ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟ ΕΝΟΣ ΤΟΠΟΥ

 

ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ

ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟ ΕΝΟΣ ΤΟΠΟΥ

 

ΚΩΣΤΗΣ  ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

Συντ. Φιλόλογος Καθηγητής- Θεολόγος

www.ret-anadromes.blogspot.com

http://historicalcrete.ims.forth.gr

 

         Στα τοπωνύμια που ακολουθούν η ονομασία μιας περιοχής καθορίζεται με βάση:

 α) το κριτήριο του φ ω τ ό ς, είτε με θετική σημασία (ηλιοφάνεια) [π.χ. στην Αντηλιάρα, στα Λιάτικα, στο Φωτεικόσπηλιο], είτε με αρνητική (σκότος) [π.χ. στσι Σκοτεινές Ελές, στη Σκουτάρα (= Σκοτάρα)] και

 β) τον  π ρ ο σ α ν α τ ο λ ι σ μ ό  είτε της ίδιας της περιοχής (στ’ Ανατολικό, στο Βορεινό, στο Νοτικό), είτε κάποιου κύριου χαρακτηριστικού στοιχείου αυτής [π.χ. μιας πηγής (στ’ Ανατολικό Νερό, στο Βορνό Τζιgούνι), ενός σπηλαίου (στ’ Ανατολικό Σπηλιάρι, στο Βορνόσπηλιο) κ.λπ.].

    Ακολουθούν τα σχετικά προς τις παραπάνω σημασίες τοπωνύμια της επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου.

 

Α.  Τοπωνύμια με βάση το κριτήριο του φ ω τ ό ς

       Ι. Τοπωνύμια που οφείλονται στον φ ω τ ι σ μ ό  μιας περιοχής με θετική σημασία (δηλαδή στην ηλιοφάνειά της) στην εν λόγω επαρχία εντοπίσαμε τα εξής ένδεκα (11), που αφορούν σε δεκαεπτά (17) από τα τριάντα εννέα (39) χωριά της επαρχίας[1]:

 

1. Αdηλιάρα, στην  (Αγία Πελαγία, Άγιος Ιωάννης, Αγκουσελιανά, Μέλαμπες, Σελλιά)

           Το ίδιο τοπωνύμιο απαντά και με διάφορες άλλες μορφές, όπως:

  Αdηλάρα, στην (Λευκόγεια),

  επίσης, στον πληθυντικό αριθμό, ως θηλυκό,

Adηλιάρες, στσ’ (Αγαλλιανός)

και στο ουδέτερο, στον πληθυντικό, επίσης, αριθμό ως

Αdηλιάρια, στα (Αγία Πελαγία, Μιξόρρουμα),

ενώ στο χωριό Άγιος Ιωάννης το ίδιο τοπωνύμιο απαντά και με τις μορφές:

Αdηλάρι (στ’), ως απλό, και σε περιφραστική εκφορά

στσ’ Αdηλιάρας τ’ Αρμί.

       Αρμί, από το προελληνικό ουσ. αρμός [μινωική ρίζα αρμο- (ύψος)] (= κορυφή, κορυφογραμμή, άκρη, ύψωμα, λόφος) και κατόπιν μεταπλασμού σε ουδέτερο δημιουργήθηκε το υποκορ. αρμί, κατά το κάμπος> καμπί, βίγλα> βιγλί, σέλλα >σελλί κ.λπ.[2]

   Με τα παραπάνω έξι τοπωνύμια έχουμε μια ενδιαφέρουσα σειρά τοπωνυμίων, που προσδιορίζουν μεσημβρινή περιοχή ή, άλλως, τόπο εκτεθειμένο σε δυνατό ήλιο, όπου, δηλαδή, υπάρχει έντονη αντηλιά και πρέπει- όπως μου είχε πει χαρακτηριστικά ο αείμνηστος λόγιος Γυμνασιάρχης Γιάννης Κουμεντάκης, από το χωριό Άγιος Ιωάννης (όπου το εν λόγω τοπωνύμιο απαντά τρεις φορές)- να βάλεις το χέρι στο πρόσωπό σου ως «αντήλιο», για να μπορέσεις να δεις μπροστά. Πρόκειται για τόπο που τον κτυπά κατ’ ευθείαν ο πρώτος πρωινός ήλιος.

