«Ο ΙΓ΄ πλους» (1867)1 * * * Το καταδρομικό «Αρκάδι» στην ποίηση και την ιστορία της Κρητικής Επανάστασης

 

Εικ. 1. Αχιλλέας Παράσχος

«Ο ΙΓ΄ πλους» (1867)¹

Το καταδρομικό «Αρκάδι» στην ποίηση και την ιστορία της Κρητικής Επανάστασης

 

ΚΩΣΤΗΣ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

Συντ. Φιλόλογος Καθηγητής- Θεολόγος- Συγγραφέας

www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Ο Αχιλλέας Παράσχος (1838-1895) γεννήθηκε στο Ναύπλιο και ήταν μόλις είκοσι οκτώ ετών όταν διαδραματίστηκαν τα γεγονότα της Κρητικής Επανάστασης του 1866 και η ηρωική εποποιία του Αρκαδίου (εικ. 1). Υπήρξε μοναδικό φαινόμενο στην ιστορία των Ελληνικών Γραμμάτων, καθώς ήταν ποιητής που έζησε αποκλειστικά από την πένα του. Στην εποχή του θεωρούνταν εθνικός ποιητής. Η φήμη του έφτανε και στο τελευταίο χωριό της Ελλάδας, ενώ οι απαγγελίες του στην ιστορική αίθουσα του φιλολογικού συλλόγου «Παρνασσός», στην Αθήνα, προσέλκυαν πλήθος ακροατών. Η είσοδος γινόταν πάντοτε με εισιτήριο και τα έσοδα ήταν σημαντικά, καθώς η δημοτικότητά του προκαλούσε μεγάλη κοσμοσυρροή.

Η ιδιαίτερη αυτή δημοτικότητα δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες της εποχής του. Επρόκειτο για μια μεταβατική περίοδο, με έντονες εθνικές προσδοκίες, πολιτικές ανακατατάξεις και διαδοχικές απογοητεύσεις, ένα κλίμα που ευνοούσε τις συναισθηματικές εξάρσεις και τις υπερβολές του Ρομαντισμού. Στο συγκεκριμένο πνευματικό περιβάλλον η έντονα ρομαντική ποίηση του Παράσχου βρήκε πρόσφορο έδαφος και γνώρισε ευρεία διάδοση. Κατά τις επόμενες, ωστόσο, δεκαετίες, η ποιητική του δημιουργία σατιρίστηκε και η απήχησή της περιορίστηκε σταδιακά, με αποτέλεσμα να περιέλθει σε σχετική αφάνεια.

Το 1859 εντάχθηκε στην αντιοθωνική οργάνωση «Χρυσή Νεολαία», διώχθηκε και φυλακίστηκε. Αποφυλακίστηκε με παρέμβαση του αδελφού του Γεωργίου, αλλά εξακολούθησε την αντιδυναστική δράση του, γράφοντας ποιήματα κατά του Όθωνα. Έλαβε μέρος και στην εξέγερση του 1862, η οποία οδήγησε στην πτώση της βασιλείας. Αξιοσημείωτη είναι, πάντως, η μεταγενέστερη ποιητική αναφορά του στον έκπτωτο μονάρχη με το: «Ελεγείον εις τον Όθωνα», που αποτυπώνει διαφορετικό συναισθηματικό τόνο, σε σχέση με την προηγούμενη αντιδυναστική του δράση.

Η γλώσσα του ήταν μικτή, κυρίως καθαρεύουσα, αλλά κάποιες φορές γινόταν και γνήσια δημοτική, όπως στα λυρικά ποιήματά του για το Αρκάδι. Ένα από αυτά αποτελεί αντικείμενο της παρούσας μελέτης, στο πλαίσιο της επετειακής αυτής δημοσίευσης.

Εικ. 2 Το καταδρομικό ΑΡΚΑΔΙ (Γεννάδειος Βιβλιοθήκη) 

  Το τροχήλατο καταδρομικό «Αρκάδι» και η δράση του κατά την Κρητική Επανάσταση

 Το τροχήλατο καταδρομικό «Αρκάδι» (εικ. 2) ήταν αδελφό πλοίο με τα Κρήτη, Ένωσις και Πανελλήνιον. Ανέπτυσσε ταχύτητα 10 κόμβων και ήταν εξοπλισμένο με τέσσερα πυροβόλα Armstrong, ενώ το πλήρωμά του αποτελούνταν από υπαξιωματικούς και ναύτες του Πολεμικού Ναυτικού. Κατά τη διάρκεια της δράσης του πραγματοποίησε συνολικά είκοσι τρεις πλόες (ταξίδια) και έγινε θρυλικό για τα κατορθώματά του. Οι Έλληνες το αποκαλούσαν «άτρωτο», ενώ οι Τούρκοι «Διαβολοβάπορο» και «Σεϊτάν βαπόρ», όπως σημείωνε ο Σκίννερ, ανταποκριτής τότε των Times του Λονδίνου.

 

Εικ. 3. Νικόλαος Αγγελικάρας 

 Ο ΙΓ΄ πλους του καταδρομικού «Αρκάδι»

 Ο «ΙΓ΄ πλους» ήταν ένας από τους είκοσι τρεις πλόες του καταδρομικού «Αρκάδι», το οποίο, με πλοίαρχο τον Νικόλαο Αγγελικάρα (εικ. 3), τροφοδοτούσε με όπλα, τρόφιμα και εθελοντές την επαναστατημένη Κρήτη κατά την περίοδο 1866-1869. Κατά το ταξίδι αυτό, ενώ το «Αρκάδι» απομακρυνόταν από τον όρμο όπου είχε αποβιβάσει τα εφόδια, εντοπίστηκε και καταδιώχθηκε από τα τουρκικά καταδρομικά «Ιτζεδδίν» και «Τάλια». Αναγκάστηκε τότε να καταφύγει στο λιμάνι των Αντικυθήρων, με τα τουρκικά πλοία να πολιορκούν το νησί. Η είδηση προκάλεσε αναστάτωση στην κυβέρνηση Κουμουνδούρου, η οποία απέστειλε διπλωματική διακοίνωση προς τις Μεγάλες Δυνάμεις, επισημαίνοντας ότι οι Τούρκοι απειλούσαν ελληνικό έδαφος. Την κρίσιμη στιγμή ο πλοίαρχος Αγγελικάρας διέταξε επίθεση ολοταχώς εναντίον των πάνοπλων καταδρομικών, με εύστοχα πυρά. Τα τουρκικά πλοία αιφνιδιάστηκαν και υπέστησαν σημαντικές απώλειες στα πληρώματά τους, με αποτέλεσμα να μην μπορέσουν να συνεχίσουν την καταδίωξη. Το «Αρκάδι» κατόρθωσε έτσι να διαφύγει και να καταπλεύσει στη Σύρο, όπου επισκευάστηκαν οι ζημιές που είχε υποστεί, ώστε να συνεχίσει κανονικά την αποστολή του.

 Ο Αχιλλέας Παράσχος και το ποίημα «Ο ΙΓ΄ πλους»

 Το επεισόδιο αυτό αποτύπωσε ποιητικά ο Αχιλλέας Παράσχος στο εκτενές ποίημά του «Ο ΙΓ΄ πλους» (1867), το πρώτο μέρος του οποίου αρχίζει ως εξής:

 

Πού είσαι και δε φαίνεσαι, αγαπημένο Αρκάδι;

Το μεσημέρι πέρασε, εδιάβηκε το βράδυ,

Κι ακόμη δεν εφάνηκαν τα κάτασπρα πανιά σου…

Στην Κρήτη μην απόμεινες μαζί με τα παιδιά σου;

Μην πολεμάς με το βοριά, μην παίζης στη γαλήνη[2],

Γεράκι της Αμερικής[3], Ελληνικό δελφίνι[4];

Αχ! είδησι μας έφεραν πικρή, φαρμακωμένη[5],

Και στ’ ακρογιάλια τρέχομε για σένα τρομασμένοι! (sic)

 

Το ποίημα ολοκληρώνεται με το ευρύτατα γνωστό και ιδιαίτερα λυρικό απόσπασμα, στο οποίο συμπυκνώνονται η συμβολική διάσταση που προσέδωσε ο Παράσχος στο καταδρομικό πλοίο και η ευγνωμοσύνη για την προσφορά του στους δοκιμαζόμενους Κρητικούς:

 Τ’ Αρκάδι!… Ξέρετε, παιδιά, τι είναι το Αρκάδι;[6]

Είναι το γλυκοχάραγμα στης Κρήτης το σκοτάδι.

Είναι το μάνα [7] τ’ ουρανού που τρέφει τα παιδιά    μας,

Είναι η (sic) Σπέτσαις, τα Ψαρά, η Ύδρα, η καρδιά μας [8].

Είναι τής Κρήτης η ζωή, το άγιο φυλαχτό της [9],

Είν’ η Ελλάς ολόκληρη μαζή (sic) με τ’ όνειρό της…

 Στην αριστουργηματική αυτή στροφή, η λέξη «Αρκάδι» δεν παραπέμπει, φυσικά, στο μέγα και ηρωικό μοναστήρι της Κρήτης, αλλά στο καταδρομικό «Αρκάδι», το οποίο γινόταν, σε κάθε ταξίδι του, το «γλυκοχάραμα» στο σκοτάδι της επαναστατημένης Κρήτης, μεταφέροντας όπλα, τρόφιμα και εθελοντές από την ελεύθερη Ελλάδα.

Η πρόσληψη αυτή του ποιήματος έχει ενδιαφέρον και από την άποψη της ιστορίας της λογοτεχνίας και της διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, η ευρεία χρήση των στίχων να συνέβαλε στην παγίωση αυτής της ερμηνείας. Με αυτήν ακριβώς τη σημασία- χωρίς αυτό να προϋποθέτει κατ’ ανάγκην άγνοια της αρχικής ιστορικής αναφοράς τους- παραθέτουν το συγκεκριμένο απόσπασμα τόσο ο Βασίλειος Ψιλάκης [10], όσο και ο Τιμόθεος Βενέρης [11], ο Διονύσιος Μαραγκουδάκης [12] και ο Παύλος Βλαστός [13].

Με το πέρασμα του χρόνου, η αρχική ιστορική αναφορά υποχώρησε, ενώ οι στίχοι αυτονομήθηκαν και ενσωματώθηκαν στη συλλογική μνήμη ως ύμνος στο ηρωικό μοναστήρι του Αρκαδίου. Έτσι, μέσα από τη συνάντηση ιστορίας, ποίησης και συλλογικής πρόσληψης, το όνομα του θρυλικού πλοίου και εκείνο της ιστορικής Μονής συναντήθηκαν στην ίδια ποιητική έκφραση, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη και των δύο.

 

Σημειώσεις

[1] Αχιλλέα Παράσχου, Ποιήματα, τ. 2, εν Αθήναις 1881. σσ. 92-95.

[2] Ειρωνεία

[3] Ο Παράσχος αποκαλεί το ατμόπλοιο  «Γεράκι τής Αμερικής», γιατί αγοράστηκε από την Αμερική με χρήματα Ελλήνων τού Λονδίνου.

[4] Παρομοιάζεται με «δελφίνι» για τα 23 επικίνδυνα ταξίδια που πραγματοποίησε μέσα σε επτά μόλις μήνες στις ελληνικές θάλασσες.

[5] «Η φαρμακωμένη είδησι» αφορά στην περιπέτεια του καταδρομικού «Αρκάδι» κατά τον ΙΓ΄ πλου, που περιγράφεται παραπάνω.

[6] Ρητορική ερώτηση, καθώς δεν χρειάζεται απάντηση. Η απάντηση είναι αυτονόητη και δίνεται από τον ίδιο τον ποιητή αμέσως παρακάτω.

[7] Το «μάνα» είναι, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, η τροφή που έριξε ο Θεός στους περιπλανώμενους Εβραίους στην έρημο της Αραβίας (Εξ. 16,4). Η προσφώνηση «τα παιδιά μας» εκφράζει την ευαισθησία και την τρυφερότητα των Ελλήνων της ελεύθερης Ελλάδας προς τους χειμαζόμενους Κρητικούς.

[8] Το «Αρκάδι» παραβάλλεται με νησιά αγαπημένα για την προσφορά τους στον Ελληνισμό, αλλά και με την ίδια την καρδιά μας. Ανάλογη είναι η πολυτιμότητα και η προσφορά του πλοίου προς τους Κρητικούς.

[9] Παρομοίωση του πλοίου «Αρκάδι» με φυλαχτό στον κόρφο της Κρήτης, όπως και προηγουμένως με το «μάνα εξ ουρανού».

[10] Στην τετράτομη Ιστορία της Κρήτης (μεταγλωττισμένη έκδοση «Αρκάδι», Αθήναι, χ.χ.), τ. 4, 239.

[11] Το Αρκάδι διά των αιώνων, Αθήναι 1938, σελ. 360, υποσ.

[12] Το ιερόν και ηρωικόν της Κρήτης Αρκάδι, 1996, σελ. 141.

[13] Στον Τιμόθεο Βενέρη, σελ. 359- 360, υποσ. 3.

