Η ΑΓΙΑ ( Ή ΚΕΡΑ ) ΚΑΛΗ Μια ανύπαρκτη «αγία» τής Ελληνικής Λαογραφίας, με έντονη παρουσία και στο Ρέθυμνο και την Κρήτη



       


     

            Η ΑΓΙΑ ( Ή ΚΕΡΑ ) ΚΑΛΗ

Μια ανύπαρκτη «αγία» τής Ελληνικής Λαογραφίας, με έντονη παρουσία και στο Ρέθυμνο και την Κρήτη


                ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

            www.ret-anadromes.blogspot.com          
           Στην Ελεύθερνα Μυλοποτάμου, νομού Ρεθύμνου, οι κάτοικοι πιστεύουν στην ύπαρξη αγίας με το όνομα Καλή και έχουν, μάλιστα, τοποθετήσει την εικόνα της σε σπήλαιο μικρών διαστάσεων (3Χ3Χ2), που, στην πραγματικότητα, είναι ένας αρχαίος λαξευτός τάφος. Μερικοί, επίσης, από τους λαξευτούς τάφους (ελληνιστικής εποχής), που βρίσκονται περί τα 1500 μ. βόρεια τού ίδιου χωριού, έχουν διαρρυθμιστεί σε χριστιανικές εκκλησίες (πιθανόν από τον Ε΄ αι. και εξής). Τέτοιες είναι η αγία Άννα, η αγία Ελέσα (= άγιος Κωνσταντίνος και αγία Ελένη) και ο άγιος Αντώνιος[1]. Επίσης, στη νήσο Κίμωλο υπάρχει τοπωνύμιο Αγία Καλή, ενώ στην Πάρο νησίδα[2]. Στη μνήμη τής αγίας Καλής, πάντως, δεν τελείται ποτέ θ. λειτουργία, ούτε ως «αγία» περιλαμβάνεται στο επίσημο εορτολόγιο τής Εκκλησίας.
           Η αινιγματική αυτή «αγία» δεν έχει πάντοτε την ίδια ταυτότητα. άλλοτε παρουσιάζεται ως «αγία», άλλοτε ως «ξαδέλφη» τής Παναγίας και άλλοτε ως μια απλή γυναίκα. Πλείστες παραλλαγές τού λαϊκού τραγουδιού τής Κερά- Καλής περιέλαβε ο Bertrand Bouvier[3], ενώ σε κρητική παραλλαγή τού «Μοιρολογιού τής Παναγιάς»[4], η αγία Καλή εμφανίζεται να επιτιμά την Παναγία, γιατί δεν μπόρεσε, λέγει, να αντιληφθεί ότι η Παναγία δεν εκδήλωνε τον πόνο της για τον Εσταυρωμένο Γιο της, προκειμένου να δώσει κουράγιο και να καταστεί παράδειγμα και στις άλλες χαροκαμένες μάνες, που κι εκείνες χάνουν τα παιδιά τους. Για τη συμπεριφορά της αυτήν η αγία Καλή τιμωρήθηκε από την Παναγία να μην τιμάται με λειτουργία, αν και αγία. Η Παναγία, λοιπόν, θρηνεί για το μαρτύριο τού Γιού της, αλλ’ Εκείνος την παρηγορεί και την προτρέπει να στρώσει τραπέζι (το τραπέζι τής παρηγοριάς), για να φάνε όλοι, ακάλεστοι και καλεσμένοι:
          Βάνει κρασί στο μαστραπά κι αφράτο παξιμάδι
          κ’ ήφαγαν οι ακάλεστοι, φάγαν κ’ οι καλεσμένοι.
          Περνά και η Αγιά Καλή, τούτο το λόγο λέει:
         -Ποιος είδε γιον εις το σταυρό και μάνα στο τραπέζι;»
          Και πάλι ξαναπέρασε πάλι το ξαναλέει.
         -«Άντε κ’ εσύ Αγιά Καλή, Αγιά να μη σε λένε.
          Παπάς να μη σε λειτουργά, διάκος να μη σε ψάλλει
          μόνο στην άκρη τού γιαλού το κύμα να σε δέρνει.
          Κι αν είν’ και ψάλει σε παπάς να τον κωλοκυλήσω,
          μέσ’ στον αφρό τση θάλασσας να πα να τόνε πνίξω»,
          -«Ώφου, γλυκειά μου Παναγία….» 
           Είναι, επίσης, χαρακτηριστική και σαφώς ερμηνευτική τής στάσης τής Παναγίας η απάντησή Της σε παράδοση τής Αθήνας, που διασώζει ο Νικόλαος Γ. Πολίτης και που παρουσιάζει την αγιά Καλή ως καλογριά[5]: «Τότες εγύρισε η Παναγία και της είπε .  Σύρε, μάνα Καλή, μήτε να ψάλλεσαι, μήτε να λειτουργιέσαι. Αν κρεμαστώ εγώ, θα κρεμαστούν μανάδες. και αν πνιγώ εγώ θα πνιγούν μανάδες . μονάχα κάθομαι στην παρηγοριά, για να παρηγορηθούν όλες οι μανάδες. Και η μάνα Καλή μετανόησε για όσα είπε κι έφυγε λυπημένη. Και γι’ αυτό, καταλήγει η παράδοση, υπάρχει αγία Καλή μόν’ δε λειτουργιέται». Ο Ν. Γ. Πολίτης σημειώνει και άλλη, Μεσσηνιακή, τη φορά αυτήν, παράδοση[6], σύμφωνα με την οποία η αγία Καλή ταυτίζεται με την αγία Άννα, τη Μητέρα, δηλαδή, της Παναγίας, στην οποία δυσφορώντας η Παναγία για παρόμοιο έλεγχο που τής έκανε, της είπε:       
               Άγια Άννα να λογειέσαι ,
               και να μη δοξολογειέσαι
         Παρόμοια εκφράζεται η συμπεριφορά τής αγίας Καλής και στο ακόλουθο δημοτικό τραγούδι από τη Μικρά Ασία, όπου ιδιαζόντως σκληρή, ως πέλεκυς, θεωρούμε, «τομώτερος υπέρ πάσαν μάχαιραν…», επιπίπτει εδώ η κατάρα τής Παναγίας:

               Η Αγία Καλή ηπέρασε απ’ έξω και τση λέγει:
              -Ποιος είδε γιο εις το σταυρό και μάνα στο τραπέζι;
               Η Δέσποινα σαν τ’ άκουσε πέφτει, λιγοθυμάει.
               Σταμιά νερό την περιχού και πέντε βάζοι μόσχοι
               Κι απόντας ησεφέρισε αυτόν τον λόγο λέγει:
              -Άντε κι εσύ, Άγια Καλή, και δόξα να μην έχεις,
               Άντε που να σε χτίσουνε ανάμεσα πελάους,
               Ούτε παπάς να λειτουργά, διάκος να μη σε ψέλνη,
               Ούτε κερί και λίβανο μην κάνη εμπροστά σου.
      Να γίνει μάντρα των αρνιών και μάντρα των προβάτων,
               Κι απάνω στα καμπαναριά κοράκοι να κοιτάζουν.  

             Εντυπωσιακή, τέλος, είναι παραλλαγή τής εν λόγω παράδοσης (από την περιοχή Κισάμου Χανίων προερχόμενη), που καταγράφει ο φίλος κ. Κων. Φουρναράκης, και θέλει αυτήν που έκαμε την παρατήρηση στην Παναγία να είναι η αγία Ελένη (!)- παρότι η τελευταία έζησε σε εντελώς διαφορετική εποχή από την Παναγία- επιχειρώντας, με τον τρόπο αυτόν, ο λαός μας να εξηγήσει γιατί η αγία Ελένη, καίτοι αγία, δεν έχει δική της Ακολουθία και τροπάριο, αλλά αυτήν τού γιου της, του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Η παράδοση αναφέρει ότι όταν η αγία Ελένη είδε την Παναγία να κάθεται στο νεκρόδειπνο τού Γιού της, είπε: «ποιος είδε γιο εις το σταυρό και μάνα στο τραπέζι;». Και τότε η Παναγία θυμωμένη τής απαντά: «Αγία Ελένη να’ σαι και μη λουτρουγάσαι». Ο κ. Φουρναράκης, στη συνέχεια, ευστόχως παρατηρεί ότι δεν είναι άσχετο ότι το παραπάνω σπήλαιο τής Αγίας ή Κεράς Καλής, στην Ελεύθερνα Μυλοποτάμου, βρίσκεται στη θέση Αγία Ελέσα (Ελένη), όπου- όπως σημειώνουμε στην αρχή τού  παρόντος λήμματος- υπάρχει μεγαλύτερο σπήλαιο που τιμάται στη μνήμη των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης[7]. Και ακριβώς το ίδιο μπορούμε να υποθέσουμε και για το σπήλαιο τής αγίας Άννας, που βρίσκεται στην ίδια περιοχή με το σπήλαιο τής αγίας Καλής και λειτουργείται, ότι, δηλαδή, καθιερώθηκε προς τιμήν τής αγίας Άννας, για να αμβλύνει, κάπως, το γεγονός ότι (με συνέπεια προς την παράδοση) δεν λειτουργείται το παρακείμενο σπήλαιο τής ταυτόσημης αγίας, που η παράδοση την θέλει Αγία Καλή ή Κερά Καλή[8].
       Εντυπωσιακή, επίσης, παραλλαγή τής ίδιας παράδοσης εμφανίζεται και στο θέμα τού Λουτρού τής Παναγίας, όπου, εδώ, η Μαρία η Μαγδαληνή, που φέρνει τη θλιβερή είδηση τής σύλληψης και του μαρυρίου τού Κυρίου, βρίσκει την Παναγία στο λουτρό της και της φωνάζει επιτημητικά:

          Συ, Παναγιά μου, λούζεσαι μες σ’ αργυρό ληγένι,
          Συ, Παναγιά μ’, χτενίζεσαι με φιλτισένιο χτένι
          Και το Χριστό τον πιάσανε κ’ Εβραίοι τον σκιτζεύουν 
           (= τον πειράζουν, επίμονα τον ενοχλούν) [Λαογρ. (1934), 255, 48-50][9]

           Σύμφωνα με κάποιες απόψεις, στην περίπτωση τής ανύπαρκτης αγίας Καλής φαίνεται να επιβιώνει καλυμμένη η λατρεία κάποιας αρχαίας νύμφης, μιας καλής νεράιδας[10]. Και αυτός, ακριβώς, είναι ο λόγος που, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, η Καλή, αν και «αγία», δεν μπορεί να τιμηθεί με όσα ορίζει η χριστιανική λατρεία.  Να πρόκειται για επιβίωση τής λατρείας τής Αρτέμιδος Καλλίστης, της οποίας οι μεταμορφώσεις εντοπίζονται σε όλες τίς παραλλαγές των αρχαίων ελληνικών παραδόσεων και του νεότερου λαϊκού πολιτισμού από την Ινώ ή Λευκοθέα (Οδύσσ., ε 333- 34)- που υποτίθεται ότι ταυτίζεται με την Καλή- μέχρι την Καλή, την αρχόντισσα των Νεράιδων, που- σε κάποια ξόρκια για τη θεραπεία των προβάτων- συνδέεται με την Παναγία και τον άγιο Ιωάννη, αλλά και την άλλη Καλή, την κόρη ή αδελφή τού Μ. Αλεξάνδρου, η οποία, κατά λάθος, ήπιε το αθάνατο νερό που προοριζόταν γι’ αυτόν και ύστερα έπεσε στη θάλασσα- ιστορία που έχει επιβιώσει ευρέως στη λαϊκή παράδοση- και, τέλος, την Καλή των Ορέων τής βυζαντινής και νεότερης παράδοσης, παραλλαγμένη στην Κύπρο σε Καλή των Οβκών (Εβραίων), προστάτιδα τής μαγείας και των πονηρών πνευμάτων. Η αγία Καλή, λοιπόν, σύμφωνα με τα τελευταία, είναι μυθικό πρόσωπο αρχαίας ειδωλολατρικής προέλευσης, που επιβίωσε σε ποικίλες μορφές και όχι σπάνια και με μοχθηρό χαρακτήρα[11]. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο έχει συνδεθεί με προκαταλήψεις για την κακία των Εβραίων και την ευθύνη τους για τη σταύρωση τού Χριστού και τα «βάζει» εδώ και με αυτήν την Παναγία. 




      [1] Ελευθερίου Κ. Πλατάκη, «Σπήλαιο τής αγίας Καλής στην Ελεύθερνα Μυλοποτάμου Κρήτης», Προμηθεύς ο Πυρφόρος, 23 (1981), 47. Faure Paul, «Eglises Cretoises sous Roche», Κρητολογία 9 (1979), 69.
          [2] Γεωργίου Κ. Σπυριδάκη, «Έκθεσις Λαογραφικής Αποστολής εις Κίμωλον», Επετηρίς Λαογραφικού Αρχείου, τ. 15-16 (1962- 63), σ. 311- 312, όπου και βιβλιογραφία και ερμηνεία τού τοπωνυμίου.
           [3] Bertrand Bouvier, La Mirologue de la Vierge. I La chanson polulaire du Vendreti saint. Rome et Geneve 1976, pp. XII+336 (τα περί Αγίας Καλής στις σελ. 266- 288), Ελευθερίου Κ. Πλατάκη, «Σπήλαιο τής αγίας Καλής στην Ελεύθερνα Μυλοποτάμου Κρήτης», ό.π.
           [4] Θεοχάρη Δετοράκη, Ανέκδοτα δημοτικά τραγούδια τής Κρήτης, Ηράκλειον 1976, σ. 114- 116.
              [5] Νικολάου Γ. Πολίτη, Μελέται περί τού βίου και τής γλώσσης τού Ελληνικού Λαού- Οι παραδόσεις τού ελληνικού λαού, Μέρος Α΄, Εν Αθήναις 1904, 102- 103.
              [6] Νικολάου Γ. Πολίτη, Οι παραδόσεις τού ελληνικού λαού, Μέρος Β΄, 787.
              [7]  Παύλου Γ. Βλαστού, Βουκολικόν, ό.π., 22.
        [8] Ελευθερίου Κ. Πλατάκη, «Σπήλαιο τής αγίας Καλής στην Ελεύθερνα Μυλοποτάμου Κρήτης», ό.π., 48.
           [9] Margaret Alexiou, O τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση, Αθήνα 2002, 141.
            [10] Παύλου Γ. Βλαστού, ό.π., σ. 22.
            [11] Margaret Alexiou, ό.π., 142..

Δεν υπάρχουν σχόλια: