ΓΑΥΔΟΣ- Ο ΑΠΟΣΤ. ΠΑΥΛΟΣ ΣΤΗ ΓΑΥΔΟ;;

(ΜΕ ΜΙΑ ΕΙΔΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΚΕΨΗΣ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤ. ΠΑΥΛΟΥ ΣΤΗ ΓΑΥΔΟ)
ΜΑΡΙΝΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΓΑΛΑΝΑΚΗ

ΜΑΡΓΑΡΙΤΕΣ ΛΙΘΟΙ- ΓΑΥΔΟΣ

[Έκδοση «ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΑΚΗ», Ρέθυμνο 2009, σχ. 8ο (23Χ17), σσ. 334]

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
http://ret-anadromes.blogspot.com

Τι να ‘ναι, άραγε, σκεφτόμουν διαβάζοντάς το –αυτό που οδήγησε τον φίλο Μαρίνο Σπυρίδωνος Γαλανάκη να αποφασίσει και να γράψει το βιβλίο του αυτό για τη Γαύδο; Ένα ερώτημα που έμελλε να μείνει αναπάντητο και να πλανάται στο μυαλό μου σ’ όλη την έκταση του βιβλίου του, μέχρι που έφθασα στο τέλος, στο καταπληκτικό εκείνο, εν είδει επιλόγου, «Οδοιπορικό στη Γαύδο». Τότε μόνο κατάλαβα ότι ναι! ένας έρωτας ήταν αυτός που οδήγησε την πένα του Μαρίνου Γαλανάκη στη συγγραφή και δημοσίευση του παρόντος βιβλίου των τριακοσίων τριάντα τεσσάρων σελίδων- ενός από τα μεγαλύτερα, υποθέτω, που έχουν γραφεί ποτέ για τη Γαύδο- τη Γαύδο της παρθενικής φύσης και ομορφιάς και των απλών και καλοκάγαθων ανθρώπων. Ένας έρωτας κινημένος από εκείνο το πρωτόγονο, το παρθενικό, το άδολο, το αγνό, το ανθρώπινο άρωμα που από παντού διαχέεται στο όμορφο αυτό ακριτικό νησί.
Από την πρώτη, κιόλας, φορά που το επισκέφθηκε ο κ. Γαλανάκης πίστεψε βαθιά μέσα του ότι η Γαύδος αξίζει, τώντις, μια καλύτερη τύχη κι ένιωσε βαθιά μέσα του την ανάγκη να εξωτερικεύσει και ενώσει και τη δική του φωνή με την ισχυρότερη των άλλων και όλοι μαζί να στραφούν και να βροντοφωνάξουν και να ξυπνήσουν την βαθιά υπνώττουσα Πολιτεία ότι:
δεν θέλουμε να δούμε τη Γαύδο ακατοίκητη και αμφισβητούμενης κυριότητας
δεν θέλουμε τη διαιώνιση της άθλιας ζωής των ακριτών της κατοίκων
δεν θέλουμε να δούμε το νησί να αναπτύσσεται με πρωτοβουλίες ξένωνκαι με καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος και χωρίς την παρουσία σε αυτό Ελλήνων….
Και πράγματι από την όλη μελέτη του συγγραφέα βεβαιώνεται και διατρανώνεται ο λόγος για τον οποίο ο Ελληνισμός οφείλει και πρέπει να ρίξει ένα βλέμμα στοργής και ειλικρινούς ενδιαφέροντος στη Γαύδο και στους εναπομείναντας ηρωικούς ακρίτες της.

στη Γαύδο του Ομήρου, την όμορφη αρχαία Ωγυγία
στη Γαύδο του αποστόλου Παύλου
στη Γαύδο των 99 οσίων Πατέρων και του Ιωάννη του Ερημίτη
στη Γαύδο με τον φημισμένο φάρο
στη Γαύδο των αυτοφυών Κέδρων
στη Γαύδο των πολιτικών εξορίστων
στη Γαύδο του μύθου και της ιστορίας
στη Γαύδο του χθες και του σήμερα
Όλ’ αυτά στο βιβλίο του κ. Μαρινάκη εκτυλίσσονται με ακρίβεια και πληρότητα που συχνά εντυπωσιάζουν. Παίρνει μια- μια τις πτυχές του μύθου και της Ιστορίας, τις μελετά διεξοδικά, με ακρίβεια και βεβαιότητα και, στη συνέχεια, προτείνει και παρουσιάζει και τη δική του στο κάθε θέμα προσωπική άποψη. Μελετά την προέλευση του σημερινού ονόματος του νησιού [από Κάουδος (=καμένος)> Καύδος> Γαύδος, αλλά και του αρχαίου Ωγυγία> Γωυγία> Γαυγία> Γαυδία> Γαύδος (κατά Παπαγεωργίου)], αφιερώνει, στη συνέχεια, αρκετές σελίδες για τη διαχρονική ταυτοποίηση του νησιού με τη μυθική, αφενός, του Ομήρου Ωγυγία (Οδύσσειας η΄) και της νύμφης, αφετέρου, Καλυψώς (Οδύσσειας α΄), με το περίφημο σπήλαιό της, 700, περίπου, μέτρα ΒΔ του όρμου Σαρακήνικο, μέσα στη ρεματιά του Αγίου Παύλου, κλεισμένου σήμερα από παντού με μεγάλες ποσότητες άμμου.
Περνά, στη συνέχεια, ο συγγραφέας στους ελληνιστικούς χρόνους (323- 67 π.Χ.) και φθάνει στα παλαιοχριστιανικά χρόνια και στη γνωστή θεωρία στην οποία- και θεωρώ δικαιολογημένα- πιστεύει ακράδαντα τόσο η τοπική παράδοση του νησιού όσο και ο ίδιος ο Συγγραφέας, ότι, δηλαδή, ο Απόστολος Παύλος, κατά την 4η αποστολική του περιοδεία, επισκέφθηκε, τώντις, το αέρινο νησί της ελληνικής παραμεθορίου

