί νοήμονος» (Αρχείο Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνου).

Ο Πρίγκιπας Γεώργιος
και οι Ναύαρχοι των Μεγάλων Δυνάμεων,
 την ημέρα παραδόσεως της εξουσίας
 (9-12-1898)
 (Ιστ. Μουσ. Κρήτης)

        Στις 2 Νοεμβρ. 1898 και ο τελευταίος Τούρκος στρατιώτης εγκατέλειπε οριστικά την Κρήτη, ενώ ένα μήνα αργότερα (9 Δεκ. 1898) ο ύπατος αρμοστής Γεώργιος, εν μέσω σκηνών αποθέωσης, αποβιβαζόταν στη Σούδα και εγκαθίστατο στο προάστιο των Χανίων Χαλέπα, διεθνές κέντρο τού νησιού, τότε, αφού εκεί βρίσκονταν εγκατεστημένες πολλές ξένες προξενικές αρχές. Ο Γεώργιος για τους Κρητικούς αποτελούσε ένα μεταβατικό στάδιο, αλλά και μιαν υπόσχεση (αραββώνα) για την Ένωση με τη Μητέρα Ελλάδα. Η θητεία τού Γεωργίου, ως ηγεμόνος τής Κρήτης, θα ήταν- σύμφωνα με την απόφαση των Δυνάμεων- τριετής και μετά την τριετία αυτήν ο δρόμος έπρεπε να οδηγήσει, κανονικά, στην Ένωση. Η μακραίωνη περίοδος τής δουλείας είχε παρέλθει ουσιαστικά και ανέτελλε η λαμπρότερη και φωτεινότερη μέρα στην τραγική ιστορία τής Κρήτης.

     Με την άφιξή του ο Γεώργιος απευθύνει προς τον κρητικό λαό διάγγελμα με το οποίο τον καλούσε σε πειθαρχία στους νόμους και ειρηνική συμβίωση και αναλαμβάνει τη διοίκηση τής νεοσύστατης Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας. Στην Κρητική Πολιτεία δημιουργείται ίδιο νόμισμα (η κρητική δραχμή), ιδρύεται η Τράπεζα Κρήτης, συντάσσεται το Σύνταγμα τού Κρητικού Κράτους, εκδίδεται η επίσημη Εφημερίδα τής Κρητικής Πολιτείας, καθιερώνεται, ως επίσημη γλώσσα στην Κρήτη, η Ελληνική και υψώνεται η κρητική σημαία στο φρούριο τού Φιρκά, ενώ η τουρκική διατηρήθηκε μόνο στο φρούριο τής Σούδας, ως τελευταίο σύμβολο τής τουρκικής επικυριαρχίας στην Κρήτη. Το νησί τίθεται κάτω από την υψηλή προστασία των τεσσάρων Μ. Δυνάμεων, κατά διαμερίσματα: Χανιά (Ιταλοί), Ρέθυμνο (Ρώσοι), Ηράκλειο (Άγγλοι) και Λασίθι (Γάλλοι). Τελικά, αυτό το νέο κράτος που δημιουργείται στην Κρήτη το 1898 ήταν μια αυτόνομη ηγεμονία κάτω από την επικυριαρχία τού Σουλτάνου. Ουσιαστικά, όμως, ήταν ένα προτεκτοράτο κάτω από την άμεση εξουσία των Μ. Δυνάμεων, που εμπόδιζαν με κάθε τρόπο την Ένωση.

      Οι ξένοι ναύαρχοι αποχωρούν την επόμενη ημέρα από την έλευση τού Ύπατου Αρμοστή (10 Δεκ.) και αμέσως αρχίζει το δυσχερές έργο τής οργάνωσης τής Κρητικής Πολιτείας, με τους εξής Συμβούλους (δηλαδή υπουργούς) Ελευθ. Βενιζέλο (1ο τη τάξει σύμβουλο τής Δικαιοσύνης), Κ. Φούμη (Οικονομικών), Μ. Κούνδουρο (Εσωτερικών), Ν. Γιαμαλάκη (Δημόσιας Εκπαίδευσης) και Χουσεΐν Γενιτσαράκη (Δημόσιας Ασφάλειας). Η πρώτη αυτή τρίχρονη κυβέρνηση τής Κρητικής Πολιτείας εργάστηκε πραγματικά με ζήλο για την Ένωση και απέδωσε έργο σημαντικό. Ο Μαν. Κούνδουρος στο Ημερολόγιό του σημειώνει χαρακτηριστικά: «Τά πρτα τη τς ρμοστείας πρξαν τη εδαίμονα διά τήν Κρήτην πό ποψιν δημοσίας τάξεως, διοργανώσεως καί ργασίας κπολιτιστικς». Όμως, το Σύνταγμα τής Κρητικής Πολιτείας (1899) στην ουσία υπήρξε αυταρχικό, υπερβολικά συντηρητικό και παραχωρούσε στον Ηγεμόνα (Αρμοστή) υπερεξουσίες, που μπορούσαν εύκολα να οδηγήσουν τα πράγματα στον δεσποτισμό και την αυταρχικότητα. Εκτός, όμως, από τις συνταγματικές και διοικητικές αδυναμίες δεν άργησε να φανεί και διάσταση απόψεων στο μέγα και κρίσιμο ζήτημα τής Ένωσης τής Κρήτης με την Ελλάδα. Ο Γεώργιος, δηλαδή, αφού εξαιτίας των διεθνών συνθηκών και τής στρατιωτικής αδυναμίας τού ελληνικού Βασιλείου, απέτυχε ολοκληρωτικά στην αρχική «ενωτική» του προσπάθεια, έγινε αυταρχικότερος και αγωνίστηκε να εγκαταστήσει ένα καθεστώς απολυταρχικό και να καταστεί ισόβιος μονάρχης πιστός στο καθεστώς τής Αυτονομίας, όπως ακριβώς το προσδιόρισαν και το εγγυήθηκαν οι Μ. Δυνάμεις, οι οποίες φαίνονταν απρόθυμες να ανακινήσουν περαιτέρω το Κρητικό Ζήτημα και επέμεναν στην παγίωση τού status quo τής Κρητικής Πολιτείας. Η Κρήτη είχε εμπλακεί στο γενικότερο αδιέξοδο τού Ανατολικού Ζητήματος και στον ανταγωνισμό των Μεγάλων για την επικράτηση στον ευρύτερο μεσογειακό χώρο. Εγκέφαλος και βασικός οργανωτής και εκφραστής τής αντίδρασης αυτής τού Πρίγκιπα στη φιλελευθεροποίηση τού πολιτεύματος υπήρξε ο ιδιαίτερος σύμβουλός του Ανδρέας Παπαδιαμαντόπουλος.