 

Η Κρητική Επανάσταση και το Αρκάδι σε έργα ποιητών της Ρομαντικής Σχολής των Αθηνών

 

Το Αρκάδι

Η Κρητική Επανάσταση και το Αρκάδι σε έργα ποιητών της Ρομαντικής Σχολής των Αθηνών

 

ΚΩΣΤΗΣ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

Συντ. Φιλόλογος Καθηγητής- Θεολόγος

www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Την πρώτη μου επαφή με την ποίηση των Ελλήνων Ρομαντικών είχα ως τριτοετής φοιτητής της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, όταν ο καθηγητής μου, αείμνηστος Φαίδων Μπουμπουλίδης (1923-2007), μας δίδαξε τη Ρομαντική Σχολή των Αθηνών και μας εξέτασε με βάση το σύγγραμμα του καθηγητή Γ. Θ. Ζώρα, Ο Ελληνικός Ρομαντισμός και οι Φαναριώται, Αθήναι 1962. Μελετώντας τότε τους Ρομαντικούς ποιητές, διαπίστωσα την ιδιαίτερη και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα σχέση που είχαν αναπτύξει με την Κρήτη, καθώς και με τα πολεμικά γεγονότα που, κατά την εποχή τους, τον 19ο αιώνα, συγκλόνιζαν και αιματοκυλούσαν αδιάκοπα το νησί μας. Διαπίστωσα, ακόμη, πόσο συχνά οι ποιητές αυτοί αντλούσαν έμπνευση από τους αγώνες και τις θυσίες του κρητικού λαού, για να τους απαθανατίσουν με τους επικότερους και αρμονικότερους στίχους της ποιητικής τους παλέτας. Τραγούδησαν, έτσι, εκτενώς την Κρητική Επανάσταση του 1866-1869 και, προπάντων, το μεγαλώνυμο Αρκάδι, αλλά και πλήθος άλλων γεγονότων της κρητικής Ιστορίας, φθάνοντας μέχρι και στο αξιοδάκρυτο «Ορφανό της Κρήτης» του Αχιλλέα Παράσχου (1867).

Αχιλλέας Παράσχος 

 Έκτοτε, από εικοσάχρονος ακόμα φοιτητής, κράτησα τα ποιήματα αυτά, όσα αναφέρονταν στην Κρήτη και στο Αρκάδι, «υπό καλήν σημείωσιν» και δεν έπαψα να τα αναζητώ, να τα συγκεντρώνω και να τα μελετώ. Σήμερα, επανερχόμενος στο παλαιό εκείνο ενδιαφέρον, δημιούργησα μια σειρά μελετών αφιερωμένων στην ποίηση των Ρομαντικών για την Κρήτη και το Αρκάδι. Οφείλω, βέβαια, να ομολογήσω ότι τα ποιήματα των περισσότερων είναι γραμμένα σε αρχαΐζουσα ελληνική, γλώσσα που δεν είναι πλέον προσιτή στον σύγχρονο αναγνώστη, με χαρακτηριστική εξαίρεση την ποίηση των δύο Ναυπλιωτών αδελφών, του Αχιλλέα και του Γεωργίου Παράσχου. Ωστόσο, ακόμη και μέσα από αυτό το γλωσσικό ένδυμα, οι ποιητές εκείνοι κατόρθωναν, με τους υψηλούς ποιητικούς τόνους και τις εμπνευσμένες συνθέσεις τους, να υμνούν τη νεότερη Ιστορία του νησιού μας και να συγκινούν βαθύτατα τον αναγνώστη.

Σήμερα, με αφορμή τις επετειακές εκδηλώσεις για τη συμπλήρωση 160 χρόνων από το ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου, δημοσιεύουμε το παρόν άρθρο ως ένα ελάχιστο αντίδωρο τιμής και ευγνωμοσύνης στη μνήμη των ηρώων και των μαρτύρων, που με το απαράμιλλο παράδειγμά τους ανέδειξαν το ύψιστο ιδανικό της Ελευθερίας.　　　　　　　　　　

Η ποιητική αυτή παραγωγή, ωστόσο, παραμένει σήμερα σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητη και άγνωστη στο ευρύ αναγνωστικό κοινό. Τα ποιήματα των Ελλήνων Ρομαντικών του 19ου αιώνα, τα οποία αναφέρονται στο Αρκάδι, είναι, ως επί το πλείστον, εντελώς άγνωστα. Αυτό οφείλεται αφενός στο γεγονός ότι αρκετά από αυτά είναι γραμμένα, όπως ήδη επισημάναμε, σε γλώσσα αρχαΐζουσα, συχνά δυσπρόσιτη στους σημερινούς αναγνώστες, και αφετέρου στο ότι πολλά δημοσιεύθηκαν αρχικά σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής, τα οποία έχουν προ πολλού πάψει να εκδίδονται. Τα έντυπα αυτά αποτελούν σήμερα σπάνια και δυσεύρετα τεκμήρια, φυλασσόμενα σε ορισμένες μόνο μεγάλες βιβλιοθήκες της Χώρας.

Και, ασφαλώς, δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητος ούτε ο αριθμός ούτε και η ποιότητα των Ελλήνων Ρομαντικών ποιητών που συγκινήθηκαν από τους απελευθερωτικούς αγώνες του κρητικού λαού και εμπνεύστηκαν από τη μεγαλειώδη θυσία του Αρκαδιού. Πολλοί από αυτούς, παρακολουθώντας από κοντά τα γεγονότα των αλλεπάλληλων κρητικών επαναστάσεων της περιόδου εκείνης και γινόμενοι, σε αρκετές περιπτώσεις, αυτήκοοι και αυτόπτες μάρτυρες, βίωσαν άμεσα τη συγκλονιστική ατμόσφαιρα του αγώνα. Η αγωνία, ο ηρωισμός, η αυτοθυσία και ο διακαής πόθος για ελευθερία μετασχηματίστηκαν μέσα τους σε ποιητική συγκίνηση και οδήγησαν σε ορισμένες από τις ευτυχέστερες και μελωδικότερες ποιητικές συνθέσεις τους.

Για εμάς, λοιπόν, τους Κρητικούς, τα ποιήματα των Ρομαντικών που αναφέρονται στην Κρήτη γενικότερα και στο Αρκάδι ειδικότερα αποτελούν πολύτιμα κεφάλαια της ιστορικής μας ποίησης και αναπόσπαστα τεκμήρια της νεότερης πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Δεν πρόκειται απλώς για λογοτεχνικές αποτυπώσεις ιστορικών γεγονότων, αλλά για αυθεντικές μαρτυρίες της συγκίνησης και της συμπαράστασης που ενέπνευσε ο κρητικός αγώνας στον ευρύτερο ελληνικό χώρο. Η ποίηση αυτή υπήρξε, με τον δικό της τρόπο, μια ακόμη μορφή συμμετοχής στον αγώνα της Κρήτης, μεταφέροντας το μήνυμα της θυσίας και της ελευθερίας πέρα από τα γεωγραφικά όρια του νησιού.

Είναι, συνεπώς, επιτακτική ανάγκη να ανασύρουμε τα ποιήματα αυτά από τη λήθη, να τα επαναφέρουμε στη συλλογική μας μνήμη και να τα ξαναβάλουμε στο στόμα του λαού μας, είτε ως απαγγελλόμενο στίχο είτε ως τραγούδι, στα σχολεία, στις πολιτιστικές εκδηλώσεις και στις εθνικές επετείους της Κρήτης. Άλλωστε, ορισμένα από αυτά είναι γραμμένα σε απλή, σχεδόν σύγχρονη γλωσσική μορφή, ακόμη και στη δημοτική, γεγονός που τα καθιστά ιδιαίτερα προσιτά και κατάλληλα για ευρύτερη διάδοση. Η επανέκδοσή τους, η φιλολογική τους μελέτη και, όπου χρειάζεται, η γλωσσική τους απόδοση θα μπορούσαν να συμβάλουν ουσιαστικά στην αναθέρμανση του ενδιαφέροντος γι’ αυτόν τον λησμονημένο ποιητικό θησαυρό και στην ουσιαστικότερη γνωριμία των νεότερων γενεών με μια σημαντική πτυχή της ιστορικής μας μνήμης.

