Από τον Ορφέα μέχρι σήμερα: η μουσική ως ανθρώπινη ανάγκη * * * Από τις τελετουργίες των πρώτων κοινωνιών έως τη σύγχρονη εποχή, η μουσική παραμένει αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης έκφρασης και συλλογικής ζωής

 

   Επικαιρότητα- Στην ημέρα της Μουσικής 

Από τον Ορφέα μέχρι σήμερα: η μουσική ως ανθρώπινη ανάγκη

Από τις τελετουργίες των πρώτων κοινωνιών έως τη σύγχρονη εποχή, η μουσική παραμένει αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης έκφρασης και συλλογικής ζωής

 

              ΚΩΣΤΗΣ  ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

                   www.ret-anadromes.blogspot.com

 

      Ο όρος μουσική έχει αρχαιοελληνική προέλευση και παράγεται από τη λέξη "μούσα", καθώς οι Μούσες θεωρούνταν οι θεότητες των Τεχνών. Η μουσική αποτελεί μία από τις βαθύτερες και διαχρονικότερες εκδηλώσεις του ανθρώπινου πολιτισμού. Όπως χαρακτηριστικά σημείωνε ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, η μουσική αγγίζει περιοχές της ανθρώπινης εμπειρίας στις οποίες η λογική συχνά αδυνατεί να φθάσει. Μέσα από τους ήχους, τον ρυθμό και τη μελωδία, ο άνθρωπος εκφράζει σκέψεις, βιώματα και συναισθήματα, που πολλές φορές αδυνατεί να αποδώσει με τον λόγο. Γι’ αυτό και η μουσική δεν αποτελεί απλώς μέσο ψυχαγωγίας ή καλλιτεχνικής δημιουργίας, αλλά έναν θεμελιώδη τρόπο επικοινωνίας με τον εαυτό μας, τους άλλους ανθρώπους και τον κόσμο που μας περιβάλλει.

Από τα αρχαιότερα ακόμη στάδια του πολιτισμού, η μουσική συνόδευσε τις σημαντικότερες στιγμές της ζωής του ανθρώπου. Συνδέθηκε με τη λατρεία και το θείο, με τη χαρά και τη λύπη, με την εργασία, τη γιορτή και την κοινωνική συνοχή. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότερες κοινωνίες, ανεξάρτητα από τον τόπο και τον χρόνο, ανέπτυξαν μουσικές παραδόσεις που αντανακλούν τις αξίες, τις αντιλήψεις και τα βαθύτερα αιτήματα της εποχής τους. Η μουσική, επομένως, δεν αποτελεί μόνο καλλιτεχνική έκφραση, αλλά και πολιτισμικό φαινόμενο που αντανακλά την ιστορία και την ταυτότητα των ανθρώπινων κοινοτήτων.

Τη μουσική ο άνθρωπος άρχισε να την ανακαλύπτει από τα πρώτα κιόλας βήματα του πολιτισμού. Στην ελληνική αρχαιότητα ο μύθος παρουσιάζει τον Ορφέα (εικ. 1) να θέλγει με τη λύρα του δέντρα, πέτρες και ποταμούς, υποδηλώνοντας ότι δεν υπάρχει τίποτε τόσο σκληρό και ανήμερο, ώστε η μουσική να μην μπορεί, έστω και προσωρινά, να μεταβάλει τη φύση του^[1]. Σε αυτήν, όμως, την αρχική της μορφή η μουσική- σε απλούστατες, ασφαλώς, λαϊκές φόρμες- είχε περισσότερο χρηστικό ρόλο και απέβλεπε στη χρήση του ήχου για ανάγκες επικοινωνίας, για εξορκισμούς των φόβων του πρωτόγονου ανθρώπου, για επίκληση του πνεύματος των προγόνων και εξευμενισμό τωνθεών.

2. ...μέχρι σήμερα
 η μουσική αποτελεί την πιο οικουμενική
 γλώσσα της ανθρώπινης ψυχής 