     Άκρως αντίθετες- στη δυσάρεστη αυτήν εξέλιξη των πολιτικών πραγμάτων τής Κρητικής Πολιτείας- ήταν οι απόψεις τού Ελευθερίου Βενιζέλου, συμβούλου τής Δικαιοσύνης, που είχε ήδη αναδειχθεί σε ηγετική μορφή με ευρύτατη ακτινοβολία. Ήδη από πολύ ενωρίς, ο Βενιζέλος είχε καταστήσει σαφές στον Πρίγκιπα ότι δεν του αναγνώριζε το δικαίωμα τής προσωπικής διαχείρισης τού εθνικού ζητήματος και το δήλωνε με αξιοθαύμαστη παρρησία λέγοντας: «ς νας κ τν τριακοσίων χιλιάδων Κρητν, δέν σς κχωρώ τό δικαίωμά μου, στε μόνος σες νά ρυθμίζετε ατοβούλως τήν θνικήν πολιτικήν το τόπου μου». Η απόλυση τού Βενιζέλου (18 Μαρτίου) από το αξίωμα τού Συμβούλου τής Δικαιοσύνης ήταν αναπόφευκτη και σήμανε και τη ρήξη τού Βενιζέλου με τον Ύπατο Αρμοστή, πράγμα που κατέδειξε τη βαθιά διαφωνία των δύο ανδρών σχετικά με τη μεθόδευση τής κοινής επιδίωξης. Η σχετική ανακοίνωση τού Πρίγκιπα Γεωργίου, γύρω από εν λόγω γεγονός, έχει ως εξής: «…Επειδή ο επί τής Δικαιοσύνης Σύμβουλος Ελευθέριος Βενιζέλος  όλως αναρμοδίως υπεστήριξε και δημοσία εξέθηκε γνώμας επί σπουδαιοτάτου ζητήματος τού τόπου αντιθέτως προς το Ημέτερον φρόνημα και την εντολήν Ημών, απολύομεν αυτόν από τού αξιώματος τού Συμβούλου επί τής Δικαιοσύνης». Πέραν από αυτό, ο Αρμοστής απαγόρευσε και την ελευθεροτυπία και προχώρησε σε διώξεις και φυλακίσεις στελεχών τής αντιπολίτευσης. Έτσι, τα πολιτικά πράγματα στο νησί οξύνθηκαν και έφτασαν σε πλήρες αδιέξοδο.

     Για να αποκρούσει τις συκοφαντίες και να υποστηρίξει τις απόψεις του ο Βενιζέλος δημοσίευσε στην εφημερίδα «Κήρυξ» που εξέδιδε πέντε πολύκροτα άρθρα με τον χαρακτηριστικό τίτλο: «Γεννηθήτω φως». Ο Γεώργιος, επηρεαζόμενος από τους φανατικούς αντιβενιζελικούς συμβούλους του, ακολούθησε πολιτική αδιαλλαξίας και απέκοψε τις σχέσεις του με τον πρώην υπουργό του προχωρώντας σε μέτρα αυταρχικά με διώξεις και φυλακίσεις
Ελευθ. Βενιζέλος (στο μέσον)-
Κων. Μάνος- Κων. Φούμης
εξεχόντων μελών τής αντιπολίτευσης. Οδηγούμαστε έτσι στην περίφημη επανάσταση τού Θερίσου (1905), χωριού τής ορεινής Κυδωνίας, παρά τους πρόποδες των Λευκών Ορέων, ιδανικού, ένεκα τούτου, οχυρού και ορμητηρίου για τους επαναστάτες, που- με φυσικό αρχηγό τον Ελευθέριο Βενιζέλο και κύριους συνεργάτες του τους Κων. Φούμη και Κων. Μάνο- κήρυξε ένοπλο αγώνα κατά τής Αρμοστείας, την ένωση τής Κρήτης με την Ελλάδα και ύψωσε την ελληνική σημαία (Επαναστατική Συνέλευση τής 11ης Μαρτίου 1905). Το Θέρισο έγινε, πλέον, το δεύτερο εφαλτήριο τού Ελευθ. Βενιζέλου για τη δημιουργία τής Μεγάλης Ελλάδας . το πρώτο ήταν το Ακρωτήρι. Στο ιστορικό ψήφισμα κατά την κήρυξη τής επανάστασης, που έγινε στη βυζαντινή εκκλησία τού Αγίου Γεωργίου, στο Θέρισο, αλλά και στις τοιχοκολλημένες προκηρύξεις στα Χανιά και σε άλλες πόλεις, δηλωνόταν απερίφραστα ο πόθος τού κρητικού λαού για Ένωση με τη Μητέρα Ελλάδα. « κρητικός λαός, έλεγε, συνελθών ες πάνδημον συλλαλητήριον ν Θερίσ τς Κυδωνίας σήμερον τήν 11ην Μαρτίου 1905 κηρύττει νώπιον
Η Επανάσταση τού Θέρισου,
 αφετηρία της Κρητικής Επανάστασης
Θεο
καί νθρώπων τήν πολιτικήν  ατο νωσιν μετά το Βασιλείου τς λλάδος ες μίαν διαίρετον, λευθέραν, συνταγματικήν πολιτείαν». Ο δε Ελευθέριος Βενιζέλος στον πανηγυρικό λόγο του στα Κεραμειά, με την ευκαιρία τής εθνικής επετείου (25 Μαρτίου 1905), αναλύοντας με σαφήνεια την πολιτική κατάσταση τής Κρήτης δήλωνε χαρακτηριστικά: «…δέχθημεν τόν πατον ρμοστήν μόνον ς κομίζοντα τόν ρραβώνα τς νώσεως τς Κρήτης μετά τς λλάδος. λλ' ρραβών διήρκεσε τόσον πολύ, στε τό στάδιον τς μνηστείας κατήντησεν πεχθές….το φυσικόν, λοιπόν, Κρητικός Λαός νά προσφύγει παξ τι ες τά πλα, πως καταστήσει ναργεστέραν τήν νάγκην τς θνικς του ποκαταστάσεως. πάρχουν ο φρονοντες τι τό κίνημα τοτο εναι καιρον. Δέν χει, ραγε, ναγνωρισθε τι μόνη λύσις το Κρητικο Ζητήματος εναι νωσις τς Κρήτης μετά το Βασιλείου τς λλάδος;….». Στην εξέταση, βέβαια, των αιτίων τής επανάστασης τού Θερίσου δεν θα πρέπει, ασφαλώς, πέραν τού βασικού ανωτέρω, της Ένωσης, να αποκλειστούν και άλλοι, οικονομικοί και κοινωνικοί παράγοντες.

     Το κίνημα τού Θερίσου εδραιώθηκε και επεκτάθηκε πολύ γρήγορα σε ολόκληρη την Κρήτη και όχι μόνο, αφού- παρά τις προσπάθειες τού αρμοστειακού περιβάλλοντος για δυσφήμηση τού κινήματος και την καταστροφολογία μερίδας τού αθηναϊκού τύπου- εκατοντάδες εθελοντές αναχωρούσαν από τον Πειραιά για τη Μεγαλόνησο, προκειμένου να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στον αγώνα. Ειδικότερα, όσον αφορά στην Κρήτη, στο Ηράκλειο ο παλαιός και γενναίος αγωνιστής Ι. Σφακιανάκης δίνει το σύνθημα τού ξεσηκωμού, ενώ το Ρέθυμνο με τον Μίνω Πετυχάκη και σύσσωμη η επαρχία Αγίου Βασιλείου στήριζε γενναία τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Στην επανάσταση του Θερίσου θα πάρει ενεργό μέρος- λόγω και της στενότατης φιλίας του με τον Ελευθέριο Βενιζέλο- και ο υφηγητής τής Θεολογικής Σχολής τού Πανεπιστημίου Αθηνών Χρίστος Μακρής, από τα Σελλιά, ενώ στις Μέλαμπες ο Ευστρ. Φωτάκης με τον Νικ. Τρουλλινό και τον Παν. Φωτάκη έδιωξαν τους αρμοστειακούς, σφράγισαν το Ειρηνοδικείο και ύψωσαν την ελληνική σημαία. Σε επιστολή τους δε προς τον Ελευθ. Βενιζέλο (27-3-1905) τού αποστέλλουν ψήφισμα τού δήμου Μελάμπων υπέρ τής Ανεξαρτησίας τής Κρήτης και της Ενώσεώς της με την Μητέρα Ελλάδα.