Οι ποιητές της Ρομαντικής Σχολής των Αθηνών, οι οποίοι συνέθεσαν αυτοτελή ποιητικά έργα ή δημοσιεύματα αναφερόμενα στην Κρητική Επανάσταση και ειδικότερα στο Αρκάδι, είναι οι ακόλουθοι:

 

1. Αχιλλέας Παράσχος, αυτοσχέδια επιγράμματα:

α) Γαβριήλ, Ηγούμενος της Μονής Αρκαδίου

β) Ιωάννης Δημακόπουλος

γ) Ο ΙΓ΄ πλους (1867)

2. Γεώργιος Παράσχος, Ο περίπλους του Αρκαδιού

3. Αντώνιος Ιω. Αντωνιάδης:

α) Ο εθελοντής της Κρήτης, ήτοι η επανάστασις του 1866. Ποίημα επικόν εις στροφάς ομοιοκαταλήκτους

β) Εις τα ερείπια της Μονής του Αρκαδίου

4. Τιμολέων Δ. Αμπελάς, Οι μάρτυρες του Αρκαδίου

5. Δημήτριος Παπαρρηγόπουλος, Αρκάδι

6. Σοφοκλής Καρύδης:

α) Εις την μονήν του Αρκαδίου

β) Η Μονή του Αρκαδίου

 

          Τα ποιήματα αυτά αποτελούν μια ξεχωριστή πνευματική παρακαταθήκη, μέσα από την οποία η θυσία του Αρκαδιού και οι αγώνες της Κρήτης πέρασαν στην ποιητική μνήμη του νεότερου Ελληνισμού. Η διάσωσή τους δεν συνιστά μόνο χρέος απέναντι στη λογοτεχνική μας κληρονομιά, αλλά και οφειλόμενο φόρο τιμής σε εκείνους που θυσιάστηκαν για την ελευθερία.

Regno di Candia: Διοικητικοί Μηχανισμοί και Κοινωνική Ιεραρχία στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη

 

Regno di Candia: Διοικητικοί Μηχανισμοί

και Κοινωνική Ιεραρχία στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη

                Κωστής Ηλ. Παπαδάκης

        Συντ. Φιλόλογος Καθηγητής- Θεολόγος- Συγγραφέας

                    https://ret-anadromes.blogspot.com

 

Υπάρχουν ιστορικές περίοδοι που δεν κρίνονται μόνο από τη διάρκεια της εξουσίας που τις χαρακτήρισε, αλλά κυρίως από το αποτύπωμα που άφησαν στη ζωή, στη μνήμη και στον πολιτισμό ενός τόπου. Μια τέτοια περίοδος είναι και η Βενετοκρατία στην Κρήτη, που διήρκεσε περισσότερο από τέσσερις αιώνες, από το 1211 έως το 1669. Ήταν μια μακρά περίοδος πολιτικών ανατροπών, κοινωνικών συγκρούσεων, οικονομικών αλλαγών και θρησκευτικών αντιπαραθέσεων, αλλά ταυτόχρονα και μιας ιδιαίτερης πολιτιστικής άνθησης.

 

           Η Εγκαθίδρυση του Regno di Candia

Για να κατανοήσουμε, όμως, τη Βενετοκρατία, πρέπει να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω στα 1204, όταν η Δ΄ Σταυροφορία κατέλυσε την Κωνσταντινούπολη και ο βυζαντινός κόσμος διαμελίστηκε. Η Κρήτη παραχωρείται αρχικά στον Βονιφάτιο τον Μομφερατικό, ο οποίος το 1204 μεταβιβάζει τα δικαιώματά του στο νησί στους Βενετούς, λαμβάνοντας το ευτελέστατο ποσό χίλιες αργυρές μάρκες. Οι Βενετοί, ωστόσο, αργούν να την καταλάβουν. Το κενό εκμεταλλεύεται ο Γενουάτης τυχοδιώκτης Ερρίκος Πεσκατόρε που κατάφερε να καταλάβει το 1206 σημαντικό μέρος της Κρήτης και ακολούθησε ένας μακρύς αγώνας για τον έλεγχο του νησιού.

Τελικά, το 1211 οι Βενετοί επικρατούν οριστικά και ξεκινά μια περίοδος κυριαρχίας, που θα διαρκούσε περισσότερους από τέσσερις αιώνες, έως το 1669, όταν η παράδοση του Χάνδακα στους Οθωμανούς σήμανε το τέλος της Βενετοκρατίας.

Η Κρήτη, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, αποκτά για τη Βενετία τεράστια στρατηγική και οικονομική σημασία. Δεν ήταν απλώς ένας ακόμη νησιωτικός σταθμός στα όρια της επικράτειάς της. Ήταν ένας ζωτικός κόμβος στο εμπορικό και ναυτικό δίκτυο της Βενετίας, ένα πολύτιμο κομμάτι του αποικιακού της κράτους και, ταυτόχρονα, ένα προκεχωρημένο φυλάκιο στον χώρο της ανατολικής Μεσογείου.

Οι Βενετοί εγκαθιδρύουν το Regno di Candia, το «Βασίλειο της Κρήτης». Αρχικά η Βενετία εφαρμόζει ένα σύστημα στρατιωτικής εποίκησης. Στέλνει αποίκους το 1212, το 1222, το 1233 και το 1252. Η γη μοιράζεται σε 479 φέουδα, από τα οποία τα 394 δίνονται σε Βενετούς. Η εγκατάσταση των Βενετών εποίκων, που άρχισε το 1211, συνοδεύτηκε από την αναδιανομή της γης σε φέουδα και τη συγκρότηση μιας νέας κυρίαρχης τάξης. Το νησί διαιρέθηκε σε τέσσερις ευρύτερες διοικητικές περιφέρειες (territoria): του Χάνδακα, των Χανίων, του Ρεθύμνου και της Σητείας. Κάθε τερριτόριο διαιρέθηκε σε υποπεριφέρειες με τον διοικητικό όρο Καστελλανίες, με την Καστελλανία Κάτω Συβρίτου να μετονομάζεται σε Καστελλανία Αγίου Βασιλείου πριν από το έτος 1577.

 

           Η Κοινωνική Διαστρωμάτωση και οι Επιβαρύνσεις της Καθημερινής Ζωής

 

Όλοι αυτοί οι διοικητικοί όροι δεν είναι απλώς λεπτομέρειες της βενετικής γραφειοκρατίας. Πίσω τους κρύβεται ένας ολόκληρος μηχανισμός εξουσίας, μέσα από τον οποίο η Βενετία επιχείρησε να ελέγξει τη γη, τους ανθρώπους, τη φορολογία και την καθημερινή ζωή του νησιού. Παράλληλα με τη νέα διοικητική οργάνωση διαμορφώθηκε και μια νέα, αυστηρά ιεραρχημένη κοινωνική πυραμίδα. Στην κορυφή της δεσπόζουν οι Βενετοί ευγενείς (Nobili Veneti), ενώ σε εγγύτητα, αλλά με σαφή διάκριση, αποκρυσταλλώνεται η τάξη των Κρητών ευγενών (Nobili Cretensi), οι οποίοι έλκυαν την καταγωγή τους από την παλαιότερη βυζαντινή αριστοκρατία του νησιού. Στις επόμενες βαθμίδες στοιχίζονταν οι Cittadini (οι αστοί), οι Privilegiati (οι προνομιούχοι) και οι Γονικάρηδες (οι ελεύθεροι ιδιοκτήτες γης), ενώ στη βάση της κοινωνικής αυτής διαστρωμάτωσης βρίσκονταν οι ελεύθεροι καλλιεργητές και οι πάροικοι (villani), οι οποίοι ελάχιστα διέφεραν από τους δούλους, τουλάχιστον κατά την πρώιμη Βενετοκρατία.