Το μαρτυρούν- αδιάψευστοι μάρτυρες- τα τοπωνύμια, ο ναός του Αποστόλου, με τη μαρμάρινη πλάκα εντοιχισμένη δίπλα στην είσοδό του, που σαφώς μνημονεύει τον ερχομό Του στη Γαύδο.
Και στο σημείο αυτό να καταθέσω κι εγώ την προσωπική μου επί του σοβαρού αυτού θέματος άποψη. η επίσκεψη και αποβίβαση του Αποστόλου Παύλου κατά το 60 μ. Χ. στους Καλούς Λιμένες της νότιας ακτής της Κρήτης (Πράξεις κζ, 8) συντέλεσε, αφενός, στη δημιουργία άφθονων σχετικών λαϊκών παραδόσεων και, αφετέρου, στην ανοικοδόμηση- από την πρώτη κιόλας βυζαντινή περίοδο- πολλών ναών προς τιμήν του Αποστόλου Παύλου στα νότια παράλια αρχικά, ύστερα και στα βόρεια, ενώ σε μεσογειακές περιοχές της Κρήτης συνήθως εκεί όπου υπάρχουν τόποι αναπεπταμένοι προς τη θάλασσα. Έτσι, και στους τέσσερις νομούς της Κρήτης παρατηρείται σήμερα μεγάλος αριθμός ναών προς τιμήν του Αποστόλου Παύλου.
Βέβαια, η παράδοση αυτή στηρίζεται στο τρίτο και πλήρες περιπετειών και κινδύνων ταξίδι του Αποστόλου Παύλου προς τη Ρώμη, κάτω από στρατιωτική συνοδεία προκειμένου να δικαστεί ως Ρωμαίος πολίτης, οπότε έπλευσε κατά μήκος της νότιας ακτής της Κρήτης και έφτασε στους Καλούς Λιμένες, που βρίσκονται, σύμφωνα με πρόχειρους υπολογισμούς μου, γύρω στα εφτά ναυτικά μίλια ανατολικά των Σακτουρίων- όχι πάνω από σαράντα χιλιόμετρα ακτογραμμής. Η θαλασσοταραχή κατέλαβε τον Απόστολο Παύλο μετά τον απόπλου από τους Καλούς Λιμένες, με προορισμό την πόλη Φοίνικα, που διέθετε ασφαλέστερο λιμάνι, και όπου θα μπορούσαν να παραχειμάσουν. Βέβαια, ο "τυφωνικός" (Πράξεις Αποστόλων κζ΄,14) άνεμος (Ευρωκλύδων) τους απομάκρυνε από τον προορισμό τους και τους οδήγησε στα ανοιχτά (από κάτω) της νήσου Γαύδου (Κλαύδης) (Πράξεις Αποστόλων κζ΄,14), παρασύροντάς τους, τελικά, προς τη νήσο Μελίτη, τη σημερινή Μάλτα.
Άρα, ο Απόστολος Παύλος, κατά το περιπετειώδες τρίτο ταξίδι του στα νότια παράλια της Κρήτης, επισκέφτηκε και διέμεινε, για κάποιο διάστημα, μόνο στους Καλούς Λιμένες, ώστε αυτή μόνη η ευγενής λαχτάρα των κατοίκων ορισμένων περιοχών να συμπεριληφθούν και εκείνες στον τιμητικό κατάλογο των μερών που ο θείος Απόστολος επισκέφτηκε- για τη μεγίστη τιμή και ευλογία που μια τέτοια επίσκεψη θα προσέδιδε, ασφαλώς, στον τόπο τους- μπορεί να δικαιολογήσει και εξηγήσει κάτι τέτοιες ανασφαλείς- και αφελείς ορισμένες φορές- παραδόσεις, που προσπαθούν να συνδέσουν κάποιους τόπους με ορισμένα σημαντικά ιστορικά πρόσωπα ή γεγονότα, χωρίς να έχουν ουδεμία, ιστορικά εξακριβωμένη, προς αυτά σχέση.
Όμως, για την Γαύδο το γεγονός ότι ο απόστολος Παύλος διήλθεν από τα ανοιχτά του νησιού, και, μάλιστα, σε απόσταση αναπνοής από αυτό, άφησε αναντίρρητα την ευλογία Του σε αυτό και είναι απόλυτα δικαιολογημένη η ανέγερση από τους κατοίκους ναών και η ονομασία στο όνομά Του περιοχών του νησιού. Μα και αυτή η καταχώρηση του ονόματος του νησιού στο βιβλίο της Καινής Διαθήκης («Κλαύδα(η)») θεωρώ ότι προσδίδει, δικαιολογημένα, στο νησί τη μεγαλύτερη των τιμών και δικαιολογημένη περηφάνια.
Και η ιστορική εξέταση του νησιού προχωρεί, από τον συγγραφέα, κανονικά μέσω της Βυζαντινής Α΄ περιόδου (395- 824 μ.Χ.), όταν η Γαύδος, ναι η Γαύδος είχε τέτοιον αριθμό χριστιανών κατοίκων που δικαιολογούσε την ύπαρξη επισκοπικής έδρας στο νησί, της οποίας, μάλιστα, ο επίσκοπος ήταν 8ος κατά την τάξη της Ιεραρχίας.

Η εξέταση και των λοιπών ιστορικών περιόδων του νησιού γίνεται διεξοδικά με αξιοσημείωτους για το νησί σταθμούς τη Β΄ Βυζαντινή περίοδο, όταν αριθμούσε 8000 κατοίκους(!!), διεσπαρμένους σε 45 οικισμούς. Τότε, στο πρώτο μισό τού 16ου αιώνα, που «…πάντες εξώκειλαν εις μέγα βάθος μοχθηρίας», ο Θεός ευσπλαχνίστηκε και απέστειλε στην Κρήτη- στην οποία δέσποζαν οι Ρωμαιοκαθολικοί άγιοι και η Εκκλησία τους- την ευλογία Του, την αρωγή και παραμυθία Του, τον όσιο Ιωάννη τον Ερημίτη και τους «συν αυτώ ενενήκοντα οκτώ (sic) Θεοφόρους Πατέρας», προκειμένου να δείξει τη δύναμή του στους Κρητικούς, ότι, δηλαδή, περισσότερο βοηθάει αυτούς που τον σέβονται και τον αγαπούν, παρά αυτούς που βαστούν σπαθιά και κοντάρια και σκοτώνουν τους ανθρώπους, εννοώντας, ασφαλώς, τους Ενετούς κατακτητές τού νησιού.

Η εξέταση του νησιού διέρχεται και από την περίοδο 1932- 1940, όταν το νησί κατέστη τόπος διαμονής γνωστών πολιτικών εξορίστων, όπως του Άρη Βελουχιώτη (Θανάση Κλάρα), Μάρκου Βαφειάδη, Δημήτρη Βλαντά, Γιώργη Μαθιουδάκη, Νίκου Ζαχαριάδη, Άσπας Παρτσαλίδου κ.ά.
Διεξοδική, τέλος, και η εξέταση των τοπωνυμίων ανά οικισμό, χωρίς να παραλείπονται και αυτοί οι ερειπωμένοι.
Πιστεύουμε ότι ο εκλεκτός και δημιουργικά ανήσυχος του παρόντος έργου φίλος συγγραφέας επιτέλεσε το καθήκον του στο ακέραιο. Η αίσθηση του χρέους απέναντι στο αέρινο της ΝΔ παραμεθορίου της ελληνικής Επικράτειας νησί, την ακριτική ελληνική Γαύδο, είναι εκείνη που καθοδήγησε τις προσπάθειές του και συνέβαλλε στο ξεπέρασμα των οποιωνδήποτε δυσχερειών. Είναι, γι’ αυτό, άξιος του «δικαίου επαίνου» αλλά και της αγάπης όλων μας.

ΤΡΙΑ ΕΠΕΤΕΙΑΚΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ

ΤΡΙΑ ΕΠΕΤΕΙΑΚΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ
ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
http://ret-anadromes.blogspot.com

Τρία επετειακά ημερολόγια κυκλοφόρησαν τις μέρες αυτές από ισάριθμους δραστήριους φορείς τού Ρεθύμνου και έρχονται να σηματοδοτήσουν ισάριθμες ετερόκλητες, πάντως- να τις ονομάσω έτσι- επετείους. Ο λόγος:
α) για την ημερολογιακή έκδοση τού 1ου Γυμνασίου Ρεθύμνου «Ταξιδεύοντας 10 χρόνια με το 1ο Γυμνάσιο», που αναφέρεται στο «κλείσιμο» δέκα χρόνων οργανωμένων εκδρομών σε περιοχές τής Ελλάδας και του Εξωτερικού (Απρ. 2000- Απρ. 2010), κάτω από τον συντονισμό και την οργάνωση τού καθηγητή κ. Γ. Σαραντινού. Το Ημερολόγιο προλογίζεται από τον ακούραστο Διευθυντή τού Σχολείου κ. Γιώργο Γεωργαλή. Εντυπωσιακός και ο φωτογραφικός πλούτος τού Ημερολογίου- το Α και το Ω κάθε εκδρομής- αλλά και ή όλη δομή αυτού που συγκεκριμενοποιείται από την παράθεση τού Προγράμματος κάθε εκδρομής και αναλυτικής εκθεσιακής αναφοράς σε αυτήν και, επίσης, χαρακτηριστικών καταγραφών εντυπώσεων των μαθητών.
                                                                    ****

β) Επετειακό και το ημερολόγιο τού Συλλόγου Κωφών Ν. Ρεθύμνου, το Αρκάδι αναφέρεται στα «20 χρόνια δημιουργικής τού Συλλόγου πορείας» από το έτος 1989 που δημιουργήθηκε μέχρι σήμερα. Το ημερολόγιο κοσμείται από δεκάδες φωτογραφίες που «φωτίζουν» αδρά και αισθητοποιούν κάθε πτυχή τής εικοσάχρονης τού υπερδραστήριου Συλλόγου πορείας, κάτω από την προεδρεία τού ακούραστου Προέδρου του κ. Μανόλη Παπαδάκη.