     Η επανάσταση στο Θέρισο δημιούργησε μια νέα τάξη πραγμάτων στο νησί. αποτέλεσε το ουσιαστικότερο βήμα για την Ένωση και ανέδειξε έναν μεγάλο ηγέτη για την Κρήτη και ολόκληρο τον Ελληνισμό.  Ψηφίσματα συμπαράστασης προς την Επανάσταση και υπέρ της Ενώσεως έφταναν συνεχώς από όλη την Κρήτη και τα πράγματα προχωρούσαν προς εμφύλιο πόλεμο, αφού στην Κρήτη υπήρχαν, ήδη, δύο κυβερνήσεις . αυτή του Αρμοστή και αυτή των επαναστατών στο Θέρισο. Σε δημοσίευμα τής εφημ. «Το Θέρισσο» (αρ. φύλλ. 19, 14/9/1905, Δημοτική Βιβλιοθήκη Χανίων) σημειώνεται χαρακτηριστικά: « σπαραγμός πεγράφη! πό σήμερον πρέπει νά θρην σύμπασα λλάς, διότι ερέθη λλην Βασιλόπαις νά θέσ τήν πογραφήν του κάτωθεν νός φοβερο νόμου σημαίνοντος τήν ναρξιν το μφυλίου σπαραγμο ες τήν ρωικήν Μεγαλόνησον. ρμοστής τς Κρήτης νέκρινε τήν κ τριακοσίων χιλιάδων δραχμν πίστωσιν πρός σύστασιν ντεπαναστατικν σωμάτων! Δέν ερίσκομεν λέξεις, δέν ερίσκομεν φράσεις μέ τάς ποίας νά χαρακτηρίσωμεν τήν φρονα, τήν σύνετον καί ντεθνικήν ταύτην πρξιν τς Κρητικς Βουλς. Καϋμένη Κρήτη! Τί σο πεφυλάσσετο! Νά δς τά τέκνα σου λληλοσπαρασσόμενα….».

    Η αναμέτρηση, αρχικά, περιορίστηκε μόνο σε μικροσυμπλοκές στην περιοχή των Χανίων, με ελάχιστα θύματα, μέχρις ότου άρχισε η δεύτερη φάση τού αγώνα και η ένοπλη επιδρομή των Μ. Δυνάμεων- των Άγγλων και, κυρίως, των Ρώσων- κατά των επαναστατών (αφού ο Έλληνας βασιλιάς συνέβαινε να είναι πρωτεξάδελφος τού τσάρου και συγγενής τού βασιλιά τής Αγγλίας). Αντίθετα με τους Ρώσους και τους Άγγλους οι άλλες προστάτιδες δυνάμεις στην περιοχή ευθύνης τους τηρούσαν στάση μάλλον παθητική απέναντι στην επανάσταση. Η επιδρομή, λοιπόν, των εν λόγω Δυνάμεων (Ρώσων και Άγγλων) είναι που αύξησε σημαντικά τα θύματα, και, κυρίως, κατά τις αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ των Ρώσων και των επαναστατών που σημειώθηκαν στο Καστέλλι Μυλοποτάμου (25 Ιουλ.), στη Γεωργιούπολυ (29 Σεπτ.) και, μάλιστα, στη φονικότατη μάχη τού Ατσιπόπουλου (2 Αυγ.).

      Αυτή η τελευταία, ήταν η περισσότερο αιματηρή συμπλοκή απ’ όλες όσες έγιναν κατά τη διάρκεια τού κινήματος. Το Ατσιπόπουλο ήταν χωριό σε περίοπτη θέση και η ελληνική σημαία των επαναστατών που κυμάτιζε εκεί φαινόταν από την πόλη τού Ρεθύμνου και ενοχλούσε πολύ τους Ρώσους. Γι’ αυτό ο αρχηγός τους, ο συνταγματάρχης Ουρμπάνοβιτς, αποφάσισε να καταλάβει το Ατσιπόπουλο. Αρχικά, οι προφυλακές τού Ουρμπάνοβιτς, που τις αποτελούσαν χωροφύλακες, στις 9.30 το πρωί, συμπλέκονταν, ήδη, με τους επαναστάτες. Πίσω από τις προφυλακές τών χωροφυλάκων βρισκόταν το κύριο σώμα των Ρώσων. Στο Ατσιπόπουλο βρίσκονταν τότε τριάντα επαναστάτες με τον γενναίο οπλαρχηγό Σταυριανό Μπίρη, που καταγόταν από το Ζουρίδι τού Ρεθύμνου. Εκεί ήταν, επίσης, και ο οπλαρχηγός Λιανδρής από το Ατσιπόπουλο και άλλοι. Στις ένδεκα η ώρα έφθασε και ο συναρχηγός τής επανάστασης, ο Κωνσταντίνος Μάνος, με εκατό επαναστάτες, και τότε η μάχη έγινε ακόμα λυσσωδέστερη. Η μάχη τού Ατσιπόπουλου συνετάραξε το Πανελλήνιο και είχε διεθνή απήχηση υπέρ των θέσεων των Επαναστατών.

     Ύστερα απ’ όλα αυτά, η φανερή, αφενός, πτώση τής δημοτικότητας τού Πρίγκιπα και η καθολική, αφετέρου, αποδοχή των επαναστατικών ιδεών οδήγησε σε διαπραγματεύσεις τού Βενιζέλου με τους Προξένους των Μεγάλων Δυνάμεων στην Αγία Μονή των Μουρνιών (2 Νοε. 1905), όπου υπογράφτηκε πρωτόκολλο για τον τερματισμό τού ένοπλου αγώνα, με ουσιαστική αποδοχή όλων των όρων τής επανάστασης, πράγμα που οδήγησε τα πράγματα στην πλήρη δικαίωση τής πολιτικής τού Ελευθερίου Βενιζέλου και τον Πρίγκιπα Γεώργιο στην παραίτηση και την οριστική αναχώρησή του (12 Σεπτ. 1906) από την Κρήτη «σχεδόν λαθραίως, ς φυγάς, πιβιβασθείς λληνικο πολεμικο σκάφους, σταλέντος παρά τς Κυβερνήσεως Θεοτόκη».

    Το Κρητικό Ζήτημα έμπαινε στο εξής σε νέα φάση, με την υπόσχεση των Μεγάλων Δυνάμεων ότι θα απέστελλαν στο νησί Διεθνή Εξεταστική Επιτροπή, επιφορτισμένη με την επιτόπια εξέταση τού κρητικού προβλήματος. Και πράγματι, λίγους μήνες μετά τον τερματισμό τής επανάστασης, έφθασε στην Κρήτη η Διεθνής Εξεταστική Επιτροπή, με πρόεδρο τον διακεκριμένο εμπειρογνώμονα Sir Edgard Law, η οποία πρότεινε την εισαγωγή μεταρρυθμίσεων, όπως η οργάνωση τής τοπικής πολιτοφυλακής, η αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων, η χορήγηση νέου δανείου και η αναθεώρηση τού συντάγματος, ενώ υπογράμμιζε ανεπιφύλακτα ότι «τό μόνον φάρμακον ες τήν πικίνδυνον σημερινήν κατάστασιν εναι ταχυτέρα, κατά τό δυνατόν, νωσις τς Κρήτης μετά το Βασιλείου τς λλάδος». 