Η κοινωνική αυτή διαστρωμάτωση δεν έμενε στη θεωρία. Μεταφραζόταν καθημερινά σε δικαιώματα, υποχρεώσεις, φόρους, αγγαρείες και, τελικά, σε διαφορετικές δυνατότητες για το πώς μπορούσε ο καθένας να ζήσει τη ζωή του. Αυτό φαίνεται καθαρά και μέσα από τις συμβολαιογραφικές πράξεις. Οι πάροικοι μπορούσαν να εκμισθώνονται σχεδόν σαν περιουσιακά στοιχεία. Άνθρωποι έφταναν στο σημείο να πουλούν την ελευθερία τους προκειμένου να επιβιώσουν, ενώ φεουδάρχες αποκτούσαν γονίκαρους με αντάλλαγμα ένα σπίτι ή άλλες παροχές.

Ωστόσο, η πίεση δεν προερχόταν μόνο από τους ιδιώτες άρχοντες, αλλά και από τις κρατικές επιταγές. Μέσα από αυτές, η ιστορία αποκτά ένα πολύ πιο συγκεκριμένο και οδυνηρό πρόσωπο. Οι αγγαρείες, για παράδειγμα, αποτελούσαν βασικό μέρος της καθημερινότητας. Οι κάτοικοι υποχρεώνονταν να εργάζονται για το κράτος, συντηρώντας δρόμους και οχυρώσεις, ενώ ταυτόχρονα προσέφεραν απλήρωτη εργασία στα χωράφια των φεουδαρχών.

Ακόμη πιο σκληρή ήταν η υποχρεωτική ναυτολόγηση στις βενετικές γαλέρες. Άνδρες ηλικίας από 14 έως 60 ετών μπορούσαν να στρατολογηθούν και να υπηρετήσουν ως κωπηλάτες, συχνά κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Καθηλωμένοι στους πάγκους της κωπηλασίας και ζώντας σε συνθήκες απόλυτου εγκλωβισμού, με ελάχιστη τροφή και σκληρή μεταχείριση, πολλοί δεν επέστρεφαν στα σπίτια τους ποτέ.

Και πάνω σε όλα αυτά προστίθεται και η βαριά φορολογία. Φόροι σε είδος, σε χρήμα, σε εργασία, σε παραγωγή, ενώ οι φεουδάρχες απαιτούσαν ακόμη και δώρα, τα λεγόμενα “ρεγάλα”, όπως αυγά, κοτόπουλα, άχυρα και χοιρομέρια. Η επιβίωση είναι δύσκολη. Μέσα σε αυτό το καθεστώς απόλυτου αδιέξοδου, τα νοταριακά έγγραφα αποκαλύπτουν το μέγεθος της απόγνωσης: βλέπουμε ανθρώπους που προσπαθούν να αποφύγουν τη γαλέρα, που αναζητούν αντικαταστάτη, που συντάσσουν διαθήκες πριν φύγουν. Και έτσι αντιλαμβανόμαστε ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο στα ανάκτορα και στα πεδία των μαχών. Γράφεται και στην καθημερινότητα των απλών ανθρώπων, στον φόβο ενός ανθρώπου για το αν θα επιστρέψει το βράδυ στο σπίτι του.

 

Η Ανυπότακτη Αντίσταση των Κρητικών: Εξεγέρσεις και Εσωτερικές Αντιθέσεις

 

Αυτή ακριβώς η ασφυκτική καθημερινότητα και οι αβάσταχτοι περιορισμοί γέννησαν νομοτελειακά μιαν ανυπότακτη αντίσταση. Η Κρήτη δεν αποδέχθηκε αδιαμαρτύρητα τη βενετική κυριαρχία. Έτσι, στην πορεία των αιώνων, καταγράφονται 27 μεγάλες και μικρές επαναστάσεις, καθώς και πολυάριθμα τοπικά κινήματα. Αυτό δεν είναι απλώς ένας αριθμός. Σημαίνει ότι η αντίσταση δεν υπήρξε ένα μεμονωμένο ξέσπασμα. Επανερχόταν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, διατηρούσε τη δυναμική της στον χρόνο και συνδεόταν με ποικίλες κοινωνικές, πολιτικές και θρησκευτικές αιτίες.

Ωστόσο, η διαρκής αυτή διάθεση για αντίσταση δεν συνοδευόταν πάντοτε από την αναγκαία σύμπνοια μεταξύ εκείνων που αναλάμβαναν να την οργανώσουν. Ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα του αγώνα ήταν η έλλειψη ενότητας, καθώς οι μεγάλες αρχοντικές οικογένειες του νησιού δεν κατόρθωναν πάντοτε να συντονίσουν τη δράση τους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις το προσωπικό ή οικογενειακό συμφέρον υπερίσχυε του συλλογικού. Έτσι, η αντίσταση μπορεί να υπήρξε επίμονη και γενναία, αλλά χωρίς συντονισμό ήταν δύσκολο να μετατραπεί σε μια αποτελεσματική πολιτική και στρατιωτική δύναμη. Απ’ αυτό εξηγείται, τουλάχιστον εν μέρει, γιατί οι Βενετοί κατόρθωσαν τελικά να διατηρήσουν την κυριαρχία τους για ένα τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα.

 

Σημείωση: Το άρθρο αξιοποιεί στοιχεία και προβληματισμούς που παρουσιάστηκαν κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Γ. Ν. Τσιγδινού, Η επαρχία Αγίου Βασιλείου στα χρόνια της Βενετοκρατίας (1211–1645/1669), η οποία πραγματοποιήθηκε στο Σπήλι στις 25 Οκτωβρίου 2026.

 

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

 

Τιμωροί Άγιοι και οι λαϊκές Παρετυμολογίες των Ονομάτων τους * * * Από τον Φόβο της Τιμωρίας στην Ελπίδα της Ίασης

Ο άγιος Φανούριος, στρατιωτικός Άγιος, με ακόντιο και ασπίδα

  Θέματα Λαϊκής Πίστης και Λατρείας                                             

 

 

Τιμωροί Άγιοι και οι λαϊκές Παρετυμολογίες των Ονομάτων τους

Από τον Φόβο της Τιμωρίας στην Ελπίδα της Ίασης 

 

          Κωστής Ηλ. Παπαδάκης

Συντ. Φιλόλογος Καθηγητής- Θεολόγος- Συγγραφέας

                         https://ret-anadromes.blogspot.com/

 

         Οι Άγιοι είναι όργανα τής θείας δικαιοσύνης και ως τέτοιοι- κατά τη λαϊκή αντίληψη- τιμωρούν τους ασεβείς και ιερόσυλους ανθρώπους που εργάζονται ή περιέρχονται σε άλλες ασέβειες την ημέρα τής μνήμης τους, προκαλώντας πλημμύρες, ακαρπία, ξηρασία της γης, επιδρομές σκουληκιών, ποντικών και εντόμων, σάπισμα της σοδειάς κ.λπ. Αντίθετα, οι ίδιοι Άγιοι βοηθούν και προστατεύουν τους ευσεβείς που ξέρουν να τους τιμούν και να τους ευλαβούνται με νηστεία και προσευχή.