Μέσα στα είκοσι αυτά χρόνια ο Σύλλογος ανέπτυξε μια εξαιρετικά πολυμέτωπη και πολυσχιδή δράση που εντυπωσίασε το ρεθεμνιώτικο κοινό και κατέστησε τον Σύλλογο «υπόδειγμα» δράσης και οργανωτικότητας. Στα είκοσι αυτά χρόνια ο Σύλλογος κατόρθωσε και γραφεία ιδιόκτητα, με πλήρη μηχανοργάνωση, να αποκτήσει και ναό αφιερωμένο στον όσιο Μάρκο τον Κωφό- προστάτη των Κωφών τής Ελλάδος- να ανεγείρει, μέσα στον αύλειο τής Ι. Μονής Αρσανίου χώρο- ναό μοναδικό, για τον συγκεκριμένο, άγνωστο στους πολλούς, Άγιο, στον χώρο τής Ορθοδοξίας. Και πλάι στα δύο αυτά μεγάλα, για τις μικρές τού Συλλόγου δυνάμεις, έργα, ο Σύλλογος κατόρθωσε και αδελφοποιήσεις να πραγματοποιήσει με το Σύλλογο των Κωφών Λεμεσού Κύπρου και πέντε (!) Συνέδρια να διοργανώσει- το ένα, μάλιστα, πανευρωπαϊκό- που συνοδεύτηκαν όλα από ισάριθμες εκδόσεις με τα «Πρακτικά» των εργασιών τους, πολύτιμη παρακαταθήκη στις μεγάλες ανάγκες τής κοινότητας των Κωφών τής Ελλάδος, ενώ, περαιτέρω, η διδασκαλία τής Νοηματικής Γλώσσας όλα αυτά τα χρόνια, σε δεκάδες φοιτητές και Ρεθεμνιώτες, υπήρξε μόνιμη και ανελλιπής.

                                                                * * *

γ) Τρίτο Ημερολόγιο, επετειακό και αυτό, «αφιέρωμα» στη μεγάλη μορφή τού Παντελή Πρεβελάκη (1909- 1986), το εξαίρετο τέκνο τού Ρεθύμνου, που επεξέτεινε το όνομα τής πολιτείας τού με το «Χρονικό» τού και το έκανε γνωστό στα πέρατα τού κόσμου, είναι το ημερολόγιο που εξέδωσε το Πειραματικό Λύκειο τού Πανεπιστημίου Κρήτης. Έρχεται έτσι και αυτό να προστεθεί στο πλήθος των εκδόσεων τού συγκεκριμένου Λυκείου (λευκώματα, συλλογές λογοτεχνημάτων, περιοδικά καθηγητών και μαθητών, που είχαμε την ευκαιρία να παρουσιάσουμε με προηγούμενα σημειώματά μας), σωστή και ώριμη σκέψη τού Σχολείου και του Διευθυντή του Ανδρέα Ταξάκη, προκειμένου να τιμήσουν τον μεγάλο λογοτέχνη τού Ρεθύμνου, του οποίου, εξάλλου, τα 100 χρόνια από τη γέννησή του εορτάζουμε με πληθώρα εκδηλώσεων στον νομό μας.

Το ημερολόγιο διανθισμένο με δεκάδες φωτογραφίες από την ζωή και τη δράση τού Παντελή Πρεβελάκη και κείμενα αποσπάσματα από έργα του, με την επιμέλεια τής συναδέλφου Καλλιόπης Κωτσάκη, είναι ό,τι καλύτερο θα μπορούσε ένα σχολείο υποδειγματικά να προσφέρει στον μεγάλο άνδρα και δάσκαλο τού τόπου μας, τον Παντελή Πρεβελάκη.

ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ

ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Κ Α Τ Ω Κ Ε Ρ Α Σ
(ΧΩΡΙΟ ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ)


Εικ. Γενική άποψη της Κρύας Βρύσης

Το σημερινό μικροτοπωνύμιο "Αγιος Γεώργιος Κάτω Κέρας" αφορά σε παλαιό μακροτοπωνύμιο, διαλυθέντος οικισμού της κοινότητας Κρύας Βρύσης, επαρχίας Αγίου Βασιλείου, που αποτελούσε ίδιο χωριό με την ονομασία "Κάτω Κέρας". Τον εν λόγω οικισμό (του οποίου ίχνη παρατηρούνται και σήμερα) μελετούμε κυρίως ονοματολογικά, αφού τα λοιπά περί αυτού στοιχεία είναι εξαιρετικά περιορισμένα {βλ. Ευαγγελίας Μπαλτά- Mustafa Oguz, Το Οθωμανικό Κτηματολόγιο του Ρεθύμνου, σελ. 491, όπου αναφέρονται τα ονοματεπώνυμα των κατοίκων του οικισμού [Ανυφαντήδες (2 οικογένειες), Βαρούχες (3 οικογένειες), Αρκολέοι κ.λπ., οι καλλιεργούμενες γαίες (57, 5 τσερίπια), 12 ελαιόδενδρα κ.λπ., ενώ σημειώνεται, περαιτέρω, ότι το χωριό το έτος 1659 πλήρωνε φόρο πέντε χαράτζια, καθώς επίσης και φόρο καφτανίου}.