    Τον Αύγουστο τού 1906 εκχωρήθηκε στον Έλληνα Βασιλιά το δικαίωμα να διορίζει τον Ύπατο Αρμοστή τής Κρήτης, με την έγκριση των Προστάτιδων Δυνάμεων, πράγμα που σήμαινε τη στενότερη σύνδεση τής Κρητικής Πολιτείας με την ανεξάρτητη Ελλάδα. Ευθύς αμέσως μετά την παραίτηση τού Πρίγκιπα Γεωργίου, ο βασιλιάς Γεώργιος ο Α΄ υπέδειξε ως νέο ύπατο Αρμοστή Κρήτης τον Αλέξανδρο Ζαΐμη, πρώην πρωθυπουργό και μετέπειτα Πρόεδρο τής Ελληνικής Δημοκρατίας (18 Σεπτ. 1906). Ο Πρωθυπουργός τής Ελλάδας Γ. Θεοτόκης έγραφε σε τηλεγράφημά του στον Πρόεδρο τής Κρητικής Βουλής: «διά το διορισμο το κ. Ζαΐμη καθ’ πόδειξιν τς Α.Μ. το βασιλέως, πετεύχθη ν μέγα βμα πρός τήν ποθουμένην πό τν Κρητν καί παντός το θνους λύσιν το Κρητικο Ζητήματος». Με ιδιαίτερο διάταγμα (13 Οκτ. 1907), στη νέα αυτήν αρμοστεία, συγκροτήθηκε η Πολιτοφυλακή τής Κρήτης, δηλαδή ο πρώτος στρατός τού νησιού εκπαιδευμένος από Έλληνες αξωματικούς, που γρήγορα εξελίχθηκε σε αξιόλογη στρατιωτική δύναμη, όπως φάνηκε λίγο αργότερα στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-13), κατά τους οποίους διαδραμάτισε σημαντικότατο ρόλο. Και αφού η ύπαρξη μιας άρτια οργανωμένης Κρητικής Πολιτοφυλακής καθιστούσε πια περιττή την παρουσία ξένων στρατευμάτων, τον Ιούλιο τού 1907 τα στρατεύματα των Μ. Δυνάμεων άρχισαν να απομακρύνονται και η διαδικασία αυτή ολοκληρώθηκε σε λιγότερο από ένα έτος, οπότε ο Βενιζέλος έγραφε στον «Κήρυκα» των Χανίων: «πό πτά λων αώνων, φ' ς Κρήτη κατελήφθη πό τν νετν, πρώτην φοράν πό τς χθές (15 Ιουλ.) τό κρητικόν δαφος δέν πατεται πό ξένου στρατιώτου». Ψηφίστηκαν, επίσης, νέοι νόμοι για τη δικαιοσύνη, ενώ η υγεία και η παιδεία- νέος υπουργός τής οποίας έγινε ο Καθηγητής τού Πανεπιστημίου Αντ. Γιάνναρης- αποτέλεσαν το κύριο μέλημα τής Κυβέρνησης.

      Τον Σεπτ. τού 1908- και ενώ η Κρητική Πολιτεία βρισκόταν σε φάση ραγδαίας ανάπτυξης- δύο σημαντικά εξωτερικά γεγονότα προσάρτησης χωρών ήρθαν να ταράξουν τα πράγματα και να επηρεάσουν αποφασιστικά και την πορεία τού Κρητικού Ζητήματος {η προσάρτηση τής Βοσνίας και Ερζεγοβίνης από την Αυστρία και η ανακήρυξη τής Βουλγαρίας σε βασίλειο με ταυτόχρονη προσάρτηση τής Ανατολικής Ρωμυλίας (Σεπτ. 1908)}. Η είδηση δημιούργησε σάλο στην Ελλάδα και την Κρήτη. Ο πρωθυπουργός Γ. Θεοτόκης υπέδειξε στον Πρόεδρο τής Κρητικής Βουλής, Γ. Παπαμαστοράκη, την ανάγκη λαϊκών κινητοποιήσεων για την κήρυξη τής Ένωσης τής Κρήτης με την Ελλάδα με δημοψηφίσματα. Και πράγματι, το μεσημέρι τής 23ης Σεπτ. 1908- και ενώ ο Ύπατος Αρμοστής βρισκόταν στην Αίγινα για διακοπές- σε επιβλητική συγκέντρωση στο πεδίο τού Άρεως, στα Χανιά, εγκρίθηκε ομόφωνα το πρώτο λαϊκό ψήφισμα τής Ένωσης και ακολούθησαν σε όλη την Κρήτη παρόμοια ψηφίσματα, ενώ την 24η Σεπτεμβρίου εξέδωσε ενωτικό ψήφισμα και η επίσημη κυβέρνηση τής Κρητικής Πολιτείας, τα μέλη τής οποίας έδωσαν την επόμενη (25 Σεπτ.), ενώπιον τού επισκόπου Κυδωνίας και Αποκορώνου, όρκο στο όνομα τού Βασιλέως των Ελλήνων και προχώρησαν στην κατάργηση τής αρμοστείας. Μετά από αυτό η ελληνική κυβέρνηση υπέδειξε στον Ζαΐμη να μην επιστρέψει στην Κρήτη. Το κρητικό σύνταγμα καταργήθηκε και εισήχθη το ελληνικό, ενώ σχηματίστηκε νέα Προσωρινή (διακομματική) Κυβέρνηση από τους Ελευθ. Βενιζέλο, Μίν. Πετυχάκη, Εμμ. Λογιάδη, Χαρ. Πωλογεώργη, με πρόεδρο τον Αντ. Μιχελιδάκη. Η Ελληνική Κυβέρνηση, για να αποφύγει τις αντιδράσεις τής Τουρκίας και τις διεθνείς περιπλοκές, δεν προχώρησε στην επίσημη αναγνώριση τής Ένωσης και περιορίστηκε σε παρασκηνιακές οδηγίες, ενώ οι Μ. Δυνάμεις φαίνονταν να αποδέχονται σιωπηρά τις νέες εξελίξεις στην Κρήτη, και αυτό παρά τις έντονες και συνεχείς διαμαρτυρίες τής Τουρκίας. Ο λόγος αποτυχίας τής Ένωσης στη συγκεκριμένη συγκυρία οφειλόταν, κυρίως, στην αδυναμία τής Αθήνας να την υποστηρίξει και να αντιμετωπίσει τις συνέπειες. 

      Μετά την παραίτηση τής Προσωρινής Κυβέρνησης τής Κρήτης (Αύγ. 1909), η Κρητική Βουλή όρισε νέα τριμελή Επιτροπή για την άσκηση τής κυβερνητικής εξουσίας, την οποία διαδέχθηκε νέα κυβέρνηση (29 Δεκ. 1909) και στις εκλογές τού 1910 πλειοψήφησε το κόμμα τού Ελευθερίου Βενιζέλου, που σχημάτισε νέα κυβέρνηση. Λίγους μήνες, όμως, αργότερα η Κυβέρνηση αυτή χρειάστηκε να ανασχηματιστεί, όταν ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος, που έλεγχε τα πολιτικά πράγματα στην Αθήνα μετά την επανάσταση στου Γουδή (1909), κάλεσε τον Ελευθέριο Βενιζέλο- που είχε διακριθεί με τη σθεναρή στάση του απέναντι στον πρίγκιπα Γεώργιο- για να αναλάβει τη διακυβέρνηση στην Ελλάδα (Σεπτ. 1910). Το Θέρισο όχι μόνο στάθηκε η αφορμή να βρει η Κρήτη τη λευτεριά της, αλλά, ακόμα, στάθηκε και η αφορμή για να  βρει η φυλή τον ηγέτη της, μετά την παραπάνω πρόσκληση τού Στρατιωτικού Συνδέσμου προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Οι πολιτικές ιδέες και η αγωνιστική δράση τού Βενιζέλου ανέπεμπαν τους παλμούς των εθνικών προσδοκιών. Ιδιαίτερα οι Κρήτες συμπατριώτες και συναγωνιστές του στο πρόσωπό του έβλεπαν τον άνθρωπο που θα επέλυε οριστικά το Κρητικό Ζήτημα, ολοκληρώνοντας, το συντομότερο δυνατό, την Ένωση με την Ελλάδα. Η Ένωση, πάντως, ολοκληρώθηκε αργά και σταδιακά, όμως, με βήματα σταθερά, όπως επιθυμούσε ο ίδιος ο Βενιζέλος, ο οποίος δεν δίστασε να συγκρουστεί με τους συμπατριώτες και πολιτικούς συνεργάτες του που διαφωνούσαν με τους χειρισμούς του. Στις προσπάθειές του για ένωση τής Κρήτης με την Ελλάδα ο Βενιζέλος ισορροπούσε με ευελιξία ανάμεσα στην τόλμη και τη μετριοπάθεια, υποτάσσοντας τις συναισθηματικές παρορμήσεις στην ορθολογική εκτίμηση τής εκάστοτε συγκυρίας.                    

        Και, ήδη, στα τέλη τού 1911 παρατηρήθηκε αναταραχή στην Κρήτη από την άρνηση τού Βενιζέλου να επιτρέψει την εισδοχή των Κρητών Βουλευτών στο εθνικό κοινοβούλιο, για λόγους διπλωματικούς, προκειμένου να αποφευχθεί αντίδραση τής Τουρκίας αλλά και των Μ. Δυνάμεων, που διακήρυτταν ότι δεν θα επιτρέψουν την μεταβολή τού status quo τής Κρητικής Πολιτείας.

Στέφανος Δραγούμης

       Αυτό, όμως, που δεν επέτρεπε η διπλωματία το επέτρεψε, τελικά, ο πόλεμος. Με την έκρηξη των Βαλκανικών Πολέμων, τον Οκτώβριο τού 1912, οι πύλες τού εθνικού κοινοβουλίου άνοιξαν για τους Κρήτες βουλευτές, που έγιναν, πλέον, δεκτοί με εκδηλώσεις πρωτοφανούς ενθουσιασμού. Βέβαια, η υποδοχή των Κρητών βουλευτών στο εθνικό κοινοβούλιο δεν συνιστούσε και την τυπική αναγνώριση τής Ένωσης. Ο Βενιζέλος προτίμησε, και στη φάση αυτή, να μη διαταράξει το καθεστώς τής αυτονομίας, όπως το ήθελαν οι Μ. Δυνάμεις, και, προκειμένου να αποφύγει μια άκαιρη ρήξη με την Τουρκία, αρκέστηκε να στείλει ως Γενικό Διοικητή τής Κρήτης τον Στέφανο Δραγούμη (12 Οκτ. 1912), ο οποίος ανέμενε να λυθεί το Κρητικό Ζήτημα με την ευτυχή έκβαση τού πολέμου που ξεκινούσε μεταξύ των Βαλκανικών λαών και τής Τουρκίας και για τον οποίο ο Βενιζέλος προπαρασκεύαζε πυρετωδώς τη χώρα. Στην πράξη, πάντως, η ένωση είχε πραγματοποιηθεί, αφού, ήδη, από τις 14 Φεβρουαρίου 1913 οι σημαίες των Μ. Δυνάμεων και της Τουρκίας είχαν αφαιρεθεί από το φρούριο τής Σούδας.

    Η ευτυχής και νικηφόρος για την Ελλάδα έκβαση των Βαλκανικών Πολέμων διπλασίασε, αφενός, το ελληνικό κράτος και επέφερε, αφετέρου, όπως ήταν αναμενόμενον, και την πολυπόθητη λύση τού Κρητικού Ζητήματος. Με το άρθρο 4 τής Συνθήκης τού Λονδίνου (17 Μαΐου 1913) ο σουλτάνος παραιτήθηκε από όλα του τα δικαιώματα στην Κρήτη, την οποία εκχωρούσε στις Μ. Δυνάμεις και με την ιδιαίτερη μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας Συνθήκη τής 1 Νοεμβρίου 1913 ο σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα επικυριαρχίας στην Κρήτη, ενώ ο Στέφανος Δραγούμης, λίγο αργότερα, στις 28 Νοεμβρίου 1913, γνωστοποιούσε την άφιξη τού Βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου στα Χανιά για την επίσημη ανακήρυξη τής Ένωσης, την Κυριακή 1 Δεκεμβρίου 1913. Οι λαϊκές εκδηλώσεις υπήρξαν πρωτοφανείς. Αιώνες αγώνων, αιμάτων και δακρύων έβρισκαν πια την ιστορική τους δικαίωση στην τελική αυτήν τής Κρήτης αποκατάσταση. Κατά την επίσημη τελετή την ελληνική σημαία παρέδωσαν στον Βασιλιά οι πολιοί αγωνιστές Χατζημιχάλης Γιάνναρης και Μάντακας, που υψώθηκε εν μέσω 101 κανονιοβολισμών στο φρούριο τού Φιρκά. Στο ίδιο σημείο, όπου άλλοτε υψωνόταν η τουρκική σημαία, στήθηκε τώρα μαρμάρινη επιγραφή, που έγραφε:

                                       ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ ΕΝ ΚΡΗΤΗ

                                                         1669- 1913

                                   ΗΤΟΙ 267 ΕΤΗ, 7 ΜΗΝΕΣ, 7 ΗΜΕΡΑΙ

                                                    ΕΤΗ ΑΓΩΝΙΑΣ     

Αν, τώρα, στα έτη αυτά προσθέσουμε και τα έτη τής ενετικής τυραννίας τα «έτη αγωνίας» για την Κρήτη ανέρχονται σε επτά, το όλον, αιώνες!!!..

      

                   ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.     Αλιγιζάκη Στέλλα, «Θέρισο 1905: ένα αποφασιστικό βήμα για την ένωση», στο: 90 χρόνια από την Ένωση τής Κρήτης με την ελεύθερη Ελλάδα, έκδοση Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου- Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», Πρακτικά Συμποσίου, Ρέθυμνο 2007, σσ. 433- 441.

2.     Γαρδίκα- Κατσιαδάκη Ελένη, «Η πολιτική διάσταση τού Κρητικού Ζητήματος», στο: 90 χρόνια από την Ένωση τής Κρήτης με την ελεύθερη Ελλάδα, έκδοση Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου- Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», Πρακτικά Συμποσίου, Ρέθυμνο 2007, σσ. 31- 34.

3.     Γρυντάκης Γιάννης Μ., «Οι αγώνες των Κρητικών για την ένωση τού νησιού τους με την Ελλάδα (1828- 1898)», στο: 90 χρόνια από την Ένωση τής Κρήτης με την ελεύθερη Ελλάδα, έκδοση Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου- Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», Πρακτικά Συμποσίου, Ρέθυμνο 2007, σσ. 403- 421.

4.     Δετοράκης Θεοχάρης, Ιστορία τής Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης 1990.

5.     Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος”, Η Ένωση τής Κρήτης 1 Δεκεμβρίου 1913, Χανιά 2003.

6.     Ιστορικό & Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνης, Ρέθυμνο 1898- 1913, Από την Αυτονομία στην Ένωση, Ρέθυμνο 1998.

7.     Καψάλης Γιάννης, Η επανάσταση τού Θερίσου, Αθήνα 1987.

8.     Μαρής Αντώνιος, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και το κίνημα τού Θερίσου, Χανιά 1985.

9.     Μητσοτάκη Ζωή, Ο Δημοσιογράφος Ελευθέριος Βενιζέλος στα χρόνια τής Κρήτης (1887- 1910), χ.τ., 1992.

10.   Μητσοτάκης Κυριάκος, Ο Επαναστάτης, Αθήνα 1970.