           Βάσει των δοξασιών αυτών, ο ελληνικός λαός πιστεύει ότι ο Άγιος Συμεών (Αϊ-Συμιός) «σημαδεύει» το έμβρυο (το κάνει συμνιουμένο), εάν η έγκυος γυναίκα πιάσει κάποιο αντικείμενο ή εργαστεί την ημέρα της εορτής του. Αντίστοιχα, η Αγία Φωτεινή θεωρείται υπεύθυνη για παθήσεις των οφθαλμών, ο Άγιος Αζαρίας (Προφήτης Αζαρίας) πιστεύεται ότι προκαλεί ρυτίδες («ζάρες») στην κοιλιά του νεογνού και ασθενική κράση, ενώ η Αγία Μαρίνα ότι «μαραίνει» τα παιδιά όσων αστοχούν να τιμήσουν τη μνήμη της.

               Στον αντίποδα αυτών των αρνητικών παραδειγμάτων, άλλοι Άγιοι συνδέονται με τον άνθρωπο με θετικές ιδιότητες^. ο Άγιος Στυλιανός, για παράδειγμα, πιστεύεται ότι «στυλώνει» (στερεώνει) την υγεία των νηπίων, ο Άγιος Σπυρίδωνας ότι θεραπεύει τα σπυριά (τις δερματικές παθήσεις) και ο Άγιος Ελευθέριος ότι διευκολύνει τον τοκετό των εγκύων που τον επικαλούνται με θέρμη.

             Οι δοξασίες αυτές απορρέουν από τις λεγόμενες λαογραφικές παρετυμολογίες. Σύμφωνα με το φαινόμενο αυτό, ορισμένοι Άγιοι θεωρούνται «ειδικοί» για συγκεκριμένες ασθένειες ή καταστάσεις, λόγω της εξωτερικής ηχητικής ομοιότητας που παρατηρείται ανάμεσα στο όνομά τους και την αντίστοιχη πάθηση ή ενέργεια. Με τον τρόπο αυτόν, επιχειρείται μια σκόπιμη νοηματική συσχέτιση δύο λέξεων, οι οποίες, παρά τη φωνητική τους συνάφεια, στερούνται οποιασδήποτε ετυμολογικής ή γραμματικής συγγένειας.

            Το θέμα των λαογραφικών παρετυμολογιών είναι ευρύτατο. Δεκάδες Άγιοι θεωρούνται από τον απλό λαό ως θεραπευτές συγκεκριμένων ασθενειών ή ως κάτοχοι ειδικών χαρισμάτων (όπως ο Άγιος Φανούριος, ο οποίος, λόγω ονόματος, πιστεύεται ότι «φανερώνει» χαμένα αντικείμενα ή πρόσωπα). Αυτό οφείλεται αποκλειστικά στην ηχητική ομοιότητα ανάμεσα στο όνομά τους και την αντίστοιχη ιδιότητα. Από αυτές τις λαϊκές παρετυμολογίες, εκείνες που αποδίδουν στον Άγιο την ιδιότητα του υπαίτιου κάποιου κακού, με τρόπο σαφώς μαγικό, χαρακτηρίζονται ως «προλήψεις» και αποτελούν βασικό αντικείμενο της Λαογραφίας.

         Ενδεικτικά της κατηγορίας αυτής είναι τα παρακάτω αντιπροσωπευτικά παραδείγματα Τιμωρών Αγίων που, σύμφωνα με τη λαϊκή φαντασία, δρουν τιμωρητικά, φέροντας μάλιστα και τις ανάλογες προσωνυμίες:

 

         α. Βαρελάς (Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος - 8 Μαΐου): Στην Ήπειρο πιστεύεται ότι «πνίγει» τα βαρέλια του μούστου, εάν οι κάτοικοι τα πλύνουν την ημέρα της γιορτής του, παραβιάζοντας την ιερότητα της αργίας.

      β. Βουλιάχτρα, Καψαλωνού, Καψοδεματούσα ή Καψοχεροβολού (Παναγία των Βλαχερνών - 2 Ιουλίου, «Επί τη καταθέσει της Τιμίας Εσθήτος»): Οι προσωνυμίες αυτές σχετίζονται με την κρίσιμη περίοδο του αλωνισμού. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, όποιος αγρότης εργαστεί την ημέρα αυτή κινδυνεύει να δει το αλώνι του είτε να καταποντίζεται («βουλιάζει») είτε να παραδίδεται στις φλόγες.

         γ.     Βροχάρης (Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος - 8 Μαΐου): Στην Τήνο ο Άγιος φέρει αυτό το όνομα επειδή οι βροχοπτώσεις κατά τον μήνα Μάιο θεωρούνται καταστρεπτικές για την αγροτική παραγωγή.

         δ.      Λισαίος (Προφήτης Ελισαίος - 14 Ιουνίου): Μέσα από μια δεισιδαιμονική και αρνητική παρετυμολογία του ονόματός του (Ελισαίος\λύσσα), στον λαϊκό πολιτισμό (Γραμματικό Αττικής) πιστεύεται ότι ο Άγιος προκαλεί τη νόσο της λύσσας σε ανθρώπους και ζώα, ως τιμωρία για όσους εργάζονται κατά την ημέρα της μνήμης του.

         ε.  Μοσχαροπνίχτης (Άγιος Βλάσιος - 11 Φεβρουαρίου): Θεωρείται ότι θανατώνει («πνίγει») τα ζώα όσων ασεβούν στη μνήμη του. Παράλληλα, λόγω της αρνητικής ηχητικής συνειρμικότητας του ονόματός του (Βλάσιος\βλάπτει), λογίζεται και ως επίφοβος τιμωρός για τις εγκύους.

         στ. Ριγολόγος (Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, ο «Αποκεφαλιστής» - 29 Αυγούστου): Πιστεύεται ότι προκαλεί έντονο πυρετό και «ρίγος» (ελονοσία) σε όσους δεν τηρούν την αυστηρή νηστεία και την αργία της ημέρας μνήμης του.

                ζ.    Ρούφνης (Άγιος Ονούφριος - 12 Ιουνίου): Στο λαϊκό ιδίωμα της Σύμης αποκαλείται «Αϊ-Ρούφνης», καθώς η αρνητική παρετυμολογία του ονόματός του (Ονούφριος\ρουφάει) οδήγησε στη δοξασία ότι ο Άγιος «ρουφά» και ξεραίνει τα στάχυα και τη σοδειά των γεωργών που εργάζονται την ημέρα της εορτής του.