Το όνομα του οικισμού
Ο Κρυοβρυσανός καθηγητής μας (στα γυμνασιακά μας χρόνια) κ. Μιχ. Ε. Σκούληκας (Γέροντες, Κάτω Κέρας, Κρύα Βρύση, Τρεις Ιστορικοί Κρητικοί Οικισμοί, Αθήνα 1997, 9) σημειώνει ότι η λέξη «κέρας» του μακροτοπωνυμίου σήμαινε το σημείο συμβολής δύο ποταμών, εν προκειμένω- για τον Κάτω Κέρα- του Κρυοβρυσανού ρυακιού με τον Ακουμιανό ποταμό.
Την άποψή μας, που είναι εντελώς διαφορετική αυτής του κ. Σκούληκα, παραθέτουμε αμέσως παρακάτω. Από ονοματολογικής, λοιπόν, άποψης, όσον αφορά στο επίρρημα "Κάτω", του μακροτοπωνυμίου «Κάτω Κέρας», ασφαλώς και αποδίδει τη θέση στην οποία βρίσκεται ο ναός του Αγίου Γεωργίου- με τον οποίο σταθερά συνεκφέρεται σήμερα- στα κάτω, τα χαμηλά, δηλαδή, σε σχέση με το χωριό, μέρη (πβ. και το συχνότατα απαντώμενο τοπωνύμιο Κάτω ή Πάνω Κερά, σε σχέση με την Παναγία). Όσο για την άλλη της προσωνυμίας του Αγίου λέξη, "Κέρα(ς)", πιστεύω ότι πρόκειται για σπάνια περίπτωση κατά την οποία το επίθετο "Κυρία", που αποδίδεται, ένεκεν σεβασμού, κατεξοχήν στη Θεοτόκο, άλλαξε πρόσωπο και προσάφθηκε εδώ και στον άι- Γιώργη, έναν, επίσης, κατεξοχήν σεβαστό και αγαπημένο Άγιο του λαού της ελληνικής υπαίθρου, που τον θεωρεί ως τον «θεό της στάνης και των ποιμένων» και του οποίου η εορτή συμπίπτει με τις ημέρες του Πάσχα, κατά τις οποίες ο ποιμενικός κόσμος ιδιαίτερα εορτάζει και πανηγυρίζει.
Έτσι, θεωρώ ότι από αρχικό θηλυκό Κυρία> Κυρά> Κερά ο απλός πιστός λαός μας δημιούργησε και αρσενικό "Κέρας", με αναβιβασμό του τόνου στην παραλήγουσα- και μετάταξή του, για τη δημιουργία του αρσενικού γένους, σε πρωτόκλιτο αρσενικό- και το απέδωσε και στον άγιο Γεώργιο, στον οποίο, φυσικά, εξαρχής δεν ανήκε, γιατί αρχικά, στην εν λόγω περιοχή, υπήρχε η λατρεία- στο ίδιο ή σε διαφορετικό ναΰδριο της περιοχής - της Παναγιάς της Κεράς. Κάτι τέτοιο, βέβαια, δεν διασώζεται στη μνήμη της επιτόπιας παράδοσης, αποδεικνύεται όμως από τη μελέτη του τοπωνυμικού και ονοματολογικού χάρτη της περιοχής, όπως θα δείξουμε αμέσως παρακάτω και συμβαίνει πολύ συχνά στο χώρο της Ορθοδοξίας και όχι μόνο. Στο σημείο αυτό διαθέτω πρόσφατο- από προσωπική μου έρευνα και εμπειρία- παράδειγμα, την περίπτωση της Ι. Μονής του Σωτήρος, Κουμπέ, Ρεθύμνου, που, ενώ επί Ενετοκρατίας, με βεβαιότητα, στη Μονή υπήρχε λατρεία του αγίου Ιωάννου του Ερημίτου (απ’ όπου και το όνομα, κατά τα χρόνια της Ενετοκρατίας, του παρακείμενου σε αυτήν ακρωτηρίου San Zuanne), αυτό, στους χρόνους μας, ξεχάστηκε παντελώς και ο νεότερος Ιδρυτής της Μονής Νέστωρ Βασσάλος καθιέρωσε νέα λατρεία του Σωτήρος Χριστού [Παπαδάκης Κωστής Ηλ., Η Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως Σωτήρος Χριστού, Κουμπέ, Ρεθύμνου και ο νεότερος Ιδρυτής της Νέστωρ Ι. Βασσάλος (στο τυπογραφείο)].
Από κάποια στιγμή, λοιπόν, και πέρα- και αυτό θα πρέπει να συνέβη, σύμφωνα με τις πηγές, από τα μέσα μέχρι και τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας- η λατρεία της Παναγίας, για κάποιο λόγο, ξεχάστηκε και εξαλλάχθηκε σε λατρεία του αγίου Γεωργίου. Την προσαγόρευσή της, όμως, Κερά, που ο λαός την είχε συνηθίσει από τότε που απευθυνόταν στη λατρεία της Παναγιάς της Κεράς τη συνέχισε στο πρόσωπο, πια, του αγίου Γεωργίου, αναβιβάζοντας τον τόνο στην παραλήγουσα και διαμορφώνοντάς την σε «Κέρας», προς δήλωση του αρσενικού.
Η άποψή μας αυτή, εκτός από τη θεολογική- με όσα, μέχρι στιγμής, σημειώσαμε- έχει και εδραία ονοματολογική στήριξή, με όσα θα σημειώσουμε περαιτέρω. ονοματολογικά, λοιπόν, παντού, όπου και αν συναντήσαμε το όνομα του εν λόγω χωριού, κατά τα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας και κατά τα πρώτα της Τουρκοκρατίας, για τα οποία υπάρχουν πληροφορίες, παντού το εν λόγω μακροτοπωνύμιο μάς παραδίδεται ως Κάτω Κε(υ)ρά και ουδέποτε ως Κάτω Κέρας και η παρατήρηση αυτή έρχεται, θεωρούμε, αρωγός και συνεπίκουρος στην παραπάνω άποψή μας, που ερείδεται στη θεολογική, κυρίως, απεικόνιση του εν λόγω τοπωνυμίου. Έτσι,
1. Αναφέρεται στην επαρχία Αγίου Βασιλείου το 1583 από τον Καστροφύλακα (Κ173) ως Kattochier(r)a (Κάτω Κερά) με 51 κατοίκους.
2. στα ύστερα της Ενετοκρατίας χρόνια (3 Φεβρουαρίου 1645), σε πράξη «διακανονισμού χρέους», ο ευγενής κρητικός Γεωργιλάς Σαγκουϊνάτσος και η αδελφή του Όρσα, κληρονόμοι της μητέρας τους Φραντζούς, αποφασίζουν να εξοφλήσουν το χρέος της προς τον ευγενή κρητικό Ιάκωβο Σαγκουϊνάτσο Ρόζα δίνοντάς του προς προσωρινή εκμετάλλευση όλες τις περιουσίες που τα εν λόγω αδέλφια είχαν στα χωριά Κισσό, Βουιδομεργιό και Κάτω Κερά (Γιάννη Μιχ. Γρυντάκη, Μαρίνος Αρκολέος, Ο τελευταίος νοτάριος της Δυτικής Κρήτης, Πρωτόκολλο1643-1646, Ρέθυμνο 2003, πράξη 180, σ. 248).
3. Στα έγγραφα του Ιεροδικείου Ρεθύμνης (17ος- 18ος αι.) σε απογραφή οικιών των χωριών της επαρχίας Αγίου Βασιλείου, στις 10 Ιανουαρίου του 1659, παρά την Κρύα Βρύση, απογράφεται και χωριό Κάτω Κερά, με πέντε σπίτια [Παπιομύτογλου Γιάννη Ζ. (Επιμέλεια), Έγγραφα Ιεροδικείου Ρεθύμνης 17ος- 18ος αι., Οι μεταφράσεις τού «Βήματος» Ρεθύμνης, Ρέθυμνο 1995, έγγρ. 64, σ. 72].
4. στους «Απογραφικούς Πίνακες της Κρήτης» (Τουρκική απογραφή του έτους 1659), του Νικ. Σταυρινίδου [Κρητικά Χρονικά ΚΒ΄ (1970), 127], το μακροτοπωνύμιο αναγράφεται ως «Κάτω Κερά» με 5 οικίες.
5. Η ίδια απογραφή (1659), στις «Μεταφράσεις Τουρκικών Ιστορικών Εγγράφων» [Κρητικά Χρονικά ΚΒ΄ (1970), 127], το αποδίδει εσφαλμένα ως Κάτω Κερέ με πέντε σπίτια, που, όμως, και πάλι απηχεί σαφώς εκκλησία της Παναγίας Κεράς (Κερά>Κερέ), ενώ σε δεύτερο πίνακα της ίδιας απογραφής αναγράφεται σωστά ως «Κάτω Κερά» (Ό.π., 117).
6. στο προσφάτως εκδοθέν Οθωμανικό Κτηματολόγιο του Ρεθύμνου (Ευαγγελίας Μπαλτά- Mustafa Oguz, Το Οθωμανικό Κτηματολόγιο του Ρεθύμνου, Ρέθυμνο 2007, 491) το μακροτοπωνύμιο αναγράφεται καθαρά ως Κάτω Κυρά (Katokira) (!) και μεταφράζεται από τη σχολιάστρια ως Κάτω Κερά, οικισμός στην Κρύα Βρύση, του δήμου Λάμπης.