11.  Μπουμπουλίδης Φαίδων, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η πολιτική κατάστασις τής Ελλάδος. Άγνωστα και ανέκδοτα έγγραφα των ετών 1920-1922 και 1934-1936, τ. Α΄: Τα κείμενα. Λέσχη Φιλελευθέρων – Μνήμη Ελευθερίου Βενιζέλου. Αθήναι, 2000.

12.     Ξανθουδίδης Στέφανος - Λουλουδάκης Θ., Ιστορία τής Κρήτης, χ.χ.

13.   Ξυριτάκης Δημήτρης, Ο Αντώνιος Μιχ. Μιχελιδάκης (1844- 1923) ως επαναστάτης- πολιτικός- εκαιδευτικός, 2000.

14.   Παπαδάκης Μανώλης Μιλτ., «Νέα στοιχεία για τα μαθητικά χρόνια τού Ελευθερίου Βενιζέλου», Πεπραγμένα Στ΄ Κρητολογικού Συνεδρίου, τ. Γ΄ (Νεοελληνικά), Αθήνα 1990, 297- 333.

15.   Παπαδογεωργάκης Γρηγόριος Ν., Πώς κρίνουν οι μεγάλοι τής εποχής τον Ελευθέριο Βενιζέλο, Αθήνα, 1995.

16.    Παπαδογιαννάκης Νικόλαος, Ο Κ. Μάνος και το γλωσσικό ζήτημα, Ρέθυμνο 1996.

17.    Παπιομύτογλου Γιάννης Ζ. (επιμέλεια), Ημερήσιες Διατάξεις τής Ρωσικής Διοίκησης στο Ρέθυμνο, Ρέθυμνο 2007. 

18.   Πετρουλάκης Νικόλαος, «Οι Μεγάλες Δυνάμεις επιβάλλουν τη λύση τής Αυτονομίας στην Κρήτη», στο Εν Χανίοις, Ετήσια έκδοση τού Δήμου Χανίων, Περίοδος 3η, τ. 4ος, Χανιά 2010, 107-120.

19.   Πλωρίτης Μάριος, «Ο “ελευθερωτής” και ο “προδότης”. Η ανάρμοστη αρμοστεία που οδήγησε στο Θέρισο», Το Βήμα 12 Μαρτίου 1995.

20.   Σβολόπουλος Κωνσταντίνος, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η πολιτική κρίσις εις την αυτόνομη Κρήτην, 1901- 1906, Αθήνα 1974.

21.   Σβολόπουλος Κωνσταντίνος, Ελευθέριος Βενιζέλος, 12 μελετήματα, Αθήνα 1999.

22.   Σβολόπουλος Κωνσταντίνος, Η ελληνική εξωτερική πολιτική1900- 1945, Αθήνα 20029.

23.   Σημαντηράκη Ζαχαρένια, «Από τη σύμβαση τής Χαλέπας (1878) στην ένωση τής Κρήτης με την Ελλάδα (1913)», στο: Κρήτη, Εικόνες μιας εποχής, Έκδοση Δήμου Χανίων- Ιστορικού Αρχείου Κρήτης, Χανιά 2010.

24.   Σκουλάτος Β.- Δημακόπουλος Ν. - Κόνδης Σ., Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, τ. Β΄, (Ο.Ε.Δ.Β.) Αθήνα 1983.

25.  Σύνδεσμος Φιλολόγων Νομού Χανίων- Δήμος Χανίων- Δημοτική Πολιτιστική Επιχείρηση Χανίων, Το τελευταίο Βήμα προς την Ένωση, Θέρισο 1905 (Ημερολόγιον 2005).

26.  Τσουδερός Γιάννης Ευθυβούλου, Αφιέρωμα στην Ιστορία τής Κρήτης κ’ ειδικότερα τού Ρεθέμνου 1536 ως 1924, Ρέθεμνος 1995. 

27.   Φασατάκης Νίκος, Η τ. επαρχία Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνης, Αθήνα 2003.

28.  Χαλκιαδάκης Εμμανουήλ Γ., «Η πολιτική τού Ελευθερίου Βενιζέλου στο ζήτημα τής Ένωσης τής Κρήτης με την  Ελλάδα: 1910- 1913», στο: 90 χρόνια από την Ένωση τής Κρήτης με την ελεύθερη Ελλάδα, έκδοση Ιστορικής  Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου- Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος»,  Πρακτικά Συμποσίου, Ρέθυμνο 2007, σσ. 443- 463.

29.   Χρηστάκης Γιάννης - Πατεράκης Γεώργιος, Η Κρήτη και η Ιστορία της, Αθήνα 1995.

Έλενα Βιταλάκη και Αναστασία Πρατικάκη - Των παιδιών μας τα παιδιά

     Έλενα Βιταλάκη και Αναστασία Πρατικάκη    

                         Των παιδιών μας τα παιδιά
                       Τρεις γενιές σε μιαν οικογένεια
                   [Εκδόσεις «ΔΟΚΙΜΑΚΗΣ», Ηράκλειο 2013, σχ. 8ο (24Χ17), σσ. 125]  


             ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

     Χάρη στις συμπολίτισσες παιδαγωγούς Έλενα Βιταλάκη και Αναστασία Πρατικάκη απέκτησαν και οι παππουδογιαγιάδες το δικό τους βιβλίο! Πρόκειται για ένα βιβλίο «προσφορά» στην τρίτη ηλικία, ή την αρχική, την πρώτη γενιά τής κάθε οικογένειας, όπως, εξάλλου, αυτό θαυμάσια διασαφηνίζεται και από τον ποιητικότατο και συναισθηματικά φορτισμένο τίτλο τού βιβλίου: «Των παιδιών μας τα παιδιά» και τον διευκρινιστικό, περαιτέρω, υπότιτλο: «Τρεις γενιές σε μιαν οικογένεια» (εγγόνια- γονείς- παππούδες και γιαγιάδες).
Πρόκειται για μια σοβαρή και άκρως ενδιαφέρουσα παιδαγωγική μελέτη των δύο παραπάνω συγγραφέων- ερευνητριών, κατόχων, αμφοτέρων, διδακτορικών και μεταδιδακτορικών τίτλων, καθώς και πλούσιας και πολυετούς διδακτικής εμπειρίας στην ανωτάτη εκπαίδευση, αφού συμβαίνει να έχουν διδάξει, η μεν πρώτη, η κ. Βιταλάκη, στις σχολές τού Πανεπιστημίου Κρήτης, η δε δεύτερη, η κ. Πρατικάκη, στο Ανώτατο Τεχνολογικό Ίδρυμα τού Ηρακλείου (ΤΕΙ).
Το παρουσιαζόμενο βιβλίο- από τα ελάχιστα στο είδος του στην ελληνική, ειδικά, βιβλιογραφία- βασίζεται στον συνδυασμό τής παιδαγωγικής εμπειρίας των συγγραφέων του σε δύο βασικά ερευνητικά πεδία. στη μελέτη, αφενός, της επικοινωνίας των βρεφών με τις γιαγιάδες τους (η πρώτη έρευνα- της Έλενας Βιταλάκη) και των βρεφών με τους παππούδες τους (η δεύτερη έρευνα- της Αναστασίας Πρατικάκη), μελέτες και οι δύο που εντάσσονται στη γενικότερη έρευνα των πρώιμων μορφών επικοινωνίας των βρεφών (και ειδικότερα τής μίμησης) με τους ενήλικες που τα φροντίζουν.
Εντυπωσιάζει, πάντως, κατά τις συγγραφείς το γεγονός ότι από τις σύγχρονες δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες ελάχιστοι μόνο περιγράφουν και αξιολογούν τον ρόλο των γιαγιάδων, ενώ οι παππούδες πρακτικά είναι σχεδόν παντελώς… απόντες! Το γεγονός αυτό, συμπεραίνουν οι συγγραφείς, σαφώς εξεικονίζει και μαρτυρεί τη σύγχρονη δυτικοευρωπαϊκή πραγματικότητα, που δεν συμβαδίζει ευτυχώς με τον, ακόμα, εξέχοντα ρόλο τής μεγαλύτερης γενιάς, των παππούδων και γιαγιάδων, στη μεσογειακή ελληνική οικογένεια, που εν αντιπαραβολή και συγκριτικά προς την ευρωπαϊκή ενδελεχώς, στο παρουσιαζόμενο βιβλίο, μελετάται.
Ως σημαντικότατα και ουσιώδη συμπεράσματα, χρησιμότατα στους εμπλεκόμενους στην υπόθεση τής ανατροφής των παιδιών (γονείς και παππουδογιαγιάδες) και αποδεικνύοντα τη σοβαρότητα και σπουδαιότητα τής μελέτης τών εν λόγω ερευνητριών, παραθέτουμε, δειγματικά, ορισμένα από τα επιλεγόμενα και κάποιες άλλες σελίδες τού βιβλίου:
α) για τα παιδιά, πάνω και πρώτα από όλα, υπεύθυνοι είναι οι γονείς τους και όχι οι παππούδες και οι γιαγιάδες τους, των οποίων η συμβολή στην φροντίδα των εγγονιών τους είναι προαιρετική και όχι υποχρεωτική. Οι γονείς οφείλουν να θυμούνται ότι η στήριξη των παππούδων και των γιαγιάδων στο μεγάλωμα των παιδιών δεν είναι δεδομένη, ενώ, παράλληλα, οι παππούδες και οι γιαγιάδες πρέπει να σέβονται την ανατροφική πορεία που χάραξαν οι γονείς.
β) στην ελληνική κοινωνία η γιαγιά και ο παππούς φαίνεται ότι, ακόμα και σήμερα, θεωρούνται βασικά μέλη τής οικογένειας, αφού πολλές γιαγιάδες και παππούδες εξακολουθούν να παραμένουν κοντά ή να συγκατοικούν με τα παιδιά και τα εγγόνια τους, με τα οποία συν- δημιουργούν σχέσεις ιδιαίτερες και αρμονικές (Βιταλάκη- Πρατικάκη).
γ) είναι γεγονός ότι συχνά οι παππούδες και οι γιαγιάδες συνδέονται περισσότερο συναισθηματικά με τα εγγόνια τους, παρά με τα ίδια τα δικά τους παιδιά, πράγμα που κάνει τη σχέση αυτή μοναδική.
δ) οι παππούδες και οι γιαγιάδες έχουν το χάρισμα να τροφοδοτούν τους «ισχυρούς δεσμούς» τής οικογένειας, μέσω τής μεταβίβασης τής οικογενειακής παράδοσης και τής ιστορίας στις νεότερες γενιές, πράγμα ιδιαίτερα συναρπαστικό για όλους.  
ε) η επαφή με τους παππούδες και τις γιαγιάδες βοηθά τον έφηβο να καλλιεργήσει την εφηβική του ταυτότητα, να μάθει να διαχειρίζεται τις δυσκολίες τής ηλικίας του και ακόμα να μάθει για τις αξίες, τα πρότυπα και τις στάσεις τής οικογενειακής του ιστορίας και να εξομαλύνει τις δύσκολες σχέσεις με τους γονείς του.   
στ΄) οι παππούδες και οι γιαγιάδες κάνουν τα εγγόνια τους να νιώθουν μοναδικά, εκπληρώνοντας κάθε τους επιθυμία, ενώ, παράλληλα, και οι ίδιοι «εισπράττουν» ζωντάνια και πνευματική εγρήγορση από τη σχέση τους αυτήν.
ζ) οι σύγχρονοι γονείς οφείλουν να διατηρούν την αγάπη των παιδιών τους για τη μεγαλύτερη γενιά αναλλοίωτη από εγωισμούς και διαφωνίες που μπορεί να διέπουν τις σχέσεις τους με τους παππούδες και τις γιαγιάδες.  

Το έργο των εν λόγω συμπολιτισσών ερευνητριών αποτελεί, πιστεύουμε, μαρτυρία και κατάθεση ψυχής στη βασική τους αντίληψη γύρω από τον τεράστιο και βαρυσήμαντο ρόλο και την ουσιαστική μετοχή και προσφορά τής μεγαλύτερης γενιάς στην ελληνική οικογένεια. Η παράλληλα προσεκτική ανασκόπηση τής διεθνούς βιβλιογραφίας- που λεπτομερώς παρατίθεται στο τέλος τού βιβλίου- οι ποικίλες απόψεις, προσωπικές σκέψεις και μαρτυρίες γονέων, εγγονών, παππούδων και γιαγιάδων, καταξιώνουν και δίκαια προβάλλουν τη μοναδικότητα τού βιβλίου στη ελληνική και, εν πολλοίς,  και στη διεθνή βιβλιογραφία. Πρόκειται για ένα έργο «ψυχής», όπως περήφανα οι ίδιες το αποκαλούν, που καθίσταται ελάχιστος φόρος τιμής, σεβασμού και αγάπης στους γοητευτικούς και περήφανους παππούδες και τις γιαγιάδες τής μελέτης τους, αλλά και σε κάθε Έλληνα παππού και γιαγιά που με την ψυχή του «στέκεται» και στηρίζει και βοηθά τη σύγχρονη ελληνική οικογένεια.    

Δ ύ ο Α ν ο ι κ τ έ ς Ε π ι σ τ ο λ έ ς

    Δ ύ ο   Α ν ο ι κ τ έ ς   Ε π ι σ τ ο λ έ ς
        Α π ό  κ α ι  π ρ ο ς  έ ν α ν  Ι σ π α ν ό  φ ί λ ο

              ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
          www.ret-anadromes.blogspot.com

Λόγω τής συγκυρίας των στιγμών που διερχόμαστε, θεωρώ σκόπιμο να παραθέσω αμέσως παρακάτω ένα συγκινητικότατο γράμμα, που έλαβα πρόσφατα σε άπταιστα ελληνικά (μέσω τού ηλεκτρονικού μου ταχυδρομείου) από έναν Ισπανό φίλο, τον κ. Angel MARTINEZ FERNANDEZ, εξαίρετο γνώστη τής Ελληνικής Γλώσσας και τακτικό Καθηγητή τής Ελληνικής Φιλολογίας, στη Φιλολογική (sic) Σχολή τού Πανεπιστημίου τής Λαγκούνα (Κανάριοι Νήσοι), της Ισπανίας. Με τον κ. Φερνάντες γνωριστήκαμε στο «Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο για την επαρχία Αγίου Βασιλείου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα» (Πλακιάς, 19- 23 Οκτωβρίου 2008), στο οποίο είχε προσέλθει και μιλήσει σε άπταιστα ελληνικά- ενώ και την επιστημονική του εισήγηση μάς την είχε παραδώσει κατ' ευθείαν στα ελληνικά- με θέμα: «Οι επιγραφές τής Σουλίας» (Σουλία είναι το αρχαίο όνομα τής σημερινής Αγίας Γαλήνης, Ρεθύμνου).
Πραγματικά χαιρόμαστε αυτούς τους ελληνομαθείς και θαυμαστές τού ελληνικού μας πολιτισμού ξένους πανεπιστημιακούς δασκάλους, που διακονούν με τόση αγάπη και ένθερμο φιλελληνικό ζήλο τη… «νεκρή!» μας Αρχαία Ελληνική Γλώσσα στα ξένα πανεπιστήμια τού κόσμου, σε πείσμα κάποιων δικών μας «πανεπιστημιακών», που χαρακτηρίζονται για την ιστορική ανευθυνότητά τους, τις έντονες ιδεοληπτικές αγκυλώσεις τους και τον «συνωστισμό» των εμμονών τους. Γι’ αυτό, μαζί και με άλλα πολλά, τα χάλια τής Ελληνικής μας Παιδείας  που τα βιώνουμε καθημερινά…
       Παραθέτω, στη συνέχεια- λόγω της βαρύτητας όσων αναγράφονται σε αυτήν- την ηλεκτρονική επιστολή τού κ. Angel MARTINEZ FERNANDEZ

