ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΥΜΕΝΤΑΚΗ *** «ΡΕΚΒΙΕΜ ΓΙΑ 964 ΨΥΧΕΣ» ΑΠΟ ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ ΤΗΣ ΕΡΤ *** ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΑ 150 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ ΤΟΥ ΑΡΚΑΔΙΟΥ


ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΥΜΕΝΤΑΚΗ                    

«ΡΕΚΒΙΕΜ ΓΙΑ 964 ΨΥΧΕΣ»
ΑΠΟ ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ ΤΗΣ ΕΡΤ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΑ 150 ΧΡΟΝΙΑ
ΑΠΟ ΤΟ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑ ΤΟΥ ΑΡΚΑΔΙΟΥ


    ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Ήταν μια συναυλία αφιερωμένη στην επέτειο των 150 χρόνων από το Ολοκαύτωμα της Ι. Μ. του Αρκαδίου, από την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα και την ανδρική Χορωδία της ΕΡΤ, κορυφαία μουσικά σύνολα της Χώρας, υψηλών στάνταρτς και προδιαγραφών, αν σκεφθούμε ότι Διευθυντές της Ορχήστρας της ΕΡΤ- από το 1938 που ιδρύθηκε- έχουν, ανάμεσα στους άλλους, διατελέσει μουσικοί του επιπέδου των Γ. Λυκούδη, Αντίοχου Ευαγγελάτου, Μ. Καρύδη, Ανδρέα Πυλαρινού και σήμερα του Αναστασίου Συμεωνίδη, ενώ έχει γνωρίσει και μαέστρους διεθνούς φήμης, όπως τον Μανόλη Καλομοίρη, τον Διονύση Λαυράγκα, τον Δημήτρη Μητρόπουλο, τον Μ. Καρύδη, τον Γεχούντι Μενουχίν, τους Λογιάδη, Φιδετζή, Συμεωνίδη, Χωραφά και τον Ανδρέα Τσελίκα, που είχε και τη διεύθυνση της προχθεσινής συναυλίας.Σπάνια το Ρέθυμνο έχει την τύχη να παρακολουθεί μουσικά σχήματα αυτού το επιπέδου, δεδομένου ότι ήλθαν από την Πρωτεύουσα για την εν λόγω συναυλία των Μουσικών Συνόλων της ΕΡΤ πάνω από 45 άτομα- Χορωδία και Ορχήστρα μαζί- για να πάρουν μέρος σε αυτήν την εκπληκτικά μοναδική στιγμή, χωρίς αμοιβή, εθελοντές, σε μια πολύ μεγάλη γιορτή, που καιρό τώρα καλά κρατεί στο Ρέθυμνο, προκειμένου να τιμήσει τα 150 χρόνια από την Αρκαδική Εθελοθυσία.Την παρουσία αυτή, σήμερα, στα 150 χρόνια της Αρκαδικής Εθελοθυσίας, θα μπορούσα να τη συγκρίνω μόνο με την άλλη μεγάλη παρουσία στην πόλη μας του Εθνικού Θεάτρου Ελλάδος στα 100 χρόνια (1966), τότε, με το έργο «Ηφαίστειο» του Παντελή Πρεβελάκη, που είχα την τύχη, δεκαεξάχρονος μαθητής να παρακολουθήσω, στην αυλή του 1ου Δημοτικού Σχολείου, με τους Αλέξη Μινωτή και την Κατίνα Παξινού, αλλά και τον ίδιο τον συγγραφέα, που, όπως και τώρα ο εκλεκτός μουσικοσυνθέτης, Γιώργος Κουμεντάκης- μεγάλα τέκνα και οι δύο του Ρεθύμνου- προλόγισε το έργο και καταχειροκροτήθηκε από το φιλοθεάμον ρεθεμνιώτικο κοινό.Ο διακεκριμένος Ρεθεμνιώτης μουσικοσυνθέτης Γιώργος Κουμεντάκης, προλογίζοντας τη μουσική αυτήν εκδήλωση, τόνισε με έμφαση ότι είναι ξεχωριστή, γιατί, εκτός της προσημειωθείσας συμμετοχής των Μουσικών Συνόλων της ΕΡΤ, θα παρουσιάζονταν συνθέσεις ξεχασμένων Ελλήνων δημιουργών, όπως του Γεωργίου Λαμπίρη και του Γιώργου Καζάσογλου, που έγραψαν έργα για το Αρκάδι, και, δυστυχώς, ξεχάστηκαν παντελώς, καθώς και οι ίδιοι οι δημιουργοί τους! Οπότε, η συναυλία αυτή υπήρξε για όλους μας διπλά χρήσιμη . για, μια αναβίωση, αφενός, επί της ουσίας και αφ' ετέρου, όπως, επίσης, τόνισε ο Γιώργος Κουμεντάκης, για να αγγίξει το συναίσθημα και να ανοίξει τους κρουνούς της καρδιάς και της αγάπης όλων όσων την παρακολούθησαν στο γεγονός και στις ψυχές εκείνων που τιμούσε.


Και συνεχίζουμε για την ιστορία του μεγάλου αυτού μουσικού γεγονότος της πόλης μας. Ο Γεώργιος Λαμπίρης (1833- 1889), γνήσια καλλιτεχνική φύση του 19ου αιώνα, τον αμέσως επόμενο, κιόλας, χρόνο (1867), συγκινημένος, προφανώς, από τη μεγάλη των Αρκαδιωτών εθελοθυσία (όπως και οι Φαναριώτες ποιητές της ίδιας εποχής), έγραψε «Το Αρκάδι», ένα δυναμικό εμβατήριο, για πνευστά και έγχορδα, σε σύνθεση του επικού ποιητή του Αρματολισμού, Αριστοτέλη Βαλαωρίτη.Παρόμοια, στη συναυλία του Σαββάτου, προτάθηκε, από τα εκατόχρονα της Θυσίας του Αρκαδίου, και το «Λυρικό τρίπτυχο για το Αρκάδι» (1966), του Γεωργίου Καζάσογλου (1908- 1984), που τον καιρό εκείνο (1966) χρημάτισε καθηγητής μουσικής, εδώ, στο Ρέθυμνο. Ο Καζάσογλου δεν αρκούνταν στη σχολική διδασκαλία. Ο απώτερος στόχος του ήταν η δημιουργία μουσικής δραστηριότητας στις πόλεις όπου θήτευε, κάθε φορά, ως καθηγητής. Διοργάνωνε συχνά σεμινάρια, διαλέξεις και συναυλίες, αρθρογραφούσε σε τοπικές εφημερίδες, ίδρυε χορωδίες. Το «Λυρικό Τρίπτυχο για το Αρκάδι» του Καζάσογλου είναι, λέγεται, το καλύτερο έργο του και, πιθανόν, το αρτιότερο, συνθετικά, για μεγάλη ορχήστρα και αποτελείται από τρία μέρη, βασισμένα στις κρητικές μελωδίες «Πότε θα κάνει ξαστεριά» και «Μα ήντα’ χετε γυρού- γυρού κι είναι βαριά η καρδιά σας», ενώ στο τελευταίο μέρος, ακούγεται, αποσπασματικά, και η δεύτερη στροφή του «Εθνικού Ύμνου». Και όμως το έργο αυτό, όπως και το προηγούμενο, του Λαμπίρη, ξεχάστηκαν παντελώς!Ακολούθησε, σε μεταγραφή για κουαρτέτο εγχόρδων από τον Νίκο Σκαλκώτα, ο πασίγνωστος «Γερο- Δήμος» (1859), του Παύλου Καρρέρ (1829-1896), του δημοφιλέστερου Έλληνα μουσουργού του 19ου αιώνα, σε ποίηση, και πάλι, Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Πρόκειται για την εμβληματικότερη μελωδία όλης της ελληνικής μουσικής, ένα ''λόγιο'' - και όχι ''δημοτικό'' ή ''δημώδες'', όπως πολλοί νομίζουν – τραγούδι.
Του Πέτρου Πετρίδη (1892- 1977)- Έλληνα μουσικοσυνθέτη από τους πρωτεργάτες και επιφανέστερους εκπροσώπους της «Ελληνικής Εθνικής Σχολής»- παρουσιάστηκε, στη συνέχεια, το «Χριστός Ανέστη» (1941-43), χορικό και παραλλαγή για ορχήστρα εγχόρδων, έργο βασισμένο στην πασίγνωστη βυζαντινή μελωδία, που έδεσε, θεωρώ, αρμονικά και συνολικά τη μουσική με την αναστάσιμη χαρά, μετουσιώνοντας- και σε αυτό πρωταγωνίστησαν, βασικά, τα πρώτα και δεύτερα βιολιά της Ορχήστρας- όλη την ελπίδα στην ανάσταση των ψυχών και των νεκρών ηρώων του Αρκαδίου.Και βέβαια από μια τέτοια μουσική γιορτή δεν θα μπορούσε να λείπει η μουσική του Νίκου Σκαλκώτα (1904- 1949) και μάλιστα η πιο γνωστή σύνθεσή του, οι «36 ελληνικοί χοροί για Ορχήστρα» (1934- 1936), με την οποία ο Σκαλκώτας επεδίωκε να συλλάβει την ουσία της εθνικής μας κληρονομιάς. «Οι 36 Ελληνικοί Χοροί» του Σκαλκώτα θα μπορούσαν εύκολα, νομίζω, να γίνουν τόσο αγαπητοί και δημοφιλείς στην Ελλάδα αλλά και το Εξωτερικό, όσο οι «Πολοβτσιανοί Χοροί» του Μποροντίν ή οι «Σλαβονικοί Χοροί» του Ντβόρζακ. Ακούστηκαν: 1. ο Νησιώτικος (σειρά ΙΙ, αρ. 4α βασισμένος στο ριζίτικο: Μια Μυλοποταμίτισσα) (1936) 2. ο Κρητικός (σειρά Ι, αρ. 5, βασισμένος στον πεντοζάλη: Άλλο χορό δεν χαίρομαι) (1935) και 3. ο Κρητικός (σειρά Ι, αρ. 2, βασισμένος στον πεντοζάλη: Μες του Μαγιού της Μυρωδιές) (1933), κομμάτια όλα τους εύθυμα, μέσα από τα ευέλικτα βιολιά και ρωμαλέα και στιβαρά μέσα από τα ρυθμικά ηχήματα των κοντραμπάσσων.
Η μουσική, όμως, αρχίζει εκεί όπου τελειώνουν τα λόγια και η πραγματικότητα. Έτσι, όλα αυτά τα ωραία που μέχρι τώρα έχουμε παρουσιάσει, πραγματικά επιστέφθηκαν επιτυχώς και αναδείχθηκαν στον ύψιστο βαθμό μέσα από αυτό που όλες αυτές τις μέρες πραγματικά ταυτίσαμε τον εαυτό μας, μέσα από αυτό που όλοι μας ζούμε πνευματικά, ψυχικά, αισθητικά και συναισθηματικά με τους ανθρώπους εκείνους που ο τρόπος ζωής τους, μέσα σε μια στιγμή, διαφοροποιήθηκε τόσο ριζικά από τον δικό μας, με τους ήρωες του Αρκαδικού Δράματος. Και στην ανάδειξη αυτή καθοριστική, ομολογουμένως, υπήρξε η συμβολή του τελευταίου έργου του Προγράμματος της εν λόγω συναυλίας, του «Ρέκβιεμ για 964 Ψυχές» του Γιώργου Κουμεντάκη, ενός έργου συμβολικού, που μιλά για τον άνθρωπο με έναν άλλο, δικό του τρόπο, ζωντανεύοντας τήν χωρίς όρια αγάπη που κατακλύζει την ψυχή, ωθώντας την σε σπουδαίες και τιτάνιες πράξεις, όπως αυτήν της Εθελοθυσίας.Το έργο το νιώθεις μέσα σου στενά συνυφασμένο με τον θάνατο, έτσι όπως ξεκινά με τα έγχορδα να κινούνται, από τα πρώτα, κιόλας, μέτρα του κομματιού, αργά, βαριά και δύσθυμα. Και αυτό, ακριβώς ("Νεκρώσιμη Τελετή"), σημαίνει ο όρος Ρέκβιεμ διεθνώς στον χώρο της μουσικής, (από την παρακλητική φράση: "Requiem aeternam dona eis Domine" = Ανάπαυσιν αιώνιον δος αυτοίς Κύριε). Όμως, να που σύντομα νιώθεις, μέσα από τον θάνατο που το έργο ερμηνεύει τόσο ζωντανά και παραστατικά, να ξεπηδούν πλούσιες ηλιακτίδες φωτός και να ξεχύνονται αναλαμπές χαράς και ελπίδας μέσα από τα πρώτα βιολιά και τις πλούσιες εξάρσεις και κορυφώσεις της εξαίρετης υψιφώνου Μυρσίνης Μαργαρίτη και της ανδρικής Χορωδίας της ΕΡΤ, ενώ ουράνια διάσταση προσελάμβανε και η αίσθηση που σου δημιουργούσε το αρμονικό «πάντρεμα» της Χορωδίας με τα κλαρινέτα και το γλυκό ηχόχρωμα των τρομπονιών. Η καθαρότητα και η ακρίβεια των διατυπώσεων ανέδειξαν, περαιτέρω, την ποιότητα της μουσικής. Το πάθος εναλλασσόταν με τη λεπτότητα και η δύναμη με την τρυφερότητα της ψυχής, ενώ η ευγένεια των μελωδιών και η συναισθηματική φόρτιση της μουσικής πρόβαλαν, κυρίως, λόγω του εξαιρετικού ελέγχου της δυναμικής. Ιδιαίτερα εντυπωσιακός και «ηχηρός» και ο επίλογος, το grand finale του έργου, με τη διαβαθμισμένη εκείνη «αποκορύφωση» της «εκκωφαντικής» σιγής της σοπράνο, της Χορωδίας και των μουσικών οργάνων της Ορχήστρας. 


Οι εκτελεστές αποδείχτηκαν άριστα εξοικειωμένοι με το πνεύμα της συγκεκριμένης μουσικής κουλτούρας. Η ποιότητα, γενικά, των ερμηνειών υπήρξε πρωτόφαντη για τον τόπο μας, μοναδικά εξαιρετική και δυναμική. Όλοι τους, συνολικά, υπήρξαν θυελλώδεις και άκρως ποιητικοί, με αέρινη δεξιοτεχνία, σαφήνεια, πλαστικότητα, άνεση, ευελιξία και διακρίθηκαν πλούσια για τη λεπτομερή επεξεργασία των φράσεων της μουσικής. Γι’ αυτό και ερμήνευσαν τα έργα με μοναδική τέχνη και ποιότητα, που πραγματικά συνάρπασε το κοινό και διασφάλισε την ποιότητα τού αποτελέσματος. Τα θερμά μου συγχαρητήρια σε όλους και μάλιστα στον αγαπητό του Ρεθύμνου, τον φίλο Γιώργο Κουμεντάκη.


ΜΑΝΟΣ Φ. ΤΣΑΚΩΝΑΣ *** «Ρέθυμνο 1930» *** Ο μεγαλοπρεπής Εορτασμός του Αρκαδίου παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου»


ΜΑΝΟΣ Φ. ΤΣΑΚΩΝΑΣ

        «Ρέθυμνο 1930»
Ο μεγαλοπρεπής Εορτασμός του Αρκαδίου παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου»
 [Εκδόσεις Καλαϊτζάκης Α.Ε. , Ρέθυμνο 2016, σχ. 8ο (24 Χ 17), σσ. 112]


 ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Τοπικός τύπος, Αρχεία, λογοτεχνία, φωτογραφίες, αντικείμενα, προφορικές μαρτυρίες και παραδόσεις αποτελούν πηγές για την ιστορία της καθημερινής ζωής ενός τόπου και όλα μαζί φωτίζουν και αισθητοποιούν, κατά το δυνατόν, και τη δική μας πορεία και διαδρομή στο συνανθρώπινο αυτού του τόπου παρελθόν. Με τέτοια εφόδια και, κυρίως, με μια φιλόκαλη έκδοση υπό τον τίτλο: «Ρέθυμνο 1930» και υπότιτλο: «Ο μεγαλοπρεπής Εορτασμός του Αρκαδίου παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου», μια έκδοση γεμάτη ασπρόμαυρες φωτογραφίες, έγγραφα και δημοσιογραφικές ανακοινώσεις και αναγγελίες ο συμπολίτης πολιτικός μηχανικός κ. Μάνος Φ. Τσάκωνας, βάλθηκε να σκαλίσει και να επαναφέρει μνήμες μιας περασμένης όμορφης και ευκλεούς για την πόλη μας ημέρας και, ειδικότερα, του Σαββάτου της  8ης Νοεμβρίου 1930, όταν επισκέφθηκε και τίμησε με την παρουσία του το Ρέθυμνο και τους εορτασμούς που οργανώθηκαν στην πόλη μας για τα 64α Αρκάδια και την 100ετηρίδα από της Ελληνικής Ανεξαρτησίας ο Πρωθυπουργός και Εθνάρχης της Ελλάδος Ελευθέριος Βενιζέλος.
Πρόκειται για ένα πραγματικά αρχιτεκτονικό- κατά την επιτυχή έκφραση του συγγραφέα- και εντυπωσιακά- θα πρόσθετα εγώ- πρωτότυπο και προσεγμένο στις λεπτομέρειές του στήσιμο ενός βιβλίου, που διαβάζεται και κατανοείται εύκολα και σου δίνει πολλά για τον τόπο σε μια συγκεκριμένη, μεγαλειώδη, της ιστορικής του πορείας στιγμή, όταν «η πόλις ολόκληρος έπλεεν εις πέλαγος κυανολεύκων, δαφνών, μυρσινών και ταπήτων…». Όλα στο βιβλίο αυτό του κ. Μάνου Τσάκωνα ξεκινούν, κατά την ομολογία του, από τη γνωστή τετρασέλιδη εβδομαδιαία εφημερίδα της οικογένειας με το όνομα «Εφημερίς των συζητήσεων» (15/8/1930- 1/11/1931) με εκδότη τον αδελφό του πατέρα του Πολύβιο Β. Τσάκωνα. Το ξεφύλλισμά της εφημερίδας αυτής μαζί με τα έγγραφα τριών πολύτιμων Αρχείων της οικογένειας αποτέλεσαν το corpus εκείνο από το οποίο ο συγγραφέας άντλησε το υλικό τού παρουσιαζόμενου με το σημείωμά μας αυτό βιβλίου του. Και πρόκειται, ειδικότερα, για το Αρχείο, αφενός, του Πολύβιου Τσάκωνα, το οποίο με ιδιαίτερο σεβασμό διέσωσε και προστάτευσε ο αείμνηστος σε όλους μας γαμπρός του και λόγιος Ρεθυμνιώτης, Μανός Γ. Αστρινός, ο οποίος και το εμπλούτισε, περαιτέρω, και με δικές του νεότερες αρχειακές συλλογές και, αφετέρου, το επίσης σημαντικό για την εποχή του Αρχείο του πατέρα τού συγγραφέα Φώτη Β. Τσάκωνα.
Το εξιστορούμενο μέσα από τα παραπάνω τρία Αρχεία και την εφημερίδα του Πολύβιου Τσάκωνα γεγονός αφορά σε μια μεγαλειώδη στιγμή του Ρεθύμνου, του έτους 1930, όπως αυτό υποδηλώνεται επιτυχώς και από τον εκφραστικότατο υπότιτλο του βιβλίου που προαναφέραμε: «Ο μεγαλοπρεπής Εορτασμός του Αρκαδίου παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου», υπότιτλο αρυόμενο εξ ολοκλήρου από την επιτυχή πρώτη αυτού διατύπωση από τον αείμνηστο Μανό Αστρινό στον αντίστοιχο φάκελο του Αρχείου, που έχει «κεφαλαίοις γράμμασιν» ως εξής: «Ο ΜΕΓΑΛΕΙΩΔΕΣΤΕΡΟΣ ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΠΟΤΕ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ». Η μετάδοση αυτού του συναισθήματος, που βίωσε το Ρέθυμνο τόσο έντονα μέσα του την ημέρα εκείνη, είναι που ώθησε και τον συγγραφέα στην απόφασή του να προβεί στην έκδοσή του αυτήν.Πρόκειται, ακριβώς, για τη μεγαλειώδη ημέρα της 8ης Νοεμβρίου 1930, κατά την οποία συνεορτάσθηκε με την επέτειο των 100 χρόνων της Ελληνικής Ανεξαρτησίας, και η επέτειος της Αρκαδικής Εθελοθυσίας, θέλοντας, με τον τρόπο αυτόν, οι Ρεθυμνιώτες να δώσουν στον εορτασμό των Αρκαδίων περισσότερη αίγλη και πανελλήνιο χαρακτήρα, όπως γινόταν μέχρι τότε με τον εορτασμό- εφάμιλλου ιστορικού γεγονότος- της Εξόδου του Μεσολογγίου, με τη συμμετοχή και επιζώντων αγωνιστών των ενδόξων Κρητικών αγώνων «με τας σεβασμίας όσον και αρηΐους μορφάς τους και τα αρχοντικά σαλβάρια των κοσμούμενα εις την μέσην με αργυροποκίλτους μαχαίρας και κουμπούρας, πολύτιμα ενθύμια της πολεμικής δράσεώς των», όπως αργότερα γλαφυρότατα περιγράφεται η μετοχή αυτή των Κρητών αγωνιστών στον εορτασμό από την «Εφημερίδα των Συζητήσεων» (φύλλο 15/ 22-11-1926).Στο βιβλίο, περαιτέρω, καταγράφονται λεπτομερώς όλες οι προετοιμασίες του εορτασμού που πυκνώνονται, νομίζουμε, στα λόγια της 10μελούς Επιτροπής, που φανερώνουν όσο τίποτε άλλο την προσπάθεια των Ρεθεμνιωτών να οργανώσουν έναν, κατά το δυνατόν, μεγαλειώδη, πανελλήνιου κύρους και χαρακτήρα εορτασμό, που θα καθιστούσε το Αρκάδι, στις 8 Νοεμβρίου κάθε έτους, αν μη τι άλλο, «πανελλήνιον προσκύνημα».Αγαπητοί Συμπολίται, έλεγε στην ανακοίνωσή της η Επιτροπή, οι Ρεθύμνιοι θα εορτάσωμεν την εθνικήν Εκατονταετηρίδα σχεδόν οι τελευταίοι από όλας τας ελληνικάς πόλεις την 8ην προσεχούς Νοεμβρίου, και τούτο, διότι εκρίθη σκόπιμον να συμπέσουν αι τοπικαί μας εορταί με την επέτειον της ολοκαυτώσεως του Αρκαδίου…
…Οι εξώσται και τα παράθυρα πρέπει να διακοσμηθούν με ποικιλόχρωμα υφάσματα εγχωρίου χειροτεχνίας, πατανίας ή τάπητας κ.λπ., με εικόνας αγωνιστών ή μελών της οικογενείας πεσόντων κατά τους αγώνας και τας μάχας του έθνους, στεφανωμένας με στεφάνια δάφνης μυρθιάς, ανθέων, την εθνικήν Σημαίαν και ό,τι καθ’ εις γνωρίζει καλλίτερον…».Από την παραπάνω ανακοίνωση έχουμε, αφενός, μιαν εικόνα του μεγαλειώδους εκείνου εορτασμού στο Ρέθυμνο, αλλά, επίσης, μέσα από το ίδιο κείμενο, φαίνεται ότι κατά τους εορτασμούς της 100ετηρίδος της Ελληνικής Ανεξαρτησίας παρατηρήθηκε άμιλλα μεταξύ των ελληνικών πόλεων, αφού, όπως αναγράφεται, σχεδόν τελευταίοι όλων των ελληνικών πόλεων, εσκεμμένα βεβαίως, ξέμειναν οι Ρεθεμνιώτες επιδικώκοντας διπλούς- πανελλήνιας και τοπικής εμβέλειας- εορτασμούς.Ο συγγραφέας έχει καταφέρει να παραθέσει επιτυχώς στο εν λόγω βιβλίο του όλα τα αποσπάσματα, θεωρούμε, της «Εφημερίδας των συζητήσεων» αλλά και των Αρχείων της οικογένειας, που αφορούν στο μεγάλο αυτό ιστορικό γεγονός. Επίσης, και το ….ευθυμογράφημα του αείμνηστου καθηγητή μας στο Γυμνάσιο Ρεθύμνου Κώστα Α. Ξεξάκη «Ο Βενιζέλος στο δρόμο προς το Αρκάδι» (Ρεθεμνιώτικα Νέα 12/5/ 1992) αποτελεί ένα ακόμα κεφάλαιο του παρουσιαζόμενου βιβλίου που συμπληρώνει επιτυχώς το κύριο σώμα αυτού, ενώ στις τελευταίες σελίδες του παραθέτονται, να σημειώσουμε, και τα σχετικά με τα Αποκαλυπτήρια του «Ηρώου Πεσόντων Ρεθυμνίων» (αυτή ήταν η αρχική ονομασία του γνωστού μας Μνημείου του σημερινού «Αγνώστου Στρατιώτη», έργο του γλύπτη Δημητρίου Περάκη) ονομασία που, δυστυχώς, τελικά δεν επικράτησε, γιατί, φαίνεται πως στάθηκε ισχυρότερη η επιθυμία των Ρεθεμνιωτών να έχουν και αυτοί, όπως και κάθε πόλη ελληνική, ένα μνημείο αφιερωμένο στον «Άγνωστο Στρατιώτη». Κρίθηκε, λοιπόν, σωστό από τους Ρεθεμνιώτες και τα αποκαλυπτήρια του «Μνημείου των Ηρώων» να γίνουν, επίσης, με τη σύμπτωση των λαμπρών εκείνων, με την παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου, εορτασμών όταν το Ρέθυμνο, ακόμα, θα ήταν ντυμένο «στα γιορτινά του»!    Για άλλη μια φορά συγχαίρουμε και θερμά ευχαριστούμε τον εκλεκτό συμπολίτη συγγραφέα του βιβλίου αυτού κ. Μάνο Φ. Τσάκωνα. Το Ρέθυμνο να είναι βέβαιος θα του είναι εσαεί ευγνώμον και γι’ αυτήν την πολύτιμη προσφορά του προς αυτό.

ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ι. ΔΕΡΕΔΑΚΗ *** Αρκάδι 150 χρόνια εορτασμών


ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ι. ΔΕΡΕΔΑΚΗ

Αρκάδι 150 χρόνια εορτασμών
[Έκδοση Γραφικές Τέχνες Καραγιαννάκη, Ρέθυμνο 2016, σχ. 8ο (24 Χ 17), σσ. 214]


   ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Είναι γεγονός ότι ο πρόσφατος εορτασμός της 150ετίας από την Αρκαδική Εθελοθυσία πέτυχε απόλυτα τον σκοπό του, αφού πραγματοποιήθηκαν πλείστες εκδηλώσεις ποικίλου περιεχομένου (συναυλίες, συνέδρια, ομιλίες) και γνώρισαν το φως της δημοσιότητας και τρία βιβλία και πλείστα όσα άρθρα στις εφημερίδες του Ρεθύμνου. Όλα αυτά δείχνουν την προθυμία και την αγάπη με την οποία οι Ρεθυμνιώτες αγκάλιασαν το γεγονός και το ανέδειξαν γενναία προς όφελος των συμπολιτών τους, και όχι μόνο, αφήνοντας τους αγλαούς αυτούς καρπούς πλούσια παρακαταθήκη για τις επερχόμενες γενεές.Ανάμεσα, λοιπόν, στις πολύτιμες εκδόσεις που γνώρισαν το φως της δημοσιότητας τις μέρες αυτές σημειώνουμε, σήμερα, με το σημείωμά μας αυτό, το βιβλίο «Αρκάδι 150 χρόνια εορτασμών» του εκλεκτού φίλου και συμπολίτη δασκάλου και ιστορικού ερευνητή κ. Νικολάου Ι. Δερεδάκη. Μέσα από το βιβλίο του Νίκου Δερεδάκη παρακολουθούμε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον το πόσο έντονα το μέγα αυτό γεγονός συγκίνησε τους Ρεθεμνιώτες, ώστε αμέσως μετά την εθελοθυσία να αρχίσουν και οι πρώτες εκδηλώσεις εορτασμού της επετείου και τα πρώτα μνημόσυνα για τους Αρκαδιώτες ήρωες- και μάλιστα το πρώτο από αυτά είκοσι έξι, μόλις, μέρες από το γεγονός- με αρχική επιλογή ως τόπου τέλεσής του το Ναύπλιο- δεύτερη (με πρώτη την Αίγινα του Ιωάννη Καποδίστρια) πρωτεύουσα της ελευθερωμένης Ελλάδας, αφού η Κρήτη τελούσε ακόμη υπό τουρκική κατοχή, ενώ ανάμεσα στους πρώτους εορτασμούς φαίνεται να ξεχώρισε αυτός του 1883, στην ελεύθερη πια Αθήνα του Χαριλάου Τρικούπη (ναός της αγίας Ειρήνης, Αιόλου), όπου παρών ήταν και ο Πάνος Κορωναίος.
Εντυπωσιάζει, περαιτέρω, ότι η πόλη του Ρεθύμνου μόνο μετά από δεκαοχτώ χρόνια τόλμησε να τιμήσει τους ήρωές της, αψηφώντας τους Τούρκους κατακτητές που εξακολουθούσαν να καταδυναστεύουν το νησί. Ήταν 8 Νοεμβρίου του έτους 1884, επί Μητροπολίτη Ρεθύμνης Ιερόθεου (Μπραουδάκη) και με φορέα οργάνωσης των εκδηλώσεων τον «Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Ρεθύμνου» και τον γιατρό Κωνσταντίνο Πετυχάκη ως Πρόεδρό του. Και οι εορτασμοί του Αρκαδικού δράματος συνεχίζονται με ιδιαίτερα προσεκτική παράθεση από τον συγγραφέα λεπτομερειακών αναφορών για τον κάθε εορτασμό και του ακολουθούμενου, κάθε φορά, «τυπικού», των προγραμμάτων που εκδίδονται, των προσώπων που συμμετέχουν και μιλούν και διοργανώνουν τον κάθε εορτασμό. Οι πρώτοι εορτασμοί, επί Τουρκοκρατίας, είναι, οπωσδήποτε, απλούστεροι και χωρίς μεγάλες πολιτικές παρουσίες, περισσότερο, όμως, νομίζω, συγκινητικοί για την απλότητα, γνησιότητα και αμεσότητά τους και με τη λαμπρή παρουσία και συμμετοχή ζώντων, ακόμα, εκπροσώπων του αρκαδικού Δράματος, υπό τα όμματα, φυσικά, πάντα, της τουρκικής διοίκησης.Πάντως, ιδιαίτερα μεγάλης, κατά γενική παραδοχή, βαρύτητας αλλά και μεγαλοπρέπειας υπήρξαν ο εορτασμός των Αρκαδίων στις 9 Ιανουαρίου του 1899, με την υψηλή παρουσία του πρίγκιπος Γεωργίου- ένα, μόλις, μήνα μετά την άφιξή του στην Κρήτη ως Ύπατου Αρμοστή, που ήλθε και στο Αρκάδι, δυο μήνες μετά, ως προσκυνητής- αλλά και, κυρίως, ο εορτασμός του 1930 με την παρουσία του Πρωθυπουργού και Εθνάρχη Ελευθερίου Βενιζέλου. Υποτονικές, αντίθετα, κρίνονται οι εκδηλώσεις των ετών 1900, 1904, 1908, μετά και τη διάλυση του δραστήριου Συλλόγου του Ρεθύμνου «Αι Μούσαι», ενώ εντυπωσιάζει, αλήθεια, η υποτονικότητα των Αρκαδικών εκδηλώσεων και κατά τα έτη 1915- 1964- εκτός, προφανώς, κάποιων εξαιρέσεων- παρότι κατά τα έτη αυτά έχει συντελεστεί η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα. Σε αυτήν την υποτονικότητα συντέλεσαν, τις περισσότερες φορές, όπως αναφέρεται στο παρουσιαζόμενο βιβλίο, λόγοι εθνικοί, στρατιωτικοί και, μάλιστα, πολιτικοί που, κάθε φορά, μονοπωλούσαν το πολιτικό και κοινωνικό ενδιαφέρον.Μέσα από το πολύτιμο αυτό βιβλίο που, τωόντι, αποτελεί μιαν όλως πρωτότυπη καταγραφή των εορταστικών εκδηλώσεων του Αρκαδίου στα 150 αυτά χρόνια, παρελαύνουν, περαιτέρω, όλες οι πολιτικές προσωπικότητες του 19ου και 20ου αιώνα που επισκέφθηκαν το Ρέθυμνο και το Αρκάδι με αφορμή τους εορτασμούς του Ολοκαυτώματος, μέσα από ένα πολύτιμο, κάποτε και σπάνιο, φωτογραφικό αρχείο. Ζωντανεύουν, έτσι, στα μάτια μας, με αφορμή το εν λόγω βιβλίο, οι επισκέψεις στο Ρέθυμνο και στο Αρκάδι υψηλών προσκεκλημένων, όπως αυτές του Πρίγκιπα Γεωργίου, του Εθνάρχη Ελευθερίου Βενιζέλου, του Κυβερνήτη Ιωάννη Μεταξά, του Νικόλαου Πλαστήρα και του Σοφοκλή Βενιζέλου, του στρατηγού Γεωργίου Γρίβα, Διγενή και του Εθνάρχη της Κύπρου Μακαρίου, του βασιλιά Κωνσταντίνου αλλά και των Απριλιανών Παττακού και Μακαρέζου, ενώ, τελευταία, μετά τη μεταπολίτευση, και των Προέδρων Κωνσταντίνου Τσάτσου, Κωστή Στεφανόπουλου και Κάρολου Παπούλια. Όλοι αυτοί, στα 150 αυτά χρόνια εορτασμών της Αρκαδικής Εθελοθυσίας, σημείο αναφοράς και συνάντησής τους είχαν το ηρωικό και ένδοξο της Κρήτης Αρκάδι. Με αφορμή, τέλος, τη διοργάνωση των εορταστικών εκδηλώσεων γίνεται συχνή αναφορά και σε μορφές του παλιού Ρεθύμνου, ενώ εν είδει παραρτήματος ο συγγραφέας δεν παραλείπει να δημιουργήσει και ένα εξίσου ενδιαφέρον κεφάλαιο με τους Αρκάδιους αγώνες και τους συντελεστές τους όλα αυτά τα χρόνια.
       Απ’ όσα παραθέσαμε παραπάνω, παρουσιάζοντας το βιβλίο αυτό, διαφαίνεται η χρησιμότητά του και η εξαιρετική συμβολή του στην ιστορία των εορτασμών του Αρκαδικού γεγονότος όλα αυτά τα χρόνια.  Για άλλη μια φορά συγχαίρουμε και θερμά ευχαριστούμε τον εκλεκτό συμπολίτη και φίλο συγγραφέα και του ευχόμαστε υγεία και δύναμη, για να συνεχίζει τη γόνιμη, εργώδη και δημιουργική δραστηριότητά του στον χώρο της τοπικής μας ιστορίας και των "ρεθεμνιώτικων, γενικότερα, γραμμάτων", στα οποία μεγάλη και ουσιαστική είναι η μέχρι σήμερα συμβολή του.   

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΡΕΘΥΜΝΙΩΝ ΑΤΤΙΚΗΣ “ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ” *** 150 έτη από την Αρκαδική εθελοθυσία 1866- 2016 *** Επετειακό κονσέρτο


ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΡΕΘΥΜΝΙΩΝ ΑΤΤΙΚΗΣ
                    “ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ”
  
150 έτη
από την Αρκαδική εθελοθυσία
1866- 2016
Επετειακό κονσέρτο

          ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

    Με μιαν εξαιρετική συναυλία κι ένα θαυμάσιο θεατρικό δρώμενο, που δόθηκαν από τον ιστορικό «Σύλλογο Ρεθυμνίων Αττικής “Tο Αρκάδι”» και υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, το Σάββατο 10 Σεπτεμβρίου 2016, στον αύλειο χώρο της Ι. Μ. Αρκαδίου, εμπλουτίστηκε εντυπωσιακά το όλο Πρόγραμμα των Εκδηλώσεων τoυ νομού μας για τον εορτασμό της Επετείου των 150 χρόνων από το Ολοκαύτωμα της Ιεράς Μονής Αρκαδίου.
      Η παρουσιαζόμενη εκδήλωση- και δεν μπορώ να μην ξεκινήσω από εδώ- είχε, πραγματικά, και αυτό χάρη στην πρόνοια και την εξαιρετική έμπνευση των οργανωτών της, τη σπάνια τύχη και ευλογία να πραγματοποιηθεί σε έναν τόπο μοναδικό από πλευράς σταθερού σκηνικού χώρου, στον περίβολο, δηλαδή, ναι στον περίβολο της Ι. Μ. Αρκαδίου, πράγμα που το πέτυχε με την ευλογία του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη μας κ. Ευγενίου και την άδεια της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Σ’ έναν σπάνιο σκηνικό χώρο, όπου από το χώμα της αυλής το νιώθεις ακόμα να αχνίζει ζεστό το πάνσεπτο αίμα των ηρώων της Αρκαδικής Εθελοθυσίας, ενώ, παράλληλα, μέγα δέος προκαλούσε στους θεατές, σε όλη τη διάρκεια της εκδήλωσης, το φωτισμένο σκηνικό του απείρου κάλλους ναού, του καθολικού της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, με τις ποικίλες, διαχρονικά, επιρροές στην αρχιτεκτονική.
   Οι χαιρετισμοί, στην αρχή, του Σεβασμιωτάτου Αρχιεπισκόπου Κρήτης κ. Ειρηναίου, εκπροσώπου της Αυτού Θειοτάτης Παναγιότητος του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου και μάλιστα ο βαρυσήμαντος και με εξαιρετικό προβληματισμό χαιρετιστήριος λόγος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη μας κ. Ευγενίου, αλλά, στη συνέχεια, και αυτός του εκλεκτού φίλου κ. Γιώργου Βλατάκη, Προέδρου των Ρεθυμνίων Αττικής, λαμπρώς νοηματοδότησαν το γεγονός και άνοιξαν, θεωρώ, τον δρόμο προς τη μουσική και το θεατρικό δρώμενο που ακολούθησαν με ένα πρόγραμμα μεγαλοπρεπές, εξαιρετικά σοβαρό και άκρως δοξαστικό του γεγονότος και των ηρώων που ανελάμβαναν λαμπρώς να εξυμνήσουν.
    Όλα αυτά τα μουσικά σχήματα κάτω από τη στιβαρή και γενναιόδωρη καθοδήγηση του Διευθυντή τής Ορχήστρας κ. Μ. Λογιάδη φανέρωσαν τον καλύτερο εαυτό τους, ενώ και στο Δρώμενο- στην αρχή, κιόλας, της εκδήλωσης, από την ηθοποιό Δανάη Καλαχώρα –Φιλιώτου, σχετικό με το ιστορικό της Αρκαδικής Εθελοθυσίας και Αυτοπύρωσης, η εμπνευσμένη επεξεργασία της σκηνοθετικής γραφής από τον σκηνοθέτη κ. Γιάννη Μαράκη, η προσεκτική ανασύνταξη της ερμηνεύτριας ηθοποιού σε όλη την έκταση του ιερού σκηνικού χώρου και, κυρίως, οι ελεύθερες και συντονισμένες κινήσεις της μέσα σ’ αυτόν συνετέλεσαν σε μιαν εξαιρετική απόδοση και ερμηνεία του Αρκαδικού Δράματος.
                                                                                                               Η «Συμφωνική Ορχήστρα Νέων», στη συνέχεια, και η «Νεανική Χορωδία» του Δήμου Ηρακλείου, υπό τη διεύθυνση του καταξιωμένου μαέστρου κ. Μίλτου Λογιάδη φάνηκαν, τη βραδιά εκείνη, σαν να βρέθηκαν σε μιαν από τις κορυφαίες και ωραιότερες στιγμές της συνεργασίας τους, όπου η απόλυτη σύμπνοιά τους σε κάθε λεπτομέρεια της παρτιτούρας αλλά και η αποτελεσματική άνεσή τους στις μεμονομένες συνεισφορές έδωσε, ομολογουμένως, τα λαμπρότερα ερμηνευτικά και μελωδικά αποτελέσματα. Οι αναγνώσεις τους ήταν πάντοτε επαρκείς και εξαιρετικά ενδιαφέρουσες.
    Πρώτο έργο που παρουσιάστηκε ήταν αυτό του Modest Mussorgsky (1839- 1881), «Νύχτα στο φαλακρό βουνό», ένα θαυμάσιο συμφωνικό ποίημα, από τα δημοφιλέστερα της ρωσικής λόγιας μουσικής παράδοσης, εμπνευσμένο από ένα διήγημα του συγγραφέα Νικολάι Γκόγκολ και βασισμένο σ' έναν όμορφο ρωσικό θρύλο, ντυμένο με ένα θαυμάσιο μουσικό θέμα, γεμάτο δύναμη, λυρισμό δραματικότητα και μυστήριο, που, προεκτεινόμενα, εξέφραζαν απόλυτα και ερμήνευαν με τον απαιτούμενο δυναμισμό και το εορταζόμενο Αρκαδικό δράμα.
Ακολούθησε του Christoph Gluck τo «Χορός από τον Ορφέα και την Ευρυδίκη», δραματικό έργο με τον θαυμάσιο "Χορό των Ερινύων" και το "Χορό των μακαρίων πνευμάτων" για φλάουτο και έγχορδα, μια μελωδία ουράνια, θεία, αληθινά αιθέρια, μυσταγωγική, που, περνώντας μέσα από το φωτιζόμενο καθολικό της Μονής, έμοιαζε να αιωρείται ψηλά, παρακολουθώντας το ηδύφωνο φλάουτο σε νοερό χορό με τις στοχαστικές δοξαριές των τοξοτών.       Το επόμενο έργο, έργο για Ορχήστρα, με τον τίτλο «Αντηχήσεις» και θέμα του το Αρκάδι, του γνωστού Ρεθεμνιώτη μουσικοσυνθέτη Γιώργου Κυριακάκη- που δόθηκε, τη βραδιά εκείνη, σε 1η εκτέλεση- με πλούσιες στο ιστορικό γεγονός αναφορές και απηχήσεις, πέτυχε μέσα από μιαν άκρως εντυπωσιακή κι εμπεριστατωμένη «φανφάρα» όλων των πνευστών οργάνων της Ορχήστρας να αναπαραστήσει και αναμετρηθεί με το μέγα γεγονός της Αυτοπύρωσης των Ηρώων του Αρκαδιού.     Το πρόγραμμα, το ίδιο επιτυχώς, συνεχίστηκε με τον «Κρητικό», από τους 36 Ελληνικούς χορούς του Νίκου Σκαλκώτα και σε τραγούδι του Γιάννη Ιδομενέως, στο οποίο το φιλόμουσο κοινό είχε την ευκαιρία να απολαύσει το υπέροχο ηχόχρωμα της φωνής, αλλά και το εξαιρετικά προσεγμένο και έντονα μεγαλόπρεπο λυρικό άσμα. Το γλυκό χρώμα της γενναιόδωρης φωνής του, η αποφασιστικότητα και η δύναμη του τραγουδιού, θεωρώ ότι αποζημίωσαν, και με το παραπάνω, και τις υψηλότερες απαιτήσεις του μουσικόφιλου κοινού.
                                                                                                              Παρόμοια και με τραγούδι, και πάλι, του Γιάννη Ιδομενέως ερμηνεύτηκαν και τα κομμάτια α) Όμορφη που ’ναι η Κρήτη, β) Βαριά απόψε η νύχτα στο Μεγάλο Κάστρο και γ) Πού είναι ο Θεός, από τον Καπετάν Μιχάλη των Μάνου Χατζιδάκι και Νίκου Καζαντζάκη, ενώ, ακροτελεύτιο, ακολούθησε και το ριζίτικο τραγούδι «Πότε θα κάμει Ξαστεριά».
     Την όμορφη αυτήν εκδήλωση συνόδευε ένα εξαιρετικά καλαίσθητο φυλλάδιο- αφιέρωμα στα 150 χρόνια από την Αρκαδική Εθελοθυσία (1866- 2016), αλλά και στην παραπάνω καταγραφείσα επετειακή συναυλία και το θεατρικό δρώμενο, με τα οποία πρώτος ο ιστορικός «Σύλλογος Ρεθυμνίων Αττικής “Το Αρκάδι”», ουσιαστικά, άνοιξε τις εορταστικές εκδηλώσεις στην πόλη μας. Στο εν λόγω φυλλάδιο, ειδικότερα, εμπεριέχονται Προλόγισμα- Χαιρετισμός του ακάματου Προέδρου του Συλλόγου, εκλεκτού φίλου κ. Γεωργίου Βλατάκη («ένα ψυχάλι αντίδωρο για τους μάρτυρες της φρικτής θυσίας»), Πρόγραμμα, Χρονολόγιο της Επανάστασης του 1866- 69 και ένα κατατοπιστικό Ιστορικό του «Συλλόγου Ρεθυμνίων Αττικής “το Αρκάδι”».
  Στην όλη διοργάνωση της μεγαλειώδους εκδήλωσης από τον Σύλλογο Ρειθυμνίων Αττικής διέλαμψε, γενικά, ο απεριόριστος σεβασμός προς το ρεθυμνιώτικο κοινό και η απόλυτη προσοχή στη λεπτομέρεια [το χτύπημα, για παράδειγμα, εν αρχή, της καμπάνας του καθολικού (Τσανλί Μοναστίρ), τα 400 στεφανάκια από κλωνάρια ελιάς για τους προσκεκλημένους να κατατεθούν στο Οστεοφυλάκιο των Ηρώων του Αρκαδιού, οι γιγαντοοθόνες μέσα και έξω από τον σκηνικό χώρο, η γλυκιά οσμή του θυμιάματος κ.λπ].
     Δεν μας μένει παρά να σφίξουμε θερμά το χέρι και να συγχαρούμε, έναν προς έναν, όλους τους προαναφερθέντες συντελεστές της θαυμάσιας αυτής μουσικής και θεατρικής εκδήλωσης για τη σαφή, άκρως ευσυνείδητη και καταξιωμένη ερμηνεία τους τόσο στη σοβαρή και στοχαστική μουσική όσο και στο ποιοτικό θεατρικό δρώμενο. Ανήκει σε όλους, γι’ αυτό, ένα μεγάλο και ακριβό «Μπράβο»!

ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΗΜ. ΦΡΥΓΑΝΑΚΗ * Α Ν Τ Ι - Π Ο Ι Η Τ Ι Κ Α




ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΗΜ. ΦΡΥΓΑΝΑΚΗ

Α Ν Τ Ι - Π Ο Ι Η Τ Ι Κ Α
[Έκδοση Carpe librum, Αθήνα 2016, σχ. 8ο (21 Χ 14), σσ. 448]


       ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Από την αρχή, κιόλας, της δημοσίευσής τους (1912)- τώρα και έξι χρόνια - παρακολουθούσα ανελλιπώς και με εξαιρετικό ενδιαφέρον τις υπό τον γενικό τίτλο «Αντι ποιητικά» (τίτλος με κάποια, ίσως, αυτοκριτική διάθεση) ποιητικές δημιουργίες τού εκλεκτού φίλου και συναδέλφου Γιώργου Δημ. Φρυγανάκη, που παρουσίαζε τακτικά (ανά εβδομάδα), από τη μόνιμη στήλη του στην έγκριτη τοπική εφημερίδα «Ρέθεμνος», έχοντας, μέχρι σήμερα, δημοσιεύσει διακόσιες πέντε (205) ποιητικές δημιουργίες, που στοιχειοθετούν ένα συναρπαστικό ημερολόγιο τής καθημερινής πραγματικότητας, εκδομένες σήμερα σε έναν τόμο 448 σελίδων.
 Πρόκειται για εύστοχα έμμετρα πολιτικής και κοινωνικής σάτιρας, με έντονο το στοιχείο τής κριτικής (συχνά δε και της αυτοκριτικής) και φανερή φιλοσοφική διάθεση. Ο Ποιητής νοιάζεται εξαιρετικά για τα καθημερινά, ελάσσονα και μείζονα, προβλήματα τοπικού, εθνικού και παγκόσμιου ενδιαφέροντος και το θεωρεί ως αυτονόητο καθήκον του να παίρνει στοχαστικά και μαχητικά δημόσια και υπεύθυνη θέση, κρίνοντας και σημασιολογώντας με άγρυπνη συνείδηση πρόσωπα και πράγματα και χαράσσοντας με υψηλό και γόνιμο φρόνημα τον δρόμο, έχοντας, πάντα, ως σταθερή και αδιασάλευτη αρχή η ποίησή του να καθίσταται πρόμαχος και προασπιστής των δικαιωμάτων τού ανθρώπου.
 Τα θέματά του ο ποιητής τα αντλεί από την ελληνική και διεθνή επικαιρότητα και τα αξιοποιεί με ξεχωριστή μαεστρία και ‘πιδεξιοσύνη, με στοιχεία που δανείζεται από τα αποθεματικά μιας εξαιρετικά πλούσιας και λιπαράς γενικής παιδείας και κοινωνικής, πολιτικής και πολιτισμικής εμπειρίας και ευαισθησίας, που, ευστόχως, εξακτινώνεται μέχρι τα βάθη τής παγκόσμιας και ιδιαίτερα τής ελληνικής διανόησης, χρησιμοποιώντας επιτυχώς άλλοτε τα δεκανίκια τής ιστορίας και της μυθολογίας και άλλοτε της θεολογίας, της φιλοσοφίας και της φιλολογίας. Είναι γεγονός ότι όποιος διαθέτει υψηλή ποιητική αισθητική και συγκίνηση, χωρίς, όμως, διανοητικότητα, δεν φθάνει ποτέ ως την πλήρη έκφραση, τουλάχιστον στην έκφραση που έχει αντικειμενική υπόσταση και που είναι, γι’ αυτό, και μεταδοτή στους άλλους. Και ναι μεν η ποίηση στηρίζεται κατ’ εξοχήν πάνω στη συγκίνηση και το συναίσθημα, όμως πρέπει πάντα ο ποιητής να διαθέτει και ένα ποσοστό διανοητικότητας. Και αυτό το επιτυγχάνει, πιστεύω, σε υψηλό βαθμό η ποίηση τού φίλου Γ. Φρυγανάκη. 
Έτσι, στο σημείο αυτό, όλως ενδεικτικά και προς επίρρωση των ανωτέρω, προχωρώ σε μια σύντομη και εντελώς πρόχειρη ανάλυση ορισμένων ποιημάτων του- που συμβαίνει, τη στιγμή αυτή, να έχω στα χέρια μου και ιδιαίτερα με εντυπωσίασαν- με παράλληλη παράθεση κάποιων χαρακτηριστικών τους αποσπασμάτων. Το γενικότερο τού Ποιητή πνεύμα που διέπει τα «Αντι- ποιητικά» θεωρώ ότι εκφράζεται, κυρίως, στο έντονα «προς γραφήν» «προτρεπτικό» ποίημά του, με τον μονολεκτικό τίτλο: «Γράφε!» (Γράφε! Να γίνεται η πένα σου πυρσός τού Προμηθέα), που δημοσιεύεται στο οπισθόφυλλο τού παρουσιαζόμενου βιβλίου, και στο οποίο ο Ποιητής αναγνωρίζει την ηθική δύναμη τού λόγου να διορθώνει «δίκην δημοσίου κατηγόρου» κάθε κατάχρηση και αναίδεια τού ανθρώπου, ενώ, παραπληρωματικά, στην ίδια, ακριβώς, γραμμή και στο ίδιο πνεύμα ανώτερου ήθους και χρηστότητας κινούνται και τα ποιήματά του «Χαρά στις πένες» (Χαρά στις Πένες που ποτέ τους δεν βουτούν στου γυμνοσάλιαγκα το σάλιο!.... Που δεν «αλληθωρίζουν την ώρα που λιθοβολείται η αλήθεια!) και «Σάτιρα», με αφορμή, αυτό το τελευταίο, το τότε μακελειό στα γραφεία τού σατιρικού περιοδικού τού Παρισιού «Σαρλί Εμπντό» και αναφέρεται, γελοιοποιεί και καυτηριάζει τον ακραίο φονταμενταλισμό (Σάτιρα εσύ ‘σαι περιττή μόνο εκεί που οι εξουσίες γελοιοποιούνται από μόνες τους).
Ο Ποιητής, περαιτέρω, με τα ποιήματά του «Σαλαμίνα» και «Σμύρνη ου- τοπική»- βαθιά ιστορικά και τα δύο- μάχεται ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, στο ανθρώπινο και το ζωώδες, στο «ευ ζην» και το απλώς «ζην», αλλά και για τις μνήμες που αντιστέκονται ακόμα όσο κι αν κάποιοι, κατά καιρούς, βάλθηκαν να τις θάψουν και εξαφανίσουν «με αμέτρητους τόνους μπετόν». Με το «Σισύφειο χρέος», σε καθαρά μυθολογική βάση, με έντονο συμβολισμό, θαυμάσια λεξιπλαστική δύναμη και ένα εντυπωσιακό παιγνίδισμα με τις λέξεις (θεογκρούπ, αρχιθεός, Σισυφ- έξιτ, Σι- συ- φως), ο Ποιητής μελετά και σατιρίζει το ελληνικό χρέος και το στεντόρειο «Όχι» των Ελλήνων στη μωρία τής απαίτησης μιας όλο και μεγαλύτερης λιτότητας. Στη «Χαμένη Ιερουσαλήμ», και πάλι αναφερόμενο στην οικονομική κρίση, ο Ποιητής αναδεικνύει το θέμα του με πλούσια θεολογικά (από τον Π. Διαθήκη) στοιχεία (Ψαλμ. 136) [Μάταια οι Ιωνάδες κήρυτταν μετάνοια για να σωθούν οι Νινευές! Μάταια οι Μωυσήδες ύψωναν τις πλάκες με τις δέκα εντολές] και καθίσταται καυστικός κριτής έναντι τής σύγχρονης «Βαβυλώνιας τού ανθρώπου αιχμαλωσίας» και ειδωλολατρικής του προσκόλλησης στον πολιτισμό τής ευμάρειας και της άκριτης «τοξικομανικής» κατανάλωσης, ενώ, τέλος, με τον «Φάρο» του αναφέρεται στην ιστορία τού ρεθεμνιώτικου μνημείου (Πέτρινε κούρε, σήμα κατατεθέν τής Πόλης των Γραμμάτων), χρησιμοποιώντας, εκ παραλλήλου, έντονους τού φωτός συμβολισμούς (η δημοσίευσή του, εξάλλου, έγινε με την ευκαιρία τής Παγκόσμιας Ημέρας των Εκπαιδευτικών) και με το «Επιτύμβια για τον Βαγγέλη» (Γιακουμάκη)- ένα βαθιά τρυφερό και αυθεντικό μοιρολόγισμα με υψηλούς αλληγορικούς προσδιορισμούς (Ήλιε μου, γιατί βιάστηκες να δύσεις, πριν φτάσεις καν μεσόστρατα; Ανθέ μου, γιατί βιάστηκες να πέσεις πριν καρπίσεις; Σελήνη μου, τι βιάστηκες και βγήκες στο Σελλί;) – ο Ποιητής προχωρεί σε βαθιές και καυτές κοινωνικές τομές και παρατηρήσεις στο θέμα τής ενδοσχολικής βίας (bullying), χρησιμοποιώντας, προς τούτο, θαυμάσιες αντιθέσεις (Το “ανοιχτό” σου χέρι μια μούντζα στον “πολιτισμό” των απολίτιστων, στον “ανδρισμό” των άνανδρων και στους … πυγμαίους τού δικαίου τής πυγμής”!).
Στην ποίηση τού Γ. Φρυγανάκη μπορούμε να θαυμάσουμε την εξαιρετική, αφενός, ποικιλότητα και το εκπληκτικό δημιουργικό δαιμόνιο τού ποιητή και, αφετέρου, τη σπουδαία γλωσσοπλαστική και συνθετική δύναμη, τον καυστικό και τσεκουράτο λόγο, το ανεξάντλητο και πηγαίο χιούμορ, γενικά την απλότητα τής ευμορφίας. Ο Ποιητής, κινούμενος μέσα στη χάρη ενός έντονα προσωπικού ύφους, κλιμακωτά και με όπλα του την καθαρότητα τής γλώσσας, τη θαυμαστή δομική (θα την έλεγα σχηματική) συμμετρία, τη μουσικότητα και λυρική αρτιότητα, την υποβλητική δύναμη των εικόνων και, κυρίως, την πρωτοτυπία των θεμάτων του, κατορθώνει να αισθητοποιήσει και εκφράσει τις σκέψεις του, αναγνωρίζοντας και εντοπίζοντας, ο καθένας, εύκολα στην ποίησή του σημάδια κάθε εποχής. Ο Ποιητής μπαίνει στα βαθιά τής πολιτικής και κοινωνικής διαφθοράς, προκειμένου να αποκόψει το σάπιο και να απλώσει το χέρι γεμάτο ελπίδα και αισιοδοξία, αφού πρώτα γκρεμίσει τον κόσμο τής παρακμής και της ασυδοσίας, τον κόσμο που έχει καταντήσει αγιάτρευτα άρρωστος και μολυσματικός, από «τα έλκη τού πολιτισμού…τα χάλια κάτω απ’ τα χαλιά, τα πρόσωπα κάτω απ’ τα προσωπεία, τις σάπιες ρίζες κάθε κόσμου κάκοσμου». Οι υψηλές του ιδέες (αγάπη για την πατρίδα, ειρήνη, ανεξαρτησία, ελευθερία, ηθική, ισότητα, χρηστότητα, εντιμότητα) διασώζουν ακέραιη την προσήλωση τού αναγνώστη στην ουσία, επιδικάζοντάς του συνάμα τον τίτλο τού δόκιμου σατιρικού ποιητή.
Με όλα τα παραπάνω, η ποίηση τού Γιώργου Φρυγανάκη σαφώς  διασφαλίζει μέσα της, πέραν από το επικαιρικό- συγχρονικό και το διαχρονικό στοιχείο. Τα θέματά της διαχρονικά βρίσκονται στην επικαιρότητα και αφορούν και προβληματίζουν τον άνθρωπο τής κάθε εποχής. Και είναι αυτή η διαχρονικότητα που καθιστά, θεωρούμε, απόλυτα θεμιτή και αναγκαία τη δημοσίευσή των ποιημάτων του αυτών στον παρουσιαζόμενο τόμο αφιερωμένο στο τραγούδισμα και στον έλεγχο τής ιστορικής πορείας και παρουσίας τού ανθρώπου στην ελληνική κοινωνία, στον κόσμο και στον πολιτισμό.  

H… β ο ρ β ο ρ ο φ ά γ ο ς * Το διαχρονικό πρόβλημα προσάμμωσης τού Ρεθεμνιώτικου λιμανιού



H… β ο ρ β ο ρ ο φ ά γ ο ς

Το διαχρονικό πρόβλημα προσάμμωσης τού    Ρεθεμνιώτικου λιμανιού

( Α π α ν τ η τ ι κ ή  σ υ ν έ χ ε ι α )


ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ




Στην εφημερίδα «Ρέθεμνος» τής 25/6/2016, ο εκλεκτός φίλος Γιάννης Ζ. Παπιομύτογλου δημοσίευσε ενδιαφέρον άρθρο με τον τίτλο: «Η…βορβοροφάγος» και υπότιτλο «Το διαχρονικό πρόβλημα προσάμμωσης τού Ρεθεμνιώτικου λιμανιού». Στο άρθρο αυτό εκτίθεται το σοβαρό πρόβλημα τής προσάμμωσης τού βεντσιάνικου λιμανιού διαχρονικά, από τη δημιουργία του μέχρι τις μέρες μας. Διεξοδικότερα εστιάζει σε μία από τις κατά καιρούς προσπάθειες εκβάθυνσής του, κατά την περίοδο τής Τουρκοκρατίας, για την οποία γίνεται σαφής αναφορά σε οθωμανική πηγή και, ειδικότερα, στα «Έγγραφα τού Ιεροδικείου Ρεθύμνης» (Οι Μεταφράσεις τής εφημερ. «Βήματος» Ρεθύμνης), έγγρ. 243 (1734), σελ. 226, (επιμ. Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου).
Στο έγγραφο αυτό (αρ. 243) της Υψηλής Πύλης προς τους τοπικούς άρχοντες, υπό τον τίτλο: «Εκβάθυνσις τού λιμένος», αναφέρονται, εν ολίγοις, τα εξής: «Ο λιμήν δεν εκαθαρίσθη από πολλού, ούτε αφηρέθησαν τα φύκη και ούτω εγέμισεν από άμμον. Εξουσιοδοτείσθε να προσλάβετε εργάτας εντοπίους, όπως και προηγουμένως επράξατε, να διορισθώσιν υπό τού Δήμου άνθρωποι ειδικοί και να δοθούν αι απαιτούμεναι σκαλίδες και γουβάδες. Να σκαφθή και να καθαρισθή καλώς. Αι ακαθαρσίαι και η άμμος αι οποίαι θα εξαχθούν να μεταφέρωνται και να ρίπτωνται εις το μέρος το καλούμενον Παλαιά Λίμνη….».