Οπότε, μετά από όλα αυτά θεωρούμε με βεβαιότητα ότι το εν λόγω μακροτοπωνύμιο σαφώς παραπέμπει σε Παναγιά Κερά, που θα λατρευόταν στο εν λόγω χωριό κατά τον 16ο – 17ο αιώνα, ανεξάρτητα ή και παράλληλα με τον άι- Γιώργη, του οποίου το σημερινό όνομα με το εξαιρετικά σπάνιο προσωνύμιο «Κέρας», διασώζει και συνεχίζει την είδηση αυτήν των παραπάνω έξι πηγών. Η ορθότητα της γραφής (Κάτω Κερά) βεβαιώνεται από την πολλαπλότητα της αναφοράς του τοπωνυμίου στις παραπάνω πηγές, που σε όλες υπάρχει απόλυτη συμφωνία και ταύτιση απόδοσής του στον τύπο του θηλυκού «Κερά».
Βέβαια, το τοπωνύμιο Κάτω Κερά προϋποθέτει και αντίστοιχο τοπωνύμιο Πάνω Κερά, χωρίς, πάντως, αυτό να είναι απόλυτα απαραίτητο, αν και μόνη η θέση του ναϋδρίου διασφαλίζει την εν λόγω προσαγόρευση. Προσπάθησα με ντόπιους, γνώστες της εν λόγω περιοχής, να εντοπίσω και ταυτίσω τον ναό που θα μπορούσε να είχε το χαρακτηριστικό της υψομετρικής διαφοράς, για να έχει το όνομα Πάνω Κερά. Τέτοια εκκλησία υπάρχει στις Μέλαμπες, αλλά η Παναγία η Κερά των Ακουμίων (Ζωοδόχου Πηγής) έχει όλα τα ζητούμενα χαρακτηριστικά και η απόσταση είναι εξαιρετικά μικρή και περιουσίες διαθέτουν οι Ακουμιανοί στον Κάτω Κέρα, ώστε να δικαιολογηθεί μια τέτοια ταύτιση αυτή (ευχαριστώ τον Κρυοβρυσανό φίλο και συνάδελφο κ. Γιώργο Μαυρουτσουπάκη, για τη βοήθειά του στην προσπάθειά μου αυτήν).
Πέραν της παραπάνω περίπτωσης, απόδοσης του προσωνυμίου Κυ(ε)ρά και σε άνδρα Άγιο, την ίδια προσωνυμία ο λαός έχει δώσει και σε άλλους Αγίους, που τους θεωρεί ιδιαίτερα σεβαστούς. Έτσι, δυο φορές στην επαρχία Αγίου Βασιλείου (στη Μύρθιο και στα Σελλιά) ο απλός πιστός λαός, πέραν της Θεοτόκου, την ίδια προσωνυμία επεκτείνει και στην αγία Άννα, τη μητέρα της Θεοτόκου, την οποία, επίσης, αποκαλεί «Κερά». Επίσης, Νέα Κυρά επιγράφεται σε πίνακα του Εμμ. Τζάνε Μπουνιαλή, του 17ου αιώνα, η Παναγία η Αθηνιώτισσα, σε αντιδιαστολή με την Παλαιά Κυρά της Αθήνας, τη θεά Αθηνά. Αλλά "Αγιά Κυουρά" (δηλαδή Κυρά>Κιουρά) συναντήσαμε και στη νήσο Πάτμο να αποκαλούν και την αγία Ματρώνη τη Χιοπολίτισσα (μνήμη της: 20 Οκτωβρίου), σε ένδειξη, και εδώ, του απεριόριστου σεβασμού τον οποίο η γύρω στη Χίο νησιωτική περιοχή απονέμει στη συγκεκριμένη Αγία.
Μετά από αυτά μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ο άγιος Γεώργιος στην Κρύα Βρύση είναι η μοναδική περίπτωση στην Ορθοδοξία που ο απλός λαός προσήψε το προσφώνημα «Κέρας» και σε άρρενα άγιο, και η σπανιότατη αυτή περίπτωση συνέβη, επαναλαμβάνω, γιατί ο λαός το είχε έτοιμο από προηγούμενη λατρεία της Παναγίας και το χρησιμοποίησε απλώς αναβιβάζοντας τον τόνο από τη λήγουσα στην παραλήγουσα και μετατάσσοντάς το, για τη δημιουργία του αρσενικού γένους, από τα πρωτόκλιτα θηλυκά στην κλίση των πρωτόκλιτων αρσενικών. και είναι αυτό που δημιούργησε τόσο προβληματισμό και δυσκολία σε όσους ασχολήθηκαν με την ετυμολόγησή του.

Gακή Ράχη, στη (Κισσός Αγίου Βασιλείου)
(τοπωνύμιο πολύ συχνό στον ελληνικό χώρο)

Το τοπωνύμιο σημαίνει επικίνδυνη στο πέρασμά της ράχη (=κορυφογραμμή όρους ή ορεινή πλαγιά, συνήθως βραχώδη. Στη συγκεκριμένη παρίπτωση πρόκειται για ορεινή πλαγιά). Το ίδιο τοπωνύμιο (Κακή Ράχη), αποδίδεται και σε κορυφή πάνω από τη μικρή πεδιάδα του αρχαίου Θριάσιου πεδίου, κοντά στην Ελευσίνα. Τοπωνύμια, γενικά, με α΄ συνθετικό τη λέξη κακός σημαίνουν την επικινδυνότητα στο πέρασμα τού προσδιοριζόμενου από το επίθετο κάθε φορά μέρους. Πβ., για παράδειγμα, τα τοπωνύμια Κακό Σκαλί (στο) και, μάλιστα, τη γνωστή Κακιά Σκάλα, τις «Σκειρωνίδες Πέτρες» της αρχαιότητας. Επίσης, τα τοπωνύμια Gακόσκαλα, στη (Άγιο Ιωάννη) και Κακόσκαλο, στο (Αγία Γαλήνη), Κακή Βρύση (Αγία Πελαγία), Κακό Πλάι, στο (Ασώματος, Βρύσες), Κακό Κεφάλι, στο (Ακούμια, Άρδακτος, Κεντροχώρι), Κακή Πλευρά, στη (Λευκώγεια), Κακό Ρυάκι, στο (Αγία Γαλήνη), και, τέλος, Κακόρρεμα (στο), που σημαίνει, ακριβώς, δυσκολοδιάβατο ρέμα, λόγω των βραχωδών οχθών του (Ιω. Σαρρή, «Τα τοπωνύμια της Αττικής», Αθηνά 40, 133). Τέλος, με την ίδια σημασία, στο χωριό Βρύσες, σημ. 33, συναντούμε και τοπων. Κακοπέρατο, στο (= δυσκολοδιάβατος τόπος).

Α Π Ο Ψ Ε Ι Σ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

«Α Π Ο Ψ Ε Ι Σ»τεύχ. 3- 4 (2009)
[Εκδόσεις «Γραφικές Τέχνες Καραγιαννάκη», Ρέθυμνο 2009, σχ. 8ο (23Χ17), σσ. 197]

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
http://ret-anadromes.blogspot.com


