ΧΑΡΗΣ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗΣ * * * Τα θυρώματα του Ρεθύμνου

 

ΧΑΡΗΣ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗΣ

 

                         Τα θυρώματα του Ρεθύμνου

               [Εκδόσεις Γραφοτεχνική, Ρέθυμνο 2026, σχ. 8ο (22Χ23), σσ. 196]

 

     ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

        http://ret-anadromes.blogspot.com

 

 Μια εξαιρετική μελέτη, υπό τον τίτλο «Τα θυρώματα του Ρεθύμνου», παραδόθηκε πρόσφατα στο αναγνωστικό κοινό. Συγγραφέας της είναι ο συμπολίτης δρ Χάρης Στρατιδάκης, έγκριτος ερευνητής και ιστοριοδίφης. Θεματικό πυρήνα του πονήματος αποτελούν, όπως άλλωστε και ο τίτλος υποδηλώνει, τα θυρώματα τόσο της πόλης όσο και της υπαίθρου του νομού Ρεθύμνου κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, αλλά και της οθωμανικής κυριαρχίας που ακολούθησε.

Ο Χάρης Στρατιδάκης επιδίδεται στην καταγραφή και αποθησαύριση ενός ιδιαιτέρως αξιόλογου τεκμηριωτικού υλικού, μέσα από το οποίο ψηλαφούμε και ανασυνθέτουμε μιαν, εν πολλοίς, άγνωστη πτυχή της κρητικής ιστορίας και αρχιτεκτονικής. Η μελέτη του εντάσσεται οργανικά στη συνέχεια της σχετικής βιβλιογραφίας και φιλοδοξεί, σε σημαντικό βαθμό, να γεφυρώσει τα κενά που είχαν επισημάνει παλαιότερες έρευνες, βαδίζοντας στα χνάρια του πρωτοπόρου Giuseppe Gerola, καθώς και των Νικολάου Μουτσόπουλου, Ιορδάνη Δημακόπουλου και Ιωάννας Στεριώτου.

Η πολυμορφία που εμφανίζουν τα θυρώματα του Ρεθύμνου, ιδίως εκείνα της Κρητικής Αναγέννησης, συνιστά πολιτισμική ιδιαιτερότητα του νησιού. Μάλιστα, αποτελεί τεκμηριωμένη διαπίστωση ότι το Ρέθυμνο προνομιακά συγκεντρώνει τον μεγαλύτερο αριθμό και την πλέον εντυπωσιακή ποικιλία αναγεννησιακών θυρωμάτων στον ελλαδικό χώρο. Αυτή ακριβώς η διαπίστωση αποτέλεσε το πρωταρχικό έναυσμα και την κινητήριο δύναμη για την πραγματοποίηση της παρούσας, εξαιρετικά φροντισμένης έκδοσης. Το εγχείρημα υλοποιήθηκε χάρη στις Εκδόσεις «Γραφοτεχνική» του Μανόλη Χαλκιαδάκη, με τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της Αγγελικής Βλαχοπούλου, καθώς και τη φωτογραφική συνδρομή ομάδας δημιουργών, τους οποίους ο συγγραφέας μνημονεύει και ευχαριστεί ονομαστικά.

Το βιβλίο προλογίζεται από τον κ. Νίκο Σηφουνάκη, Αρχιτέκτονα και τέως Υπουργό, ο οποίος αποτιμά την εργασία του κ. Στρατιδάκη ως άρτια από κάθε άποψη και ως ένα λαμπρό πόνημα ιστορίας και πολιτισμού.

Στην Εισαγωγή τού συγγραφέα που ακολουθεί, αποσαφηνίζεται ο όρος «θύρωμα», παρατίθενται τα συνώνυμά του και σταχυολογούνται εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά δείγματα από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Παράλληλα, κάμπτεται ο σκόπελος της εξειδικευμένης αρχιτεκτονικής ορολογίας με τη λελογισμένη χρήση της, η οποία υποστηρίζεται από ένα άρτια εικονογραφημένο γλωσσάρι ήδη από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου.

Αν και το πόνημα εστιάζει στα θυρώματα του Ρεθύμνου, ο συγγραφέας ορθά έκρινε ότι, για μια ουσιαστικότερη εμβάθυνση στο θέμα, όφειλε να εντάξει τον κεντρικό αυτόν πυρήνα σε ένα ευρύτερο πραγματολογικό και ιστορικοαρχιτεκτονικό πλαίσιο. Έτσι, στο Πρώτο Μέρος ιχνηλατεί το ιστορικοκοινωνικό υπόβαθρο της δημιουργίας τους, όπου με έκδηλη ευαισθησία, πληρότητα και εντυπωσιακό βάθος καλλιτεχνικής παιδείας, ανασυνθέτει το αρχιτεκτονικό «γίγνεσθαι» της Κρήτης σε μια διαδρομή έξι περίπου αιώνων: από την εμφάνιση της ρομανικής τέχνης μέχρι και τις απαρχές του σύγχρονου μοντερνισμού.

Στο Δεύτερο Μέρος, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται αποκλειστικά στα θυρώματα του Ρεθύμνου. Εκεί εκδιπλώνεται η τυπολογική τους ταξινόμηση (θυρώματα με αψιδωτό ή ευθύγραμμο ανώφλι) και εξετάζονται οι αρχιτεκτονικοί τους ρυθμοί (κορινθιακός, ιωνικός, δωρικός κ.λπ.). Στη συνέχεια, αναλύονται διεξοδικά τρία προαναγεννησιακά θυρώματα της πόλης, περισσότερα από είκοσι της περιόδου της Βενετοκρατίας, ισάριθμα οθωμανικά, καθώς και επτά αξιόλογα δείγματα του 20ού αιώνα (1920–1970).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν, επίσης, τα στοιχεία που παρατίθενται για τον μορφολογικό διάκοσμο των θυρωμάτων, ο οποίος περιλαμβάνει ερωτιδείς, προτομές πολεμιστών, λεοντοκεφαλές και μια πολυποίκιλη φυτική θεματολογία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αναλυτική παρουσίαση των θυρωμάτων της ρεθεμνιώτικης υπαίθρου, με εστίαση σε είκοσι αντιπροσωπευτικά δείγματα.

Η αναφορά, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στα λίθινα αρχιτεκτονικά πλαίσια. Ο συγγραφέας ορθά επισημαίνει ότι θα αποτελούσε παράλειψη η μη συνεξέταση και των περίτεχνων θυρόφυλλων, καθώς και των λοιπών εντυπωσιακών εξαρτημάτων που τα συνοδεύουν και τα διακοσμούν, όπως τα ρόπτρα, οι φεγγίτες και οι καλλιτεχνικές σιδεριές. Έτσι, η μελέτη διευρύνεται από το καθαυτό θύρωμα στα επιμέρους στοιχεία που συνθέτουν την αισθητική και λειτουργική του ενότητα. Το έργο ολοκληρώνεται με ένα πολύτιμο Ευρετήριο θυρωμάτων της πόλης και της υπαίθρου, το οποίο προσδίδει στη μελέτη πρόσθετη χρηστική και τεκμηριωτική αξία.

Η μελέτη αυτή υπήρξε καρπός ευρείας, απαιτητικής και συστηματικής έρευνας. Στηρίχθηκε σε ένα πλουσιότατο ερευνητικό υλικό, σε πληθώρα δημοσιευμένων και αδημοσίευτων πηγών, αλλά και σε κοπιώδη εργασία πεδίου- ιδίως όσον αφορά στην ύπαιθρο χώρα. Εκεί, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ορισμένα θυρώματα φέρουν και εξαιρετικές επιγραφές, με χαρακτηριστικό δείγμα εκείνο της Αργυρούπολης, του γυναικοχωριού μου, με την επιγραφή: «OMNIA MUNDI FUMUS ET UMBRA» (Όλα σε αυτόν τον κόσμο είναι καπνός και σκιά).

Η έκδοση του παρόντος πονήματος λειτουργεί, θεωρούμε, ως καταλύτης: η λεπτομερής ανάδειξη τόσων δεκάδων μνημείων μάς επιτρέπει, ως Ρεθεμνιώτες, να συνειδητοποιήσουμε και να απολαύσουμε την πολυμορφία και τη μοναδική ομορφιά μιας σπουδαίας πολιτιστικής κληρονομιάς. Μιας κληρονομιάς που, αν και βρίσκεται καθημερινά δίπλα μας, συχνά την προσπερνούμε αδιάφορα, δίχως να της δίνουμε την πρέπουσα προσοχή.

Πρόκειται, πράγματι, για μιαν εργασία αξιόλογου επιστημονικού βάρους, απόρροια των συστηματικών ερευνών του κ. Χάρη Στρατιδάκη, ενός ακούραστου εργάτη και οτρηρού ερευνητή στον χώρο των Κρητολογικών- και όχι μόνο- Γραμμάτων. Δεν έχω παρά να του ευχηθώ ολόψυχα αστείρευτες ψυχικές και πνευματικές δυνάμεις, προκειμένου να πραγματοποιεί ολοένα και τολμηρότερες και βαθύτερες στον πάτριο τόπο αναζητήσεις.

Βίος και Πολιτεία του αγίου Ιωάννου του Ξένου – Το Ιεραποστολικό έργο αυτού

 

Όσιος Ιωάννης ο Ξένος

ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ

 

Βίος και Πολιτεία του αγίου Ιωάννου του Ξένου –

Το Ιεραποστολικό έργο αυτού

 

                  Κωστής Ηλ. Παπαδάκης

       Συντ. Φιλόλογος Καθηγητής- Θεολόγος- Συγγραφέας

                         https://ret-anadromes.blogspot.com

 

        Ο Άγιος ιεραπόστολος και εθναπόστολος της μεσαιωνικής Κρήτης Ιωάννης ο Ξένος  (970- 1035;) αποτελεί αγιασμό και ευλογία για την Ι. Μητρόπολη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, αλλά και για τις λοιπές Μητροπόλεις των νομών Ρεθύμνου και Χανίων, καθώς και της Ι. Μητροπόλεως Γορτύνης και Αρκαδίας του Ηρακλείου, στις οποίες ο Όσιος δραστηριοποιήθηκε ιεραποστολικά. Εντός των φυσικών ορίων των Μητροπόλεων αυτών σημειώνεται η παρουσία πλήθους ναών και προσκυνημάτων, λαμπρών, όλων, καθιδρυμάτων τού εν λόγω μεγάλου Οσίου και Ιεραποστόλου των χρόνων που ακολούθησαν την Αραβοκρατία (828- 961).

 Ο Άγιος, σύμφωνα με τον κώδικα της Κισάμου, γεννήθηκε το έτος 970 μ.Χ., «εἰς τὸν καιρὸν τῶν εὐσεβεστάτων καὶ ὀρθοδόξων βασιλέων ἡμῶν Βασιλείου καὶ Κωνσταντίνου τῶν Πορφυρογεννήτων», στο χωριό  Σίβας Πυργιωτίσσης, παρά την αρχαία πόλη Φαιστό, από ευσεβείς και πλούσιους γονείς.

Από μικρός εγκατέλειψε τη μητρική στοργή και αγάπη, αδελφούς και λοιπούς συγγενείς και «ἐξῆλθεν»- όπως γράφει χαρακτηριστικά στη Βιογραφία του- «ἐκ τῶν σπλάγχνων τῶν μητρικῶν», γιατί αγάπησε «τόν μονήρη βίον» και δόθηκε «ψυχῇ τε καὶ σώματι εἰς αὐτόν». Κατέφυγε στα βουνά και στις ερημιές, όπου έζησε επί μακρόν «κακουχούμενος καὶ κρύει πιεζόμενος… καὶ συγκαιόμενος τῷ καύσωνι τοῦ ἡλίου καὶ τῷ παγετῷ τοῦ χειμῶνος καὶ μετὰ ἀγρίων θηρίων καὶ ζώων συνοικῶν καὶ συνδιάγων».

Σύμφωνα με τον Βίο και την Πολιτεία του Οσίου, το εν γένει ιεραποστολικό  και εκσυγχρονιστικό έργο του - διά της διδασκαλίας και ανέγερσης ναών, μοναστηριών και προσκυνημάτων, όπως αυτό εξιστορείται στις χειρόγραφες βιογραφίες του (κώδικες Κισάμου και Μυριοκεφάλων)- δεν ήταν καθόλου μικρό και ασήμαντο, αφού απλώθηκε και αγκάλιασε ολόκληρη τη Δυτική Κρήτη.