      Διαφορετικό από τα παραπάνω τοπωνύμια (και μάλιστα τα: Αdηλάρα και Αdηλάρι των Λευκογείων και του Αγίου Ιωάννη), σχετικά προς το φως και τον ήλιο είναι το προσηγορικό αντιλάρισμα (από χωρίο του «Ερωτόκριτου»), που σημαίνει κοκκινωπή τρεμάμενη λάμψη και αντανάκλαση της φλόγας (από ρ. αντιλαρίζω)[3], αλλά και το αντιλάρα (από το ρήμα αντι+λαλώ), με την έννοια του αντίλαλου, που, αν φωνάξεις δυνατά, δημιουργείται σε μια περιοχή. Προς τούτο και διαφοροποιούμε τη γραφή τους Αdηλάρα και Αdηλάρι με [η] (από αντί+ήλιος), ενώ το Αντιλάρα με [ι], από ρήμα αντι+λαλώ.

Με την ίδια σημασία, του αντίλαλου, είναι και τα χαρακτηριστικά τοπωνύμια Φώνησσες, στσι (<φωνή), στο χωριό Κοξαρέ και Φανάρα, στη (<Φωνάρα < φωνή), στο χωριό Σακτούρια της ίδιας επαρχίας. 

 

2.  Λιάτικα, στα (Άγιος Βασίλειος, Κισσός) και Λιάτικο, στο (Ακτούντα)

   Όπως με βεβαίωσαν οι κάτοικοι, το τοπωνύμιο, στα παραπάνω τρία χωριά, δεν έχει καμιά σχέση με τη γνωστή ποικιλία αμπέλου (λιάτικο), όπως, αντίθετα, συμβαίνει στην περίπτωση του Βάτου, όπου το ίδιο τοπωνύμιο υποδηλώνει ύπαρξη φυτειών αμπέλου της εν λόγω ποικιλίας. Αντίθετα, στα παραπάνω τρία χωριά πρόκειται για μέρος με πλούσια ηλιοφάνεια καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας, για περιοχή με μεσημβρινό προσανατολισμό, όπου, όμως, υπάρχουν ελαιώνες, οπότε, διερωτόμαστε μήπως- σε κάποια, από τις τρεις, περίπτωση- το τοπωνύμιο έχει σχέση με τις ελιές> Λιάτικα (;).

 

3.  Ξαθά, στα (Κοξαρέ)

   Πρόκειται για μέρος πολύ ανοιχτό, με διάχυτη ηλιοφάνεια και το τοπωνύμιο πιθανόν- όπως μου είπαν οι κάτοικοι- να υποδηλώνει το φωτεινό χρώμα του χώρου.

 

4. Παραλιό, στο (Ακτούντα)

      Από τον προσανατολισμό της περιοχής προς τον ήλιο (παρά+ ήλιος). Πρόκειται για ευήλιο μέρος.

 

5. Φωτεικόσπηλιο, στο (Ακούμια)

Ο λόγος για τη Σπηλιάρα, όπως ακούγεται, παρά την ακροθαλασσιά του χωριού. Πρόκειται για φωτεινό σπήλαιο (οπότε: φωτεινός+σπήλιος> Φωτεινόσπηλιος> και κατόπιν παραφθοράς Φωτεικόσπηλιος).

 

6.  Χιονίστρες, στσι (Γιαννιού)

   Εντυπωσιάζει το όνομα, γιατί πρόκειται για παραθαλάσσια περιοχή. Οι χιονίστρες, όπως με πληροφόρησαν στο χωριό, αφορούν σε άσπρα βραχάκια που, από μακριά, μέσα στο δυνατό φως του μεσημεριανού ήλιου, φαίνονται να ασπρίζουν σαν το χιόνι. 

  ΙΙ. Τοπωνύμια που οφείλονται στον φωτισμό της περιοχής, αλλά με αρνητική (από το σκότος) σημασία, στην εν λόγω επαρχία εντοπίσαμε τα εξής:

 

1. Σκοτεινές Ελές, στσι (Ακούμια)

  «Σκοτεινές» ονομάζονται οι ελιές, γιατί- όπως μου είπαν οι κάτοικοι του χωριού- στη συγκεκριμένη περιοχή, λόγω υψωμάτων που την περιβάλλουν, βραδιάζει γρήγορα, αλλά και γιατί το σκουρόχρωμα φύλλωμα των ελαιόδεντρων φαίνεται να επιτείνει το φυσικό αυτό φαινόμενο.