Την άνοιξη του 2009 κυκλοφόρησαν οι «Ποιητικοί Πειραματισμοί» των μαθητών του Πειραματικού Λυκείου της πόλης μας, με την επιμέλεια του ρέκτη φιλολόγου καθηγητή του σχολείου κ. Γιώργου Φρυγανάκη και σήμερα, Φθινόπωρο 2009, το σχολείο επανέρχεται στη δημοσιότητα με την περιοδική έκδοση «Απόψεις», επίσημο βήμα λόγου και διαλόγου, ελεύθερου προβληματισμού και έκφρασης των Καθηγητών του σχολείου.
Έτσι, το Πειραματικό Λύκειο Ρεθύμνου τα τελευταία χρόνια έχει να μας παρουσιάσει ένα, τώντις, πλούσιο και ενδιαφέρον εκδοτικό έργο, με δύο τουλάχιστον εκδόσεις το χρόνο, τόσο από το μέρος των μαθητών, όσο και των καθηγητών του Σχολείου. Και είναι γεγονός ότι οι εκδόσεις αυτές- και, μάλιστα, αυτές των τελευταίων πέντε χρόνων- οφείλονται κατά ένα μεγάλο μέρος και στο μεράκι και την εργατικότητα του δημιουργικά ανήσυχου συναδέλφου Γιώργου Φρυγανάκη, που μέχρι πέρυσι που συνταξιοδοτήθηκε, για μια σειρά ετών, υπηρέτησε ως φιλόλογος καθηγητής στο σχολείο αυτό. Ο Γιώργος Φρυγανάκης ως καθηγητής διέθετε τη μοναδική ικανότητα να σκύβει στοργικά πάνω από τον κάθε μαθητή του, να ανακαλύπτει και, στη συνέχεια, και να ενθαρρύνει τυχόν κρύφιες δυνατότητες, αφηγηματικές φλέβες και ταλέντα που, πολύ συχνά, υπάρχουν ασυνείδητα μέσα στην προσωπικότητα των νεαρών παιδιών και λόγω της ανασφάλειας και των αναστολών που, συνήθως, έχουν αρνούνται πεισματικά να τα βγάλουν έξω και να τα αναδιπλώσουν. Και είναι γεγονός ότι όλες οι εκδόσεις που επιμελήθηκε στη μακρά σταδιοδρομία του αυτήν την ανησυχία του χαρισματικού δασκάλου φανερώνουν. Τη σφραγίδα, λοιπόν, της φροντίδας και επιμέλειας του Γ. Φρυγανάκη φέρει και αυτή η τελευταία έκδοση του Πειραματικού Λυκείου, που παρουσιάζουμε με το σημείωμά μας αυτό.
Πρόκειται, όπως ήδη σημειώσαμε, για την περιοδική έκδοση των Καθηγητών του Σχολείου «Απόψεις», που με το παρόν τεύχος τους (3-4, Φθινόπωρο 2009) επανέρχονται δυναμικά στον χώρο της εκπαιδευτικής κοινότητας του νομού μας και όχι μόνο. Μια έκδοση αξιώσεων και υψηλού επιπέδου- κάτι σαν τις επετηρίδες των πανεπιστημιακών σχολών- διά της οποίας οι καθηγητές του σχολείου δημοσιοποιούν τις απόψεις τους πάνω σε θέματα εκπαιδευτικής πράξης και θεωρίας, εκπαιδευτικής πολιτικής, διδακτικής και παιδαγωγίας.
Στόχος των Καθηγητών και του Διευθυντή του Σχολείου, καθώς αναγράφεται στα Προλεγόμενα του Επιμελητή της έκδοσης, η δημιουργία γέφυρας επικοινωνίας με άλλα Πειραματικά Σχολεία του νομού, φορείς, προϊσταμένους, συναδέλφους, πνευματικούς ανθρώπους και βέβαια μαθητές και ασκουμένους φοιτητές, με την κοινωνία του Ρεθύμνου, γενικότερα.
Να σημειώσουμε, περαιτέρω, ότι το παρόν τεύχος των «Απόψεων» πέραν των ανωτέρω προσλαμβάνει και «επετειακό», λαμπρά πανηγυρικό χαρακτήρα, αφού το σχολείο τη χρονιά αυτή συμβαίνει να συμπληρώνει τα δέκα χρόνια από την ίδρυσή του.
Όλως ενδιαφέροντα τα θέματα και του τεύχους αυτού- όπως και των προηγουμένων- έρχονται να καλύψουν ένα ευρύτατο φάσμα υποστήριξης και ενθάρρυνσης της εκπαιδευτικής διαδικασίας, με κείμενα σχετικά με τη διδασκαλία αρκετών μαθημάτων του Λυκείου (Ιστορίας, Αρχαίων, Τεχνολογίας, Δικαίου, Αγγλικών και Βιολογίας). Από την άλλη μεριά, με ικανοποίηση χαιρετίζουμε την παρουσία και συνεργασία στην επετηρίδα αυτήν και του Πανεπιστημίου Κρήτης μέσω του πανεπιστημιακού δασκάλου κ. Αλέξη Πολίτη, καθώς και την πρόδρομη δημοσίευση ενός μέρους της ενδιαφέρουσας ανακοίνωσης του Γιώργου Φρυγανάκη στο προηγηθέν Ι Κρητολογικό Συνέδριο, που αφορά στους Ρεθυμνιώτες Συγγραφείς του 20ου αιώνα.
Τα θερμά μας συγχαρητήρια σε όλους τους συγγραφείς της εν λόγω επετηρίδας, στον Επιμελητή και βέβαια στον σεμνό και φιλοπρόοδο Διευθυντή του σχολείου κ. Ανδρέα Ταξάκη, που γίνεται κινητήριος μοχλός κάθε όμορφης προσπάθειας.

ΤΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ "ΑΡΧΟΝΤΙΚΑ" ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ "ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΔΩΝ" ΤΟΥ ΑΡΔΑΚΤΟΥ

ΤΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ «ΑΡΧΟΝΤΙΚΑ» ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΩΝ «ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΔΩΝ»- ΙΔΡΥΤΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜOΝΗΣ ΤΟΥ ΠΡΕΒΕΛΗ- ΑΡΔΑΚΤΟY, ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, ΡΕΘΥΜΝΟΥ

  ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
       http://ret-anadromes.blogspot.com


     Η θέση «Αρχοντικά» του Αρδάκτου, επαρχίας Αγίου Βασιλείου (σήμερα Δήμου Λάμπης), αφορά σε μια περιοχή ΝΔ, μέσα στο χωριό, όπου- σύμφωνα με τοπική παράδοση- διέμενε κάποιος πλούσιος ενετός άρχοντας. Ερείπια, πάντως, των συγκεκριμένων οικημάτων του ενετού άρχοντα σήμερα δεν διασώζονται. Πάντως, θα μπορούσαν, θεωρώ, τα «αρχοντικά» αυτά να αφορούσαν σε περισσότερα του ενός οικήματα, έτσι στον πληθυντικό αριθμό όπως εκφέρεται το τοπωνύμιο.

Εικ. 1. Άρδακτος Αγίου Βασιλείου (Δήμου Λάμπης)
     Μια τέτοια σκέψη- για ύπαρξη, ίσως, ολόκληρης συνοικίας με αρχοντικά στο εν λόγω σημείο του χωριού- ενισχύεται, θεωρώ, από τους πολλούς Αρκολέους [πέντε οικογένειες σε μόλις είκοσι επτά κατοίκους! (Ευαγγελία Μπαλτά- Mustafa Oguz, Το Οθωμανικό Κτηματολόγιο του Ρεθύμνου, Ρέθυμνο 2007, 482)], που διέμεναν στο εν λόγω χωριό, εκπρόσωποι όλοι μιας μεγάλης βυζαντινής αριστοκρατικής οικογένειας, που η καταγωγή της ανάγεται στα 12 αρχοντόπουλα και η οικονομική κατάσταση των οποίων συνάγεται από το μεγάλο ύψος των ποσών που διαχειρίζονταν και διακινούσαν στις διάφορες δικαιοπραξίες, αλλά και από το μεγάλο ύψος της προίκας που εμφανίζονται να δίνουν και να παίρνουν (πβ. Γιάννη Μιχ. Γρυντάκη, Μαρίνος Αρκολέος, Ο τελευταίος νοτάριος της Δυτικής Κρήτης, Πρωτόκολλο1643-1646, Ρέθυμνο 2003, 19).

Αλλά και τα χαράτζια που το χωριό πληρώνει (17 για 27, μόλις, κατοίκους), συγκρινόμενα με αυτά που πληρώνουν άλλα πολύ πολυπληθέστερα από αυτό γειτονικά χωριά (π.χ. το Σπήλι 20 χαράτζια για 62 κατοίκους!) (Ευαγγελίας Μπαλτά- Mustafa Oguz, ό.π., 482, σημ. 27 και 477, σημ. 23) αποδεικνύουν, θεωρώ, αυτήν την εξαιρετικά εύρωστη, οικονομικά, κατάσταση των κατοίκων του Αρδάκτου, ώστε να δικαιολογείται η ύπαρξη συνοικίας «αρχοντικών» σε αυτό.
Ο γνωστός Αρδακτιανός λόγιος Μιχαήλ Γ. Πρεβελάκης εξηγεί το τοπωνύμιο αυτό από το γεγονός ότι εδώ, λέγει, υπήρχε η κατοικία του Έλληνος φεουδάρχη Πρεβέλη, που προήγαγε σε Μονή το ναΰδριο του αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, που βρισκόταν μέσα στο φέουδό του [Μιχ. Γ. Πρεβελάκη, «Η Ιερά Μονή “Πρέβελη”», Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών, τ. Α΄, Εν Αθήναις 1938, 268 και Σπύρου Απ. Μαρνιέρου, «Άρδακτος και Πρεβελάκιδες», Κρητική Επιθεώρηση, 29/5/1992].

      Εικ. 2. Το παλιό Μοναστήρι του Πρέβελη

    Και πιο συγκεκριμένα, η όμορφη αυτή παράδοση κάνει λόγο για έναν Πρέβελη ή Πρεβελάκη Γεώργιο, γενάρχη των Πρεβέληδων, πριν από την Τουρκοκρατία, που είχε ένα μεγάλο φέουδο στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το μοναστήρι. Την εκκλησία, λοιπόν, που βρισκόταν μέσα στο φέουδό του την έκανε μοναστήρι, χαρίζοντας του και τα γύρω κτήματά του. Αυτή ήταν η απαρχή της ιστορικής Μονής του Πρέβελη. Κατά τον Μιχ. Πρεβελάκη το όνομά της η Ι. Μονή Πρέβελη, το οφείλει σε οικογενειακό Πρέβελης [πιθανόν από λατινικό Praevalens= ο διακεκριμένος (Μιχ. Ανδριανάκη, Ιερά Μονή Πρέβελη, Ρέθυμνο 1998, 13)], που την προέλευσή του ανάγει στο χωριό Πρεβελιανά της επαρχίας Μονοφατσίου, του Ηρακλείου.

     Εικ. 3. Το μοναστήρι του Πρέβελη σήμερα

     Ο εν λόγω Πρέβελης, κατά την παράδοση, ήταν χριστιανός που φόνευσε έναν γενίτσαρο και, θέλοντας να σωθεί, κατέφυγε στην επαρχία Αγίου Βασιλείου, όπου και ίδρυσε το επονομαζόμενο Μοναστήρι του Πρέβελη. Επειδή, όμως, στη συνέχεια και ο αδελφός του φονιά- ιδρυτή της Ι. Μ. Πρέβελη κινδύνευε να φονευθεί από τους Τούρκους, ακολούθησε κι εκείνος τα βήματα του αδελφού του και φθάνοντας στον Άρδακτο- λίγα μόλις χιλιόμετρα ανατολικότερα της Μονής του Πρέβελη- με τη συναίνεση και συμβουλή και του αδελφού του- ιδρυτή της Μονής, αποφάσισε να εγκατασταθεί εκεί και έτσι λέγεται ότι έλαβε την αρχή της η περίφημη οικογένεια των Πρεβελάκηδων, από τις σπουδαιότερες ιστορικές οικογένειες του Αρδάκτου (βλ. σχετικά στον Μιχ. Γ. Πρεβελάκη, «Η Ιερά Μονή “Πρέβελη”», ό.π. 267- 68).
    Την αληθοφάνεια της εν λόγω παράδοσης επιβεβαιώνει, κατά τον Μιχαήλ Πρεβελάκη, και η ονομασία του χωριού Άρδακτος, που συμπίπτει με το όνομα Αρδαχθιανά, μικρή κωμόπολη που βρίσκεται κοντά στα Πρεβελιανά, Μονοφατσίου, Ηρακλείου. Από την παραπάνω, λοιπόν, παράδοση βλέπουμε τις στενότατες σχέσεις που, έκτοτε, συνδέουν τον Άρδακτο με την Ι. Μονή του Πρέβελη, της οποίας από τούς δεκαέξι μέχρι την εποχή του Μιχ. Πρεβελάκη διατελέσαντες ηγουμένους αυτής οι έξι (!) κατάγονταν από τον Άρδακτο (Μιχ. Γ. Πρεβελάκη, ό.π.), καθώς και ο λόγιος μοναχός της ίδιας μονής Μερκούριος.

                         Εικ. 4. Αεροφωτογραφία της Μονής Πρέβελη

(Ευχαριστώ τον Δήμο Φοίνικα για την ευγενική προσφορά των φωτογραφιών της Μονής του Πρέβελη)

ΝΙΚΟΛΑΟΣ Γ. ΠΑΠΑΔΑΚΙΣ

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Γ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
(1874- 1945)
ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΚΑΙ ΠΡΥΤΑΝΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ,
ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ

  ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
http://ret-anadromes.blogspot.com     

     Ο Νικόλαος Γ. Παπ(π)αδάκις (1874- 1945), από τις Βρύσες Αγίου Βασιλείου, υπήρξε φιλόλογος και αρχαιολόγος, με αρχαιολογικές σπουδές στο Μόναχο, τη Βόννη και το Βερολίνο και σημαντικό ανασκαφικό έργο στην Ερέτρια, την Κορώνεια, την Οίτη και άλλες περιοχές τής Θήβας. Διετέλεσε Καθηγητής τής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο τής Θεσσαλονίκης, Κοσμήτορας τής Φιλοσοφικής Σχολής και Πρύτανης (1937) του ίδιου Πανεπιστημίου.

     Στις εργασίες του κάνουν εκτενείς αναφορές επιστήμονες τού εξωτερικού (όπως η Guarducci, οι Hood και Warren κ.ά.), ενώ με κολακευτικότατα λόγια και εξαιρετικό θαυμασμό εκφράστηκαν για το έργο του και Έλληνες επιστήμονες τού κύρους ενός Νικολάου Πολίτη- για τη διατριβή του «Περί το Χαροκόπειον τής Κορωνείας»- και ενός Χρήστου Τσούντα για το επιστημονικό του έργο γενικότερα. Σύμφωνα με ρήση τού Ακαδημαϊκού και Διευθυντή τού Εθνικού Μουσείου Αθηνών Χρίστου Καρούζου, ο Παπαδάκης υπήρξε, ίσως, ο πιο «γερός» κλασικός φιλόλογος τής πρώτης τριακονταετίας τού 20ου αιώνα. Υπήρξε, περαιτέρω, Καθηγητής και ένθερμος εμπνευστής και καθοδηγητής στο έργο λαμπρών φιλολόγων και πανεπιστημιακών διδασκάλων, όπως του Ιωάννη Θ. Κακριδή, του εθνικού μας αρχαιολόγου Μανόλη Ανδρόνικου, του ιστορικού Απ. Βακαλόπουλου και του αείμνηστου καθηγητή τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Φ. Πέτσα.

     Του σπουδαίου αυτού- μάλλον άγνωστου μέχρι προ τινος- ρεθεμνιώτη αρχαιολόγου και πανεπιστημιακού δασκάλου- πρίν από δώδεκα χρόνια (1997)- εκπονήσαμε τη βιογραφία, δώσαμε σχετική διάλεξη από την αίθουσα τού «Λυκείου Ελληνίδων» και την εκδώσαμε, στη συνέχεια, και σε βιβλίο (Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Νικόλαος Γεωργίου Παπαδάκης, Καθηγητής και Πρύτανης τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Ρέθυμνο 1997, σσ. 62).

Μετά τα εισαγωγικά αυτά για τον άνδρα στοιχεία, μπαίνω παρευθύς στο θέμα μου. Μου ήλθε, λοιπόν, πρόσφατα, ένα όλως ανέλπιστο τηλεφώνημα από τη Θεσσαλονίκη- δεύτερη πατρίδα τού Νικολάου Παπαδάκη- και, μετά από λίγες ημέρες, ακολούθησε και σχετική επιστολή με περαιτέρω, του προηγηθέντος τηλεφωνήματος, πληροφορίες. Ο λόγος για τον μέχρι τη στιγμή εκείνη άγνωστο φίλο κ. Κώστα Γ. Κουμαρά (Εθνικής Αντίστασης 20, 55337- Τριανδρία Θεσσαλονίκης), συλλέκτη, ο οποίος ασχολείται με την έρευνα και συλλογή ιστορικών στοιχείων που αφορούν, εκτός των άλλων, και στην ιστορία και τον πολιτισμό τής Θεσσαλονίκης. Σε έρευνά του, λοιπόν- όπως μου αποκάλυψε- πριν από καιρό σε παλαιοπωλείο τής Θεσσαλονίκης ανακάλυψε και κάποιες καρτ- ποστάλ με αλληλογραφία τού ανωτέρω Ρεθεμνιώτη Καθηγητή Νικολάου Παπαδάκη. Τις αγόρασε με απώτερο σκοπό, κάποια στιγμή, να τις δώριζε προς διάσωση και ανάδειξή τους, «δικαιωματικά» ασφαλώς, στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, του οποίου ο εν λόγω ρεθεμνιώτης επιστήμονας υπήρξε για χρόνια Καθηγητής, Κοσμήτορας τής Φιλοσοφικής και Πρύτανης.