Τα ιστορικά βεβαιωμένα καθιδρύματα του Οσίου Ιωάννου του Ξένου και οι θέσεις τους, σύμφωνα με τη Βιογραφία- Διαθήκη του, είναι τα εξής εννέα (09):

    α. Αγίων Ευτυχίου- Ευτυχιανού (όρος Ράξος- περιοχή Ματάλων)

   β. Παναγίας της Αντιφωνήτριας (Μυριοκεφάλων)

   γ. Αγίου Γεωργίου Δούβρικα (περιοχή σημερινών Δραμίων)

   δ. Αγίου Γεωργίου Οψαροπιάστη (ο ναός του αγίου Δημητρίου, στον ομώνυμο οικισμό, παρά το Άριον, πλησίον του χωριού Πηγή, Ρεθύμνου)

   ε. Μονή Αγίου Παταπίου (χωριό Μουσέλα, παρά τις εκβολές του ομώνυμου ποταμού, στα ρεθεμνιώτικα όρια των νομών Ρεθύμνου και Χανίων)

   στ. Παναγία Ζωοδόχος Πηγή (ανάμεσα στα χωριά Κουφός και Αλυκιανός, Κυδωνίας, Χανίων)

   ζ. Απόστολος Παύλος («Οπίσω Αιγιαλός» - Σφακιά)

   η. Άγιος Γεώργιος- σημερινή μονή των Αγίων Πατέρων (χωριό Αζωγυρές, Σελίνου, Χανίων)

   θ. Άγιος Ιωάννης ο Ξένος– άγιος Ευστάθιος (ναός σήμερα δίκλιτος, σπηλαιώδης, στην ερημική τοποθεσία Καβούσι, Πλατάνου Κισάμου, όπου και ο Τάφος του Αγίου).

      Κυρίως, όμως, εν μέσω των ναών και των προσκυνημάτων αυτών, προβάλλεται η  Ι. Μονή της  Κυρίας Θεοτόκου, της Αντιφωνήτριας,  των Μυριοκεφάλων, της Ι. Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, την οποία ο Ιωάννης σεβόταν ιδιαίτερα και τη θεωρούσε ως το κυριότερο των ιερών καθιδρυμάτων του και το επίκεντρο της όλης επίγειας πνευματικής του δημιουργίας. Με τη «Διαθήκη» του δε έθετε τα πάντα, «κινητά και ακίνητα», όλα όσα απέκτησε και δημιούργησε κατά τον επίγειο βίο του ανά τους νομούς Ηρακλείου και κυρίως Ρεθύμνου και Χανίων, υπό την εξουσίαν της Κυρίας Θεοτόκου και εντέλλεται σαφέστατα όπως «εἰσὶν πάντα εἰς τὴν Μονὴν τοῦ Μυριοκεφάλου, ἕως συστολῆς τοῦ παρόντος κόσμου».

Έτσι, όλα τα δημιουργήματα του Ιωάννου του Ξένου, στους νομούς Ρεθύμνου, Χανίων και Ηρακλείου, μπορούν έκτοτε- σύμφωνα, πάντα, με τη Διαθήκη του και την προσωπική του επιθυμία- να χαρακτηριστούν ως παρεκκλήσια και εξαρτήματα της Ιεράς Μονής Μυριοκεφάλων. Και είναι, θεωρούμε, αυτή η τελευταία θέληση του Κτίτορος και Διαθέτου τους, η μεγάλη ευλογία που προσέδωσε στην εν λόγω Ιερά Μονή της Παναγίας τη σημερινή της αίγλη, που την κατέστησε μέγα παγκρήτιο προσκύνημα.

Ι. ναός Παναγίας της Αντιφωνήτριας (ΒΑ άποψη), μετά της προσθήκης δυτικά

      Με αυτὴν τη στάση ζωής, ο Ιωάννης αναδείχθηκε μέγας κοι­νωνικὸς και πνευματικὸς εργάτης και αναμορφωτής· ενέπνευσε στους χριστιανοὺς γύρω του εμπιστοσύνη και τους έπεισε πρός κοινωνικὴ ζωὴ και δράση χωρὶς να τους το επιβάλλει. Άνθρωπος ευσεβής, έξυπνος και προοδευτικός, προικισμέ­νος απὸ τον Θεὸ με όραμα και πλούσια τάλαντα, με πρακτικὴ σκέψη, εξαιρετικὲς και βαθιὰ εξειδικευμένες γνώσεις και οργανω­τικὲς και διαχειριστικὲς δεξιότητες, ο Ιωάννης κατέστη λαμπρὸ παράδειγμα για την εποχή του· κινούνταν παντού δραστήρια, διευθετούσε, ρύθμιζε και καλώς αναδείκνυε, στους δύσκολους εκείνους χρόνους, την όλη εκκλησιαστική και κοινωνική κατά­σταση ανά τη Δυτική Κρήτη, επιδιώκοντας την ισόρροπη ανά­πτυξη και πρόοδο των ανθρώπων και ενισχύοντας σοβαρά τους δεσμούς ανάμεσα στον λαό και την Εκκλησία.

       Έτσι, ειδικότερα, τον βλέπουμε, αφενός, να δημιουργεί ο ίδιος αδιάκοπα όπου πηγαίνει και να δέχεται, αφετέρου, από τους πιστούς του κάθε τόπου που επισκέπτεται πληθώρα δωρεών, που κατάρτιζαν συνολικά μιαν εξαιρετικά μεγάλη περιουσία (ελαιώνες, αμπελώνες, ελαιοτριβεία, μελισσόκηπους, αιγοπρόβατα και τυροκομεία), που ανήκε σε όλους με το σύστημα των μετοχίων (μικρότερων, δηλαδή, μοναστικών κέντρων που αποτελούν παραρτήματα της μεγαλύτερης Μονής στην οποία ανήκουν). Όλα, δηλαδή, ανήκαν σε όλους και τίποτε σε ένα και μόνο μοναστικό καθίδρυμα.

Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν ότι από τον 10^ο και 11^ο αιώνα παρατηρείται μια προοδευτική αύξηση της μοναστηριακής περιουσίας και, στην περίπτωσή μας, συντελεί σε τούτο εξαιρετικά και η όλη δραστηριότητα του αγίου Ιωάννου του Ξένου, τον οποίο οι πιστοί εμπιστεύονταν απόλυτα, γιατί αναγνώριζαν και αποδέχονταν στο πρόσωπό του το λαμπρό εκκλησιαστικό του ήθος και το πλούσιο φιλανθρωπικό και κοινωνικό έργο που επιτελούσε στον τόπο τους, σε μιαν εποχή ιδιαίτερα δύσκολη και πιεστική, όπως ήταν αυτή αμέσως μετά την ανάκτηση της Μεγαλονήσου από τον Νικηφόρο Φωκά, το 961, και την εκδίωξη των Αράβων. Έκτοτε, στο νησί πνέει άνεμος αναδημιουργίας του χριστιανικού βίου και πολιτισμού, που τόσα δεινά είχε υποστεί τα προηγούμενα χρόνια με την πνευματική εξαθλίωση και αποτελμάτωση που η Αραβοκρατία θα είχε, ασφαλώς, επιφέρει στις δομές του κοινωνικού, πνευματικού και θρησκευτικού βίου, χωρίς, πάντως, ποτέ να παρατηρηθεί πλήρης εξισλαμισμός του νησιού, όπως υποστήριξαν, κατά καιρούς, ορισμένοι.

Σύγχρονοι ναοί στη μνήμη του αγίου Ιωάννου του Ξένου, στον νομό Ρεθύμνου, υπάρχουν τρεις ευρισκόμενοι και οι τρεις στην περιφέρεια της Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου:

α) στον σημερινό οικισμό «Κάτω Χώρι» των Μυριοκεφάλων, όπου υπάρχει πηγή και το νεκροταφείο του χωριού, 

β) Ιδιωτικός ναός, με κτίτορές του τον Γεώργιο και την Ειρήνη Κατικά, πού βρίσκεται στο Μεγάλο Μετόχι, πλησίον της πόλεως του Ρεθύμνου και

γ) Παρεκκλήσιο του Οσίου Ιωάννου του Ξένου στην Ιερὰ Μονὴ Ρουστίκων, Ρεθύμνου, που τα θυρανοίξιά του έγιναν στις 19.9.2025, απὸ τον Μητροπολίτη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου κ. Πρόδρομο.

Επειδή ο Όσιος Ιωάννης δεν έχει και επίσημα αναγνωριστεί ως Άγιος συνεορτάζεται στις 20 Σεπτεμβρίου μαζί με τον Άγιο Ευστάθιο, αφού την ημέρα αυτή (Μηνὶ Σεπτεμβρίῳ Κ΄. Ἀπὸ κτίσεως κόσμου ͵ϛφλϛʹ, ἀπὸ δὲ Χριστοῦ ͵ακζʹ ^[1]) φέρεται κατάκοιτος στην Ακτή να υπογράφει και να κλείνει τη «Διαθήκη» του, οπότε την ημέρα αυτήν θα πρέπει λογικά και να εκοιμήθη και να «έκλεισε» και το κεφάλαιο του επίγειου βίου του.

---

[1] Ή 1031 κατά το χειρόγραφο των Μυριοκεφάλων.