1. Από τον Ορφέα...,  

   Σημαντικός, επίσης, υπήρξε ο ρόλος της μουσικής στον τονισμό των μεγάλων γεγονότων- σταθμών της ζωής του ανθρώπου, όπως η γέννηση και ο θάνατος ή στην ένταξη- μύηση των νέων στην κοινωνία των μεγάλων και στον γάμο, καθώς, τέλος, και στη συνοδεία των καθημερινών δραστηριοτήτων του ανθρώπου- όπως ο θερισμός, το ελαιομάζωμα και ο τρύγος- προς απάλυνση του ψυχικού και σωματικού μόχθου που συνεπάγονται αυτές. Ο ‘ρυθμός’ που χαρακτηρίζει τη μουσική συντονίζει τις κινήσεις του σώματος και κάνει αποδοτικότερη και πιο ευχάριστη την εργασία. Πολλά τέτοια τραγούδια οφείλουν τη γέννηση τους στον ρυθμό εργασιών όπως η ύφανση στον αργαλειό^[2], το ψάρεμα (γνωστό εδώ «το τραγούδι της τράτας»), το πλέξιμο της νταντέλας με κοπανέλι, το γνέσιμο, το άλεσμα στον μύλο, όπως μαρτυρεί και το γνωστό αρχαίο άσμα εργασίας: «ἄλει, μύλε, ἄλει», που τραγουδούσαν οι γυναίκες, ενόσω άλεθαν το σιτάρι, στον οικιακό χειρόμυλο.

Έκτοτε και μέχρι σήμερα η μουσική παραμένει αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης και του πολιτισμού. Μαζί με την ποίηση και τις άλλες τέχνες εκφράζει τις βαθύτερες πνευματικές και συναισθηματικές αναζητήσεις του ανθρώπου, προσφέροντας συγκίνηση, παρηγοριά, αισθητική απόλαυση και δημιουργική διέξοδο. Ως πνευματική διαδικασία συνδέεται άρρηκτα με το εκάστοτε πολιτισμικό περιβάλλον, του οποίου αποτελεί ταυτόχρονα προϊόν και έκφραση. Η στενή αυτή σχέση μουσικής και κοινωνίας σημαίνει ότι οι μουσικές δημιουργίες αντανακλούν συχνά τις αξίες, τις αντιλήψεις και τις μεταβολές του κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο γεννώνται. Ένα περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από κρίση αξιών ή αισθητική υποβάθμιση είναι πιθανό να αποτυπώνει αυτές τις τάσεις και στις μουσικές του παραγωγές, επηρεάζοντας ιδιαίτερα τις νεότερες γενιές.

 Η συνολική εμπειρία της αισθητηριακής και νοητικής πρόσληψης της μουσικής ενεργοποιεί το συναίσθημα, τη φαντασία και την άμεση συμμετοχή του ακροατή σε αυτό που ακούει. Παράλληλα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κοινωνιολογική διάσταση της μουσικής, μέσα από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ μουσικής και κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η μουσική αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τρόπους έκφρασης της ανθρώπινης ψυχής και, σε ορισμένες περιστάσεις, μπορεί να κινητοποιήσει πολιτικά συναισθήματα και συλλογικές ταυτότητες.

Τραγούδια όπως το Λιλλιμπουρλέρο και η Μασσαλιώτιδα δεν περιορίζονταν στη μετάδοση μόνο του επαναστατικού ενθουσιασμού· συνέβαλλαν και στη διαμόρφωση συλλογικής συνείδησης και αλληλεγγύης[3].

Οι επιδράσεις αυτές της μουσικής ήταν γνωστές ήδη από την αρχαιότητα. Οι αρχαίοι Έλληνες απέδιδαν διαφορετικές ψυχικές και ηθικές ιδιότητες στα διάφορα μουσικά μέλη, θεωρώντας το «δώριον μέλος» πολεμικό και ανδροπρεπές, το «λύδιον» ήπιο και γλυκύ, και το «φρύγιον» ορμητικό και παθιασμένο. Πίστευαν, δηλαδή, ότι η μουσική μπορούσε να διαμορφώνει διαθέσεις, συναισθήματα και συμπεριφορές, ανάλογα με τον χαρακτήρα της.

Έτσι, από τον Ορφέα μέχρι τον σύγχρονο άνθρωπο, η μουσική παραμένει η πιο άμεση και ίσως η πιο οικουμενική γλώσσα της ανθρώπινης ψυχής (εικ. 2). Μια τέχνη που δεν περιορίζεται στο να περιγράφει τον κόσμο, αλλά συμβάλλει και στη μεταμόρφωσή του. Ενώνει, εξυψώνει, παρηγορεί και εμπνέει, υπενθυμίζοντάς μας ότι όσο θα υπάρχουν άνθρωποι, θα υπάρχει και μουσική· γιατί η μουσική δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά βαθιά ανάγκη του ανθρώπου.

 

---

[1] Ουίλιαμ Σαίξπηρ, Ο Έμπορος της Βενετίας, Αθήνα 2016, 594.

[2] Η Κίρκη και η Καλυψώ, στην Ιλιάδα του Ομήρου, τραγουδούν καθώς υφαίνουν (πβ. Αριστ. Δ. Σκιαδά, Ελληνική Γραμματολογία, Αθήναι 1968, 24).

[3] Τζακ Ουέστραπ, Πηγές και παράγοντες της μουσικής, Αθήνα 1980, 65.