Σε παρατήρησή του στο τελευταίο τοπωνύμιο, Παλαιά Λίμνη, ο κ. Παπιομύτογλου παρατηρεί ότι «η αφαιρούμενη άμμος μεταφερόταν σε κοντινή περιοχή που ονομαζόταν Παλαιά Λίμνη», σημειώνοντας, ταυτόχρονα, ότι «πρόκειται για άγνωστο σήμερα τοπωνύμιο που αγνοούμε τη θέση του».

Την «άγνωστη», όμως, αυτή συνοικία τής πόλης σχολιάζουμε εκτεταμένα και ορίζουμε τη θέση της στον ηλεκτρονικό χάρτη που Ομάδα Ρεθεμνιωτών φτιάξαμε για το Ρέθυμνο, κατόπιν απόφασης τού Δημοτικού Συμβουλίου Ρεθύμνου και τον οποίο υλοποίησε το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών τού Πανεπιστημίου Κρήτης. Σημειώνουμε, για άλλη μια φορά, την ηλεκτρονική διεύθυνση τού εν λόγω ηλεκτρονικού Χάρτη, για να μπορούν οι συμπολίτες μας, να τον επισκέπτονται και να γνωρίσουν την πόλη μας, συνοικία προς συνοικία, από τη Βενετοκρατία  μέχρι σήμερα. Η διεύθυνση είναι:

http://historicalcrete.ims.forth.gr


Στον παραπάνω χάρτη, στο επίμαχο λήμμα «Λίμνη», αναφέρουμε κατά λέξη τα εξής: 



 Λίμνη, η (στη Λίμνη)

      Η συνοικία αυτή- η ονομασία τής οποίας υποδηλώνει ύπαρξη… «λίμνης» μέσα στην πόλη τού Ρεθύμνου- αναφέρεται μια και μοναδική φορά από τον νοτάριο Πάντιμο, για την οποία σημειώνει κατά λέξη: «πούλησαν τα σπίτια, μισά σκεπασμένα και μισά ξεσκέπαστα, που έχουν στη συνοικία Λίμνη τής πόλης, στον Τζώρτζη Δάνδολο…» (Γ. Γρυντάκη, Πάντιμος, Ένας διαφορετικός νοτάριος, Πρωτόκολλο 1613- 1642, Ρέθυμνο 2011, πρ. 14, 57).

        Θεωρώ ότι η εν λόγω συνοικία θα αποτελούσε περιοχή με λίγα μόνο σπίτια- γι’ αυτό και δεν υπάρχει γι’ αυτήν καμιά άλλη νοταριακή αναφορά. Πιθανή θέση της θα μπορούσα να θεωρήσω την ευρύτερη συνοικία Καντάκιο, που εκτεινόταν από την περιοχή τού Ρολογιού, κοντά στο λιμάνι, και βορειότερα, τοπωνύμιο που υποδηλώνει, ακριβώς, την ύπαρξη τάφρου, Χαντακιού [(Χ)Καντάκιο και Χάνδαξ το Ηράκλειο για την τάφρο του], περιοχή που δένει και με την εκεί ύπαρξη και των Παλιών Τειχών, καθώς και το, επίσης, γειτονικό σε αυτά τοπων. Χεντέκ Μαχαλεσί (τούρκ. Hendek Mahallesi) (= συνοικία τής τάφρου)], όπου θα βρισκόταν η αμυντική τάφρος (=χανδάκι, επίμηκες βαθύ όρυγμα) της οχύρωσης τού Castel Vechio, που εκτεινόταν, αυτό το τελευταίο, από το βενετσιάνικο ρολόι και την Κρήνη Ριμόντι μέχρι το βορειοανατολικότερο άκρο τής Φορτέτσας, τοπωνύμια όλα που θα δικαιολογούσαν την ύπαρξη στην περιοχή τους μιας… «λίμνης», στην πραγματικότητα, βέβαια, χαβούζας, γούβας, λάκκου, υπόλειμμα τής τάφρου τού τείχους τού Castel Vechio, που να έδινε την εντύπωση «λίμνης». 
                                   

Πέραν αυτών, βορειοδυτικότερα των παραπάνω συνοικιών και όχι άνω των 200 μ. από αυτές, στη σημερινή, περίπου, θέση Περβόλα τού Καφάτου, το σχέδιο ΙΙ (υπομνηματισμός τού πίνακα 31) τής Ιωάννας Θ. Στεριώτου αναφέρεται σαφώς και σημειώνει θέση Λίμνη (εικ. 1 και 2, εντός πλαισίου), που, πάντως, τον λόγο ύπαρξής της οφείλει σε άλλους λόγους και όχι σε υπολείμματα τάφρου (αφού η Φορτέτσα, όπως είναι γνωστό, δεν διέθετε τάφρο). Γεωλογικά στοιχεία που μας έδωσε ο φίλος Βασίλης Μ. Σιμιτζής, γεωλόγος τού ΟΑΔΥΚ, βεβαιώνουν ότι εκεί πρέπει- επί Ενετοκρατίας και Τουρκοκρατίας- να ήταν η συνοικία Λίμνη, αναφερόμενη σε λάκκο («λίμνη») που διανοίχτηκε με εκσκαφές στα πλειο-πλειστοκαινικά γεώδη ιζήματα (λόγω εύκολης εκσκαψιμότητας), που, στη συνέχεια, χρησιμοποιήθηκαν για τις επιχωματώσεις τής Φορτέτσας και των λοιπών οχυρωματικών έργων. Στην ίδια, επίσης, περιοχή σχεδιαζόταν, ως γνωστόν, και θαλάσσιος δίαυλος- λιμάνι στα νότια της Φορτέτσας. Από γεωλογικής άποψης, συνεχίζει ο κ. Σιμιτζής, η περιοχή θεωρείται «γεωλογική παγίδα», γιατί οι επανειλημμένες εναποθέσεις βορβόρου και φυκιών από τους καθαρισμούς τής λιμενολεκάνης τού ενετικού λιμανιού, ήδη από την περίοδο τής Ενετοκρατίας, αλλά και των λοιπών μπαζωμάτων που δεχόταν κατά περιόδους, καθιστούν ιδιαίτερα δυσμενείς τις συνθήκες θεμελίωσης στα χαλαρά αυτά υλικά με πολύ πτωχά γεωτεχνικά χαρακτηριστικά (βλέπε και «Μελέτη Αντισεισμικής Προστασίας Δήμου Ρεθύμνης»). Αυτό αποδεικνύεται από δειγματοληπτικές γεωτρήσεις που είχαν αρχίσει να γίνονται για το υπέδαφος τής παλιάς πόλης από το 1985 και συνεχίζονται με τη μελέτη τής αντισεισμικής προστασίας τού Δήμου. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα αποτελέσματα για την συγκεκριμένη περιοχή δείχνουν αναμοχλεύσεις και μπάζα περίπου τεσσάρων μέτρων και ταυτίζονται με τις προεκτεθείσες ιστορικές μαρτυρίες.
                                   

 Όλα τα παραπάνω τοπωνύμια- συνοικίες τής Βενετοκρατίας ορίζονται- ορισμένα, έστω, και κατά προσέγγιση- και ο αναγνώστης μπορεί να δει τις θέσεις τους, αλλά και διάφορα πληροφοριακά, για το καθένα, στοιχεία (στον Ηλεκτρονικό Χάρτη τής παραπάνω ηλεκτρονικής διεύθυνσης).  

 Οπότε, επανερχόμενοι στο άρθρο τού φίλου Γ. Παπιομύτογλου αντιλαμβανόμαστε ότι πολύ κοντά στο βεντσιάνικο λιμάνι, επί Ενετοκρατίας (στους νοταρίους), υπήρχε η συνοικία Λίμνη, που επί Τουρκοκρατίας (στα «Έγγραφα τού Ιεροδικείου Ρεθύμνης») η ίδια ρεθεμνιώτικη συνοικία μετονομάσθηκε σε Παλιά Λίμνη, αφού, προφανώς, αφορούσε κατάλοιπο, απομεινάρι παλιού έργου τής Ενετοκρατίας. Τη… «λίμνη», λοιπόν, αυτήν, που, στα χρόνια τής Τουρκοκρατίας, στην πραγματικότητα, θα είχε καταστεί μια «χαβούζα», που τον χειμώνα θα γέμιζε με νερά και το καλοκαίρι θα μεταβαλλόταν σε εστία μόλυνσης με τα σύννεφα των κουνουπιών που θα μαζεύονταν στην περιοχή εξ αιτίας των λιμναζόντων υδάτων, η τουρκική κυβέρνηση (1734), με εντολή τής Υψηλής Πύλης, εντέλλεται στους τοπικούς άρχοντες τής πόλης να την καλύψουν εναποθέτοντας εκεί την αφαιρούμενη από τον πυθμένα τού λιμανιού άμμο. Και πρόκειται για περιοχή δίπλα στο βενετσιάνικο λιμάνι τής πόλης, ώστε να είναι ευχερής η μεταφορά στο σημείο αυτό τής άμμου και των λοιπών φερτών υλικών τού λιμανιού με τα κάρα τής εποχής.  
 

Νίκος Δερεδάκης * Τ ε τ ρ α κ α τ ο ι κ ί ε ς τ ω ν Β ο μ β ο π λ ή κ τ ω ν




Νίκος Δερεδάκης
και Μαθητές τής Ε2 τάξης τού 5ου Δημοτικού Σχολείου Ρεθύμνου

Τ ε τ ρ α κ α τ ο ι κ ί ε ς
 τ ω ν   Β ο μ β ο π λ ή κ τ ω ν
Ε κ π α ι δ ε υ τ ι κ ό  Π ρ ό γ ρ α μ μ α
[Εκδόσεις Καλαϊτζάκης, Ρέθυμνο 2016, σχ. 8ο (24 Χ 17), σσ. 110]

       ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ 

   www.ret-anadromes.blogspot.com


Το σχολείο και η κοινωνική πραγματικότητα δεν πρέπει να είναι δυο άσχετοι ή ενάντιοι μεταξύ τους κόσμοι, αλλά, αντίθετα, να αναπτύσσεται ανάμεσά τους μια ελκτική διαλεκτική σχέση. η κοινωνική πραγματικότητα οφείλει να προβληματίζει το σχολείο  και το σχολείο να φωτίζει, δια μέσου των μαθητών του, την κοινωνική πραγματικότητα. Με τον τρόπο αυτόν αίρεται η στεγανοποίηση τού σχολείου και ξεπερνιέται σε σημαντικό βαθμό ο, αναπόφευκτα, συντηρητικός και στατικός του χαρακτήρας. 
Η προοπτική αυτή επιτυγχάνεται μέσα από διάφορες δραστηριότητες του σχολείου, όπως, για παράδειγμα, τις εργασίες που συντελούνται στα πλαίσια τού μαθήματος τής Ευέλικτης Ζώνης, της δημιουργίας από τους μαθητές περιοδικών και άλλων εντύπων και, γενικότερα, κάθε είδους δραστηριοτήτων που απευθύνονται προς το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Έτσι, το σχολείο με τις δραστηριότητές του αυτές ανοίγει διάπλατα τις πόρτες του στην κοινωνική πραγματικότητα με αποτελέσματα, σχεδόν πάντοτε, ευνοϊκά στην προσπάθειά του να επιτύχει την κοινωνική καλλιέργεια και την κανονική ψυχοπνευματική ανάπτυξη των μαθητών.
Από την αρχή της εφαρμογής τους τέτοια προγράμματα γοητεύουν ως ιδέα τους λειτουργούς τής εκπαίδευσης, αλλά, και, κυρίως, τους ίδιους τους μαθητές, οι οποίοι δεν αισθάνονται πλέον παθητικοί δέκτες εντολών και κατευθύνσεων, αλλά ως δραστήρια και ενεργά μέλη της μαθητικής κοινότητας, που τολμά και ανοίγεται επωφελώς στο κοινωνικό σύνολο που άμεσα τους περιβάλλει. Οι μαθητές απαλλαγμένοι από το άγχος τής βαθμολογίας και από τα στενά πλαίσια τής αίθουσας διδασκαλίας ανοίγουν τα φτερά τους σε νέους φωτεινούς ορίζοντες. Η δογματική μέθοδος διδασκαλίας αντικαθίσταται από τη μέθοδο τής εργασίας, μιας εργασίας πραγματικής, που βασίζεται σε ομαδικές μικροερευνητικές δραστηριότητες που υλοποιούνται έξω από το σχολείο και, κατά κανόνα, σε περιοχή που βρίσκεται στο κοντινό και γνωστό περιβάλλον των μαθητών. Στην περίπτωση αυτή, διδάσκοντες και διδασκόμενοι βγαίνουν έξω από το σχολικό περιβάλλον και έρχονται σε επαφή με το πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό, εργασιακό, θρησκευτικό, πολιτιστικό και φυσικό γίγνεσθαι, στο οποίο ψάχνουν δημιουργικά, βρίσκουν στοιχεία χρήσιμα για το θέμα τους, τα ταξινομούν, και τα επεξεργάζονται κατάλληλα.
         Αυτό, ακριβώς, συνέβη,  και με τους μαθητές τής Ε2 τάξης τού 5ου Δημοτικού Σχολείου Ρεθύμνου, κάτω από τη στιβαρή και υπεύθυνη καθοδήγηση τού δασκάλου τους κ. Νίκου Δερεδάκη, Συντονιστή τού όλου Προγράμματος. Η έρευνα των μαθητών στράφηκε, ειδικότερα, στις τετρακατοικίες των Βομβοπλήκτων τού Ρεθύμνου, οκτώ πετρόκτιστων οικοδομικών συγκροτημάτων, με τέσσερις κατοικίες το καθένα (συνολικά 32 σπίτια), που οικοδομήθηκαν κατά τα έτη 1948- 49 από το τότε Υπουργείο Ανοικοδόμησης και δόθηκαν σε πληγέντες από τους Γερμανικούς Βομβαρδισμούς τού 1941 Ρεθυμνιώτες.
          Την έκδοση χαιρετίζει η Αντιπεριφερειάρχης κ. Μ. Λιονή και προλογίζει ο Διευθυντής τού 5ου Δημοτικού Σχολείου, εκλεκτός φίλος κ. Νικόλαος Ν. Φωτάκης. Η ανάπτυξη τού θέματος από τα παιδιά και τον δάσκαλό τους ακολουθεί τη φυσική ροή των γεγονότων, αρχίζοντας από τη Μάχη τής Κρήτης και τους βομβαρδισμούς τού κεντρικού, περί των Μητροπολιτικό Ναό και τη Μεγάλη Πόρτα τού Ρεθύμνου, τμήματος, το τμήμα, ακριβώς, που δέχθηκε το μεγαλύτερο μέρος των γερμανικών βομβών.
Εκεί, στη Μεγάλη Πόρτα, βρισκόταν και το μαγαζί μας από το έτος 1933, λαδάδικο σαν αυτά που πλούσια χαρακτήριζαν το παλιό, το προπολεμικό Ρέθυμνο, αλλά και το Ρέθυμνο των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων. Θυμάμαι, λοιπόν, παιδί, ακόμα, που ο πατέρας μου, αείμνηστος Ηλίας Μιχ. Παπαδάκης, μου διηγόταν το δράμα που αντίκρισε, επιστρέφοντας, μετά τους βομβαρδισμούς, στο Ρέθυμνο, από το χωριό του, τον Άρδακτο, της επαρχίας Αγίου Βασιλείου, που βρήκε το μαγαζί μας ισοπεδωμένο από τις ναζιστικές βόμβες και τα ερείπια κυριολεκτικά βουτηγμένα μέσα σε τόνους λάδι, που περιείχαν οι τέσσερις τεράστιες ντίνες- τουλάχιστον τεσσάρων μέτρων ύψος η κάθε μια- στο βάθος τού μαγαζιού μας.   
Και η ενδιαφέρουσα των παιδιών μελέτη συνεχίζεται με κεφάλαιο σχετικό με το Υπουργείο Ανοικοδόμησης, που λειτούργησε αμέσως μετά τη λήξη τού Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1945) για τις ανάγκες, ακριβώς, της ανοικοδόμησης των καταστραφέντων από τον πόλεμο οικισμών. Τελευταίος τού εν λόγω Υπουργείου υπουργός υπήρξε ο Ρεθυμνιώτης Εμμανουήλ Παπαδογιάννης, ο άλλως γνωστός και ως ο «Παππούς τής Αντίστασης», επί των ημερών τού οποίου έγινε η ανοικοδόμηση τού οικισμού των βομβοπλήκτων Ρεθύμνου.
 Ακολουθούν κεφάλαια στα οποία οι μαθητές και ο μέντοράς τους κ. Νίκος Δερεδάκης αναφέρονται σε όλη την κίνηση που δημιουργήθηκε (δημοσιογραφική, κοινωνική, πολιτική, γραφειοκρατική) κατά τη διαδικασία παροχής στους ιδιοκτήτες τους των τριάντα δύο, μόλις, κατοικιών τού οικισμού, ενώ, να σημειωθεί, οι ανάγκες τού Ρεθύμνου ήταν για, τουλάχιστον, εκατό σαράντα ιδιοκτήτες, που έπρεπε, με μέριμνα τού Δημοσίου, να στεγαστούν, γιατί ουσιαστικά είχαν μείνει άστεγοι.
Περιγράφονται, στη συνέχεια, οι κάτοικοι των Τετρακατοικιών και η μιζέρια- ως συνήθως συμβαίνει στις δημόσιες κατασκευές- των κτισμάτων, που ούτε επαρκούσαν, ούτε εξυπηρετούσαν τις βασικές ανάγκες των ενοίκων τους (έλλειψη νερού, ηλεκτροφωτισμού, στενότητα τού μοναδικού υπνοδωματίου, που κάποτε καλούνταν να στεγάσει οικογένεια με επτά παιδιά!). Όμως, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά η κ. Ρούλα Καλούδη- Καλαϊτζάκη- εκ των συμπολιτών που έζησαν στον οικισμό και ευγενώς συνέδραμαν με συνέντευξή τους την προσπάθεια των παιδιών- οι ευωδιές πλημμύριζαν τα κηπάκια των οικιών τού οικισμού, που ήταν γεμάτα τριανταφυλλιές, γαρυφαλιές, φούλια, ζουμπούλια, γεράνια, φρέζες και ντάλιες και ξεχείλιζαν τη γειτονιά, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά, με χρώματα και αρώματα. Οι λοιποί κάτοικοι των τετρακατοικιών που παραχώρησαν στα παιδιά συνεντεύξεις γεμάτες παιδικές αναμνήσεις από τη ζωή και την ανθρώπινη σε αυτές παρουσία ήταν οι: Γιώργος Φρυγανάκης, Μανώλης Καρνιωτάκης, Μανώλης Παπιομύτογλου, Ιωάννης Γ. Παπαδογιωργάκης. Τα παιδιά, τέλος, έγραψαν και τα ίδια για τις τετρακατοικίες και τους δρόμους γύρω τους, ανέτρεξαν σε βιβλιογραφικές πηγές (βιβλία και εφημερίδες) και πήραν στοιχεία και πληροφορίες από τα Αρχεία τού Δήμου, της Πολεοδομίας και από προσωπικά φωτογραφικά αρχεία συμπολιτών.      
Επαινούμε τους μικρούς μαθητές και συγχαίρουμε και ευχαριστούμε τον Υπεύθυνο Δάσκαλο- Εμψυχωτή τού προγράμματος κ. Νίκο Δερεδάκη, που με όντως αξιοθαύμαστη προθυμία, ζήλο και μεράκι ανέλαβε το λεπτό και υπεύθυνο έργο τής καθοδήγησης και γόνιμης ανάπτυξης τής προσωπικότητας και της κοινωνικότητας των μαθητών του: Νικολέτας Μυγιάκη, Μαριλίνας Ξεκαλάκη, Ν. Ξυδάκη, Γ. Ομαλιανάκη, Οξούζογλου Κυριάκου, Μ. Πάγκαλου, Ειρ. Πεσδεμιώτη, Γ. Πλυμάκη, Μ. Σαλβαράκη, Στ. Σκέμπη, Π. Σταματίου, Μπρικένας Τσάλα, Αποστολίας Τσιμπούρη, Μαριελένας Τσίχλη, Ερκίνια Τσομπάι, Αναστ. Φανουργάκη, Μαν. Φασουλά, Χρ. Φουντουλάκη, Δήμ. Φουρφουλάκη, Νεκτ. Φραγκιαδάκη, Ντέα Χαμπίλη, Άρη Χατζηδάκη.