    Πρόσφατα- μου έγραφε, συνεχίζοντας την επιστολή του, ο κ. Κουμαράς- σε επίσκεψή του στο ίδιο παλαιοπωλείο βρήκε να πωλείται το παραπάνω βιβλίο μου για τον αείμνηστο πρύτανη Νικόλαο Παπαδάκη, και αμέσως, και όλως συνειρμικά, του έφερε στο μυαλό τις κάρτ- ποστάλ του ίδιου προσώπου που είχε αγοράσει κατά την προηγηθείσα επίσκεψή του από το ίδιο αυτό παλαιοπωλείο. Αγόρασε, λοιπόν, ένα βιβλίο για προσωπική ενημέρωσή του, το διάβασε και το βρήκε- χρησιμοποιώ τις δικές του επακριβώς λέξεις- «εξαιρετικά ενδιαφέρον».

    Αυτό, λοιπόν, το ενδιαφέρον που του δημιούργησε η μελέτη τής βιογραφικής μας αναφοράς στον άνδρα, τον ώθησε να αλλάξει γνώμη και να πάρει άλλη απόφαση, εντελώς διαφορετική από αυτήν που είχε πάρει αρχικά. «όχι, σκέφτηκε ο κ. Κουμαράς, οι ενδιαφέρουσες αυτές καρτ- ποστάλ πρέπει, πλέον, να διαβιβαστούν, να παραμείνουν και αναδειχθούν από πνευματικό κέντρο τής γενέτειρας τού αείμνηστου Καθηγητή, του Ρεθύμνου».

    Μου ταχυδρόμησε, λοιπόν, είκοσι πέντε (25), συνολικά, δελτάρια, σε πολύ καλή κατάσταση, της περιόδου 1926- 1938 (όλα, δηλαδή, προπολεμικά), των οποίων αποδέκτης υπήρξε ο εν λόγω Νικόλαος Γεωργίου Παπαδάκης, ως Καθηγητής και Πρύτανης (ορισμένα) του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και με παρακαλούσε να φροντίσω να δοθούν σε όποιο φορέα τού Ρεθύμνου έκρινα καταλληλότερο και προσφορότερο για τη συντήρηση και ανάδειξή τους και να τού γνωρίσω, στη συνέχεια, το αποτέλεσμα και την τύχη τού υλικού αυτού αλληλογραφίας τού αειμνήστου Καθηγητή. Έτσι, φρόντισα το υλικό αυτό να παραδοθεί στο Ιστορικό- Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνου, που, ως γνωστόν, είναι συλλογέας παρόμοιου υλικού και στις προθέσεις του είναι η μελλοντική ανάδειξή του με εκδόσεις και εκθέσεις.

    Πρόκειται, ομολογουμένως, για αρχειακό υλικό με εξαιρετικό ενδιαφέρον, αφού η παλιότερη κάρτα, του έτους 1925- μια σπάνια πανοραμική ξυλογραφία τής Χαϊδελβέργης, επί του ποταμού Νέκαρ- προσμετρά, ήδη, κοντά μια εκατονταετία ζωής. Οι περισσότερες κάρτες είναι τού έτους 1927 (πέντε), 

Ένας άγνωστος προπολεμικός
Παρθενώνας
του 1938 

ενώ η νεότερη τού έτους 1938 και εικονίζει έναν καταπληκτικό, εντελώς άγνωστο προπολεμικό Παρθενώνα,, ενώ με το ίδιο θέμα υπάρχει και άλλη, ακόμα παλιότερη (του έτους 1927) κάρτα, που απεικονίζει και αυτή τον Παρθενώνα (από αναπαράσταση πίνακα ζωγραφικής τού Άγγελου Γιαλλινά) κατακρημνισμένο και ολοσχερώς κατεστραμμένο, αποτέλεσμα τής ανατίναξής του από οβίδα των Ενετών τού Φραντζέσκο Μοροζίνη, όταν το 1687 πολιορκούσαν τους Τούρκους των Αθηνών. Τα περισσότερα, πάντως, θέματα αφορούν σε τοπία τού εξωτερικού, με αποστολείς Ευρωπαίους Καθηγητές που διατηρούσαν αλληλογραφία με τον Παπαδάκη ή Έλληνες Καθηγητές ή και σπουδαστές, που βρισκόντουσαν στο εξωτερικό και είχαν, φαίνεται, σταθερή επικοινωνία με τον αείμνηστο Καθηγητή.

Εικ. Θ. Βαρόπουλος, από τους μεγαλυτέρους Έλληνες μαθηματικούς, Καθηγητής στη Μαθηματική Σχολή τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, προς Ν. Παπαδάκη, που ως Πρύτανης τού είχε χορηγήσει άδεια 10 ημερών για Παρίσι.

     Και πιο συγκεκριμένα. τέσσερις, μόνον, κάρτες, με ελληνικά όλες θέματα και ελληνικά γραμματόσημα, του στάλθηκαν από την Ελλάδα και είκοσι μία από το εξωτερικό. όλες αυτές οι τελευταίες απεικονίζουν τοπία ευρωπαϊκών πόλεων, εκτός μιας που θέμα της έχει την Αίγυπτο [«Λεωφόρο των Σφιγγών» (1937)], και τεσσάρων που έχουν μεν θέματα ελληνικά- όλα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος (αναθηματικές στήλες, κεφαλές τού Ομήρου κ.λπ.)- τυπώθηκαν, όμως, και αυτές στο εξωτερικό.
    Οι γλώσσες των καρτών- εκτός εννέα γραμμένων στην ελληνική- είναι η Γερμανική (10), η Ιταλική- Λατινική (3), η Γαλλική (2) και η Αγγλική (1). Από την παρατήρηση αυτή βλέπουμε την εξαιρετική γλωσσομάθεια τού άνδρα, που γνώριζε τέσσερις γλώσσες- ακόμα και τη Λατινική (!)- με πρώτη, ασφαλώς, τη γερμανική, που, αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει σήμερα, με τη γνωστή επικυριαρχία τής Αγγλικής, κατείχε, τότε, τα αναμφισβήτητα πρωτεία στον χώρο τής έρευνας και της επιστήμης. Και ο Παπαδάκης, εξάλλου, είχε, όπως έχουμε ήδη επισημάνει, σπουδάσει σε γερμανικά πανεπιστήμια.
     Σε έναν μεγάλο, περαιτέρω, αριθμό των καρτών περιέχονται καθαρά χριστουγεννιάτικες και «επί τω νέω έτει ευχές», ενώ στις υπόλοιπες περιέχονται ευχαριστήρια των αποστολέων τους προς τον Παπαδάκη για την αποστολή του προς αυτούς διαφόρων επιστημονικών του διατριβών ή εγκωμιαστικές κρίσεις επί έργων του (όπως π.χ. για το άρθρο του «Έπος») ή, ακόμα, και σύντομες επιστημονικές παρεμβάσεις επί διαφόρων θεμάτων, όπως φερ’ ειπείν για την ετυμολόγηση τής λέξης «ισχυάς» (sic) ή σχετικές με τον «Λοκρικό θεσμό» (την επιγραφή τού οποίου πρώτος μελέτησε ο Παπαδάκης («Λοκρικός θεσμός», Αρχαιολογική Εφημερίς 1924, σσ. 119-141).
    Και στο σημείο αυτό δεν μένει παρά να ευχαριστήσουμε τον καλό και ένθερμο φίλο τού Ρεθύμνου κ. Κώστα Γ. Κουμαρά, αφενός για τα τόσο ζεστά και ειλικρινή για το Ρέθυμνο και το βιβλίο μας για τον Νικόλαο Παπαδάκη λόγια του και, αφετέρου, για την εξαιρετική αυτήν ευαισθησία και δικαιοκρισία του στην τιμητική πρόκριση τού Ρεθύμνου- έναντι του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης- να παραλάβει και αξιοποιήσει το προαναφερθέν υλικό αλληλογραφίας τού Καθηγητή και Πρύτανη τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αείμνηστου συμπατριώτη μας, Νικολάου Γ. Παπαδάκη, ενώ- όπως μου γνώρισε σε τελευταία επικοινωνία μας- απέκτησε εν τω μεταξύ και άλλο υλικό αλληλογραφίας τού ίδιου διακεκριμένου Ρεθυμνιώτη με σημαντικές μορφές του τόπου (όπως τον αείμν. Γεώργιο Παπανδρέου), το οποίο, επίσης, πρόκειται να μας αποστείλει αμέσως μετά.