                 η.     Σπασοκάδης ή Σπαζοκουρούπης ονομάζεται ο άγιος Ιωάννης (23/9, σύλληψη Προδρόμου), γεωργικός Άγιος, που στην Πάτρα έθραυσε τους κάδους των γεωργών, γιατί ασέβησαν και τρύγησαν την ημέρα της εορτής του.

               θ.  Τρυποτηγανάς ή Τρυποτηγανίτης (Άγιος Ανδρέας ο Πρωτόκλητος - 30 Νοεμβρίου): Η προσωνυμία αυτή συνδέεται με το παραδοσιακό έθιμο της παρασκευής τηγανιτών. Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, ο Άγιος «τρυπά» τα τηγάνια των νοικοκυρών που αμελούν να τηρήσουν το έθιμο την ημέρα της μνήμης του.

            ι.    Χαλαζίας ή Χαλαζιάς (Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος - 8 Μαΐου): Στην Κεντρική Ελλάδα πιστεύεται ότι ο Άγιος τιμωρεί τους ασεβείς στέλνοντας χαλάζι που καταστρέφει τα σπαρτά. Στη διαμόρφωση της πρόληψης αυτής συνέβαλε καθοριστικά η ημερομηνία εορτασμού του, καθώς ο Μάιος αποτελεί κρισιμότατη περίοδο για τις επιπτώσεις των καιρικών φαινομένων στις καλλιέργειες. Με την ίδια ακριβώς ιδιότητα, λόγω της ίδιας ευαίσθητης εποχικότητας, περιβάλλονται και ο Άγιος Χριστόφορος (7 Μαΐου) σε μιαν ευρεία γεωγραφική ζώνη από την Ήπειρο έως την Ανατολική Θράκη, καθώς και ο Άγιος Αρσένιος (8 Μαΐου) στην περιοχή της Ηπείρου.

    Επιλογικά, αξίζει να σημειώσουμε ότι οι παρετυμολογίες αφορούν σε ένα εξαιρετικά σύνηθες φαινόμενο στη λατρεία του απλού ελληνικού λαού, αν αναλογιστούμε ότι σε ένα σύνολο διακοσίων σαράντα τεσσάρων (244) περιπτώσεων Θεραπόντων Αγίων, με ειδικό χάρισμα ιαμάτων, που αποθησαυρίζουμε στη μελέτη μας «Λαϊκή Πίστη και Λατρεία»[1], οι εξήντα τρεις (63) –ποσοστό, δηλαδή, 26% (1:4), περίπου– έχουν αναγνωριστεί, ως έχοντες το συγκεκριμένο χάρισμα ιαμάτων, ύστερα από λαϊκή ετυμολογία του ονόματός τους. Επίσης, σε εκατό σαράντα πέντε (145) περιπτώσεις Προστατών Αγίων, οι είκοσι πέντε (25) –ποσοστό 17%– και σε εβδομήντα δύο (72) περιπτώσεις Εφόρων Αγίων οι είκοσι πέντε (25) –ποσοστό 35% (1:3)– έχουν αναγνωριστεί ως έχοντες τα συγκεκριμένα χαρίσματά τους κατόπιν λαϊκής ετυμολογίας.

Και να σημειωθεί ότι στα ποσοστά αυτά δεν συμπεριλαμβάνονται οι αναρίθμητες προσωνυμίες της Θεοτόκου. Τα θεοτοκικά αυτά επίθετα πλάστηκαν από τον πιστό λαό μέσω της ίδιας ακριβώς παρετυμολογικής διαδικασίας, προκειμένου να δηλωθεί η εξειδικευμένη ιαματική ή προστατευτική παρέμβαση της Θεοτόκου στις ανθρώπινες ανάγκες. Ενδεικτικά αναφέρονται η Αρμενοκρατούσα (που βάσει του «αρμενίσματος»- του λαϊκού όρου για το παραλήρημα και την εκλαμψία της λοχείας- πιστεύεται ότι «κρατά» και ακινητοποιεί την ασθένεια προστατεύοντας τις λεχώνες), η Βρεφοσώστρα (ως άμεση επίκληση για τη σωτηρία των νηπίων από τον πρόωρο θάνατο), η Αιματούσα (για την ανάσχεση της αιμορραγίας), η Ελευθερώτρια (για την «ελευθέρωση» της γυναίκας κατά τον τοκετό) και η Γιάτρισσα (για τη γενικότερη θεραπεία των ασθενειών), αλλά γι’ αυτά θα γίνει εκτενέστερος λόγος σε άλλη ευκαιρία.

---

            [1] Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Λαϊκή Πίστη και Λατρεία, Άγιοι Θεράποντες με “ειδικό” χάρισμα ιαμάτων- Προστάτες- Εφόροι και Επόπτες της Ορθοδόξου Ελληνικής Εκκλησίας (Θεολογική- Λαογραφική Μελέτη), Εκδόσεις ΓΡΗΓΟΡΗ, Αθήνα 2018, σελ. 472 (Α΄ Έπαινος της Ακαδημίας Αθηνών).

ΧΑΡΗΣ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗΣ * * * Τα θυρώματα του Ρεθύμνου

 

ΧΑΡΗΣ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗΣ

 

                         Τα θυρώματα του Ρεθύμνου

               [Εκδόσεις Γραφοτεχνική, Ρέθυμνο 2026, σχ. 8ο (22Χ23), σσ. 196]

 

     ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

        http://ret-anadromes.blogspot.com

 

 Μια εξαιρετική μελέτη, υπό τον τίτλο «Τα θυρώματα του Ρεθύμνου», παραδόθηκε πρόσφατα στο αναγνωστικό κοινό. Συγγραφέας της είναι ο συμπολίτης δρ Χάρης Στρατιδάκης, έγκριτος ερευνητής και ιστοριοδίφης. Θεματικό πυρήνα του πονήματος αποτελούν, όπως άλλωστε και ο τίτλος υποδηλώνει, τα θυρώματα τόσο της πόλης όσο και της υπαίθρου του νομού Ρεθύμνου κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, αλλά και της οθωμανικής κυριαρχίας που ακολούθησε.

Ο Χάρης Στρατιδάκης επιδίδεται στην καταγραφή και αποθησαύριση ενός ιδιαιτέρως αξιόλογου τεκμηριωτικού υλικού, μέσα από το οποίο ψηλαφούμε και ανασυνθέτουμε μιαν, εν πολλοίς, άγνωστη πτυχή της κρητικής ιστορίας και αρχιτεκτονικής. Η μελέτη του εντάσσεται οργανικά στη συνέχεια της σχετικής βιβλιογραφίας και φιλοδοξεί, σε σημαντικό βαθμό, να γεφυρώσει τα κενά που είχαν επισημάνει παλαιότερες έρευνες, βαδίζοντας στα χνάρια του πρωτοπόρου Giuseppe Gerola, καθώς και των Νικολάου Μουτσόπουλου, Ιορδάνη Δημακόπουλου και Ιωάννας Στεριώτου.