          Αγαπητέ μου κ. Παπαδάκη,
     Θα ήθελα να σας εκφράσω τη συμπαράστασή μου για τα τελευταία γεγονότα που συμβαίνουν στην Ελλάδα. Αισθάνομαι τώρα ακόμα πιο κοντά στην Ελλάδα και ο πόνος τού ελληνικού λαού είναι και δικό μας πόνος. Ισπανία και Κανάρια Νησιά αγαπάνε την Ελλάδα τόσο στις καλές όσο και στις χειρότερες στιγμές της. Ειλικρινά λυπάμαι που δεν βρίσκομαι κοντά σας, εκεί στην Ελλάδα, σ' αυτές τις δύσκολες ώρες.
      Ούτε στην Ισπανία, κ. Παπαδάκη, τα πράγματα πηγαίνουν καλά!
      Σας εύχομαι όλα τα προβλήματα να επιλυθούν με τρόπο λογικό. 
   Έχω, ως συντονιστής Εράσμους, έναν φοιτητή στο Ρέθυμνο και ο άνθρωπος αισθάνεται ευτυχής, χάρη στη φιλοξενία των Κρητών και την ομορφιά και τον πολιτισμό της Κρήτης, αλλά οι εδώ αρχές θέλουν να γυρίσει σύντομα, γιατί ανησυχούν. Θα παλέψω, όμως, για να μείνει στην πιο ωραία γη της Ευρώπης. Και θα τα καταφέρω!
      Μέχρι τώρα όλοι οι φοιτητές και όλες οι φοιτήτριες Εράσμους που ήλθαν από την Ισπανία στην Ελλάδα δεν ήθελαν να επιστρέψουν πίσω. Και πιστεύω ότι και τώρα θα γίνει κάτι παρόμοιο. Εγώ έχω συμβουλέψει τον φοιτητή μου: Πρώτα απ’ όλα γίνεσαι Έλληνας και Κρητικός και στη συνέχεια αισθάνεσαι ευτυχής σε όλα. Ένας Ελληνιστής δεν μπορεί να 'ναι ποτέ στην Ελλάδα απλός θεατής των ειδήσεων, αφού η φωτιά της καρδιάς του και ο σημαντικότερος λόγος της ζωής του είναι πάντα ακραιφνώς ελληνικοί.
       Το Πανεπιστήμιο Κρήτης έδωσε στον φοιτητή μου δωρεάν την Εστία. Το Πανεπιστήμιο της Λα Λαγκουνα είναι το μοναδικό που λαμβάνει δωρεάν τη Φοιτητική Εστία για τους φοιτητές του από το Πανεπιστήμιο Κρήτης. Πάνω απ’ όλα διακρίνεται η μεγάλη φιλοξενία της Ελλάδας, ακόμα και σ’ αυτές τις δύσκολες στιγμές. Και αυτό θα έπρεπε να το υπογραμμίσουμε με μεγάλα γράμματα, γιατί στην Ελλάδα το πιο σημαντικό πράγμα δεν είναι το κέρδος, αλλ' ο «άνθρωπος». Οι άλλες χώρες της Ευρώπης θα έπρεπε να μάθουμε πολλά από την αρχαία και τη σημερινή Ελλάδα. Ευρώπη σήμερα σημαίνει χώρος διαφθοράς και απανθρωπιάς. Δυστυχώς έχουμε ξεχάσει τις Ελληνικές μας ρίζες και έχουμε υποχρέωση να σκύψουμε και να τις ξαναβρούμε το συντομότερο*.
       Με πολλή εκτίμηση και αγάπη,
       Άγγελος

* Η υπογράμμιση των λέξεων τής επιστολής είναι δική μας.

     Και ιδού η απάντησή μας στον ένθερμο αυτόν φίλο τής Ελλάδας κ. Angel MARTINEZ FERNANDEZ:

        Αγαπητέ μου φίλε και ένθερμε Φιλέλληνα, από την πανέμορφη και ολόφωτη Ισπανία (Κανάρια Νησιά), Κύριε Φερνάντες, 
Πολύ συγκινήθηκα από το τόσο φιλελληνικό και εγκάρδιο γράμμα σας!! Ναι, σας θεωρώ μέγα Φιλέλληνα, συνεχιστή της μεγάλης φιλλεληνικής Ιδέας, γιατί η ψυχή σας και το είναι σας κυριολεκτικά πάλλονται και εμφορούνται από την καρδιά τής Ελλάδας, την ελληνική κουλτούρα, Γλώσσα και Ιστορία που τόσο καλά κατέχετε και των οποίων είστε πρέσβης άξιος και ένθερμος διδάσκαλος και μεταλαμπαδευτής στους φοιτητές σας, εκεί στη αγαπητή φίλη Ισπανία, την οποία είχα επισκεφθεί πριν τέσσερα ακριβώς χρόνια και διατηρώ από αυτήν τις δυνατότερες αναμνήσεις. Και νομίζω ότι, στην περίπτωσή σας, κ. Φερνάντες, ισχύει απόλυτα ο γνωστός Ισοκράτειος λόγος: "Tοσοῦτον δ' ἀπολέλοιπεν ἡ πόλις ἡμῶν περὶ τὸ φρονεῖν καὶ λέγειν τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ὥσθ' οἱ ταύτης μαθηταὶ τῶν ἄλλων διδάσκαλοι γεγόνασι, καὶ τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα πεποίηκε μηκέτι τοῦ γένους ἀλλὰ τῆς διανοίας δοκεῖν εἶναι, καὶ μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας παρά τοὺς τῆς κοινῆς, φύσεως μετέχοντας" (Ισοκράτους, Πανηγυρικός, παράγρ. 50), παρά τις διαφορετικές ερμηνείες που το συγκεκριμένο χωρίο έχει κατά καιρούς δεχτεί.
  Αγαπητέ μου κ. Φερνάντες είναι πολύ γνωστά στους Έλληνες τα διαχρονικά φίλα προς την Ελλάδα αισθήματα των Ισπανών. Οι Χώρες μας τη στιγμή αυτήν, πραγματικά, πλήττονται και δοκιμάζονται αμοιβαία, γι' αυτό και αμοιβαία είναι και τα αισθήματα συμπαράστασης που νιώθουμε ο ένας λαός για τον άλλο.
 Ας αφήσουμε, αγαπητέ μου κ. Φερνάντες, την ελπίδα να σβήσει τελευταία στις δύσκολες αυτές στιγμές που δερχόμαστε! Ο Θεός των Ελλήνων και των φίλων Ισπανών είναι μεγάλος και στο τέλος η Πρόνοιά Του θα σκεπάσει, πιστεύουμε, στοργικά τις Χώρες μας.    
 Με την ειλικρίνεια των αισθημάτων μου
 Πάντοτε φίλος

Κωστής Ηλ. Παπαδάκης