Η πολυμορφία που εμφανίζουν τα θυρώματα του Ρεθύμνου, ιδίως εκείνα της Κρητικής Αναγέννησης, συνιστά πολιτισμική ιδιαιτερότητα του νησιού. Μάλιστα, αποτελεί τεκμηριωμένη διαπίστωση ότι το Ρέθυμνο προνομιακά συγκεντρώνει τον μεγαλύτερο αριθμό και την πλέον εντυπωσιακή ποικιλία αναγεννησιακών θυρωμάτων στον ελλαδικό χώρο. Αυτή ακριβώς η διαπίστωση αποτέλεσε το πρωταρχικό έναυσμα και την κινητήριο δύναμη για την πραγματοποίηση της παρούσας, εξαιρετικά φροντισμένης έκδοσης. Το εγχείρημα υλοποιήθηκε χάρη στις Εκδόσεις «Γραφοτεχνική» του Μανόλη Χαλκιαδάκη, με τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της Αγγελικής Βλαχοπούλου, καθώς και τη φωτογραφική συνδρομή ομάδας δημιουργών, τους οποίους ο συγγραφέας μνημονεύει και ευχαριστεί ονομαστικά.

Το βιβλίο προλογίζεται από τον κ. Νίκο Σηφουνάκη, Αρχιτέκτονα και τέως Υπουργό, ο οποίος αποτιμά την εργασία του κ. Στρατιδάκη ως άρτια από κάθε άποψη και ως ένα λαμπρό πόνημα ιστορίας και πολιτισμού.

Στην Εισαγωγή τού συγγραφέα που ακολουθεί, αποσαφηνίζεται ο όρος «θύρωμα», παρατίθενται τα συνώνυμά του και σταχυολογούνται εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά δείγματα από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Παράλληλα, κάμπτεται ο σκόπελος της εξειδικευμένης αρχιτεκτονικής ορολογίας με τη λελογισμένη χρήση της, η οποία υποστηρίζεται από ένα άρτια εικονογραφημένο γλωσσάρι ήδη από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου.

Αν και το πόνημα εστιάζει στα θυρώματα του Ρεθύμνου, ο συγγραφέας ορθά έκρινε ότι, για μια ουσιαστικότερη εμβάθυνση στο θέμα, όφειλε να εντάξει τον κεντρικό αυτόν πυρήνα σε ένα ευρύτερο πραγματολογικό και ιστορικοαρχιτεκτονικό πλαίσιο. Έτσι, στο Πρώτο Μέρος ιχνηλατεί το ιστορικοκοινωνικό υπόβαθρο της δημιουργίας τους, όπου με έκδηλη ευαισθησία, πληρότητα και εντυπωσιακό βάθος καλλιτεχνικής παιδείας, ανασυνθέτει το αρχιτεκτονικό «γίγνεσθαι» της Κρήτης σε μια διαδρομή έξι περίπου αιώνων: από την εμφάνιση της ρομανικής τέχνης μέχρι και τις απαρχές του σύγχρονου μοντερνισμού.

Στο Δεύτερο Μέρος, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται αποκλειστικά στα θυρώματα του Ρεθύμνου. Εκεί εκδιπλώνεται η τυπολογική τους ταξινόμηση (θυρώματα με αψιδωτό ή ευθύγραμμο ανώφλι) και εξετάζονται οι αρχιτεκτονικοί τους ρυθμοί (κορινθιακός, ιωνικός, δωρικός κ.λπ.). Στη συνέχεια, αναλύονται διεξοδικά τρία προαναγεννησιακά θυρώματα της πόλης, περισσότερα από είκοσι της περιόδου της Βενετοκρατίας, ισάριθμα οθωμανικά, καθώς και επτά αξιόλογα δείγματα του 20ού αιώνα (1920–1970).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν, επίσης, τα στοιχεία που παρατίθενται για τον μορφολογικό διάκοσμο των θυρωμάτων, ο οποίος περιλαμβάνει ερωτιδείς, προτομές πολεμιστών, λεοντοκεφαλές και μια πολυποίκιλη φυτική θεματολογία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αναλυτική παρουσίαση των θυρωμάτων της ρεθεμνιώτικης υπαίθρου, με εστίαση σε είκοσι αντιπροσωπευτικά δείγματα.

Η αναφορά, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στα λίθινα αρχιτεκτονικά πλαίσια. Ο συγγραφέας ορθά επισημαίνει ότι θα αποτελούσε παράλειψη η μη συνεξέταση και των περίτεχνων θυρόφυλλων, καθώς και των λοιπών εντυπωσιακών εξαρτημάτων που τα συνοδεύουν και τα διακοσμούν, όπως τα ρόπτρα, οι φεγγίτες και οι καλλιτεχνικές σιδεριές. Έτσι, η μελέτη διευρύνεται από το καθαυτό θύρωμα στα επιμέρους στοιχεία που συνθέτουν την αισθητική και λειτουργική του ενότητα. Το έργο ολοκληρώνεται με ένα πολύτιμο Ευρετήριο θυρωμάτων της πόλης και της υπαίθρου, το οποίο προσδίδει στη μελέτη πρόσθετη χρηστική και τεκμηριωτική αξία.

Η μελέτη αυτή υπήρξε καρπός ευρείας, απαιτητικής και συστηματικής έρευνας. Στηρίχθηκε σε ένα πλουσιότατο ερευνητικό υλικό, σε πληθώρα δημοσιευμένων και αδημοσίευτων πηγών, αλλά και σε κοπιώδη εργασία πεδίου- ιδίως όσον αφορά στην ύπαιθρο χώρα. Εκεί, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ορισμένα θυρώματα φέρουν και εξαιρετικές επιγραφές, με χαρακτηριστικό δείγμα εκείνο της Αργυρούπολης, του γυναικοχωριού μου, με την επιγραφή: «OMNIA MUNDI FUMUS ET UMBRA» (Όλα σε αυτόν τον κόσμο είναι καπνός και σκιά).

Η έκδοση του παρόντος πονήματος λειτουργεί, θεωρούμε, ως καταλύτης: η λεπτομερής ανάδειξη τόσων δεκάδων μνημείων μάς επιτρέπει, ως Ρεθεμνιώτες, να συνειδητοποιήσουμε και να απολαύσουμε την πολυμορφία και τη μοναδική ομορφιά μιας σπουδαίας πολιτιστικής κληρονομιάς. Μιας κληρονομιάς που, αν και βρίσκεται καθημερινά δίπλα μας, συχνά την προσπερνούμε αδιάφορα, δίχως να της δίνουμε την πρέπουσα προσοχή.

Πρόκειται, πράγματι, για μιαν εργασία αξιόλογου επιστημονικού βάρους, απόρροια των συστηματικών ερευνών του κ. Χάρη Στρατιδάκη, ενός ακούραστου εργάτη και οτρηρού ερευνητή στον χώρο των Κρητολογικών- και όχι μόνο- Γραμμάτων. Δεν έχω παρά να του ευχηθώ ολόψυχα αστείρευτες ψυχικές και πνευματικές δυνάμεις, προκειμένου να πραγματοποιεί ολοένα και τολμηρότερες και βαθύτερες στον πάτριο τόπο αναζητήσεις.