 

2. Σκοτεινό Λιβάδι, στο (Καρήνες)

 

       Λόγω του βάθους στο οποίο βρίσκεται το λιβάδι το κάνει να φαίνεται σκοτεινό (πβ. και στο Νο 5 το τοπωνύμιο στο Σκοτεινό Πρίνο, του χωριού  Δουμαεργειό).

 

3. Σκοτεινό Νερό, στο (Μύρθιος )

 

   Το «Σκοτεινό Νερό» αφορά σε σχίσμα, που κατεβαίνει περί τα 20 μ. εντός της γης, όπου υπάρχει αφθονία βλυχού- λόγω της συγγενείας του προς τη θάλασσα- και εξαιρετικά δροσερού νερού, το οποίο οι κάτοικοι πίνουν. Η μισή διαδρομή φωτίζεται από το ηλιακό φως και μάλιστα κατά το πρωί, λόγω του ανατολικού προσανατολισμού του σχίσματος, ενώ στο υπόλοιπο μισό επικρατεί απόλυτο σκότος απ’ όπου και το όνομα «Σκοτεινό Νερό». Στο βάθος, όπου βρίσκεται το νερό, ακούγεται υποβλητικό το βρούχος των κυμάτων της παρακείμενης Λιβυκής θάλασσας. Πρόκειται, πραγματικά, για ένα εντυπωσιακό γεωλογικό φαινόμενο.   

 

4.  Σκοτεινό Πέραμα, στο (Ακούμια)

   Το «Πέραμα» εδώ είναι ρυάκι. Το α΄ συνθετ. («σκοτεινός») εξηγείται και εδώ όπως και στο αμέσως επόμενο τοπωνύμιο.

 

5. Σκοτεινό Πρίνο, στο (Δουμαεργειό)

    Πρόκειται για αυλόχι (= κοιλάδα, μάλλον στενή, ανάμεσα σε όρη) που, λόγω του βάθους του, κάνει το πρινάρι να φαίνεται σκοτεινό.

 

6. Σκουτάρα, στη (Βάτος, Σακτούρια)

   Μάλλον από «Σκοτάρα», οπότε το εν λόγω τοπωνύμιο προδιαθέτει για σπήλαιο ή κοιλότητα του εδάφους. Όμως, πρόκειται για το αντίθετο^. για μέρος πολύ ψηλό (βουνό), που, συχνά, όπως μου είπαν στα εν λόγω χωριά, σκοτεινιάζει από τη συγκέντρωση πολλών σύννεφων.

 

Β.  Τοπωνύμια με βάση το κριτήριο του προσανατολισμού της περιοχής

 

      Ι. Τοπωνύμια που το όνομά τους οφείλεται στον προσανατολισμό μιας περιοχής ή με βάση κάποιο κύριο χαρακτηριστικό στοιχείο αυτής προς την Ανατολή, εντοπίσαμε τα εξής.

 

1. Ανατολικά, στ’ (Κεραμές)

Tο τοπωνύμιο είναι παραθαλάσσιο, στα νότια του χωριού, και δηλώνει τον ανατολικό προσανατολισμό του χώρου. Το ίδιο τοπωνύμιο στα χρόνια της Ενετοκρατίας ακουγόταν ως «Ανατολικό», στον ενικό αριθμό[4].

2. Ανατολικό στ’ (Άγιος Ιωάννης, Ακούμια, Ακτούντα, Ροδάκινο, Σακτούρια),

3. Ανατολικό Νερό στ’ (Κισσός, Μέλαμπες),

4. Ανατολικό Σπηλιάρι στ’ (Κισσός)

5. Ανατολικό Τζίγκουνα, στον (;)

Άγνωστο σήμερα τοπωνύμιο της Ενετοκρατίας[5]

         

     ΙΙ. Παρόμοια, τοπωνύμια που το όνομά τους οφείλουν στον προσανατολισμό της περιοχής ή κάποιου κύριου χαρακτηριστικού στοιχείου αυτής, προς τον βοριά.

1. Βορεινάδα, στη (Άγιος Βασίλειος)

2. Βορεινό, στο (Λευκόγεια)

3. Βορέ το Πέραμα (Σπήλι)

Ενώ όλα τα τοπωνύμια της ομάδας αυτής αφορούν στον προσανατολισμό προς τον βοριά, το παρόν τοπωνύμιο του Σπηλίου (στου Βορέ το Πέραμα), έχει τη σημασία «περάματος» από το οποίο διέρχεται ο βοριάς, άρα και δέρνεται το μέρος από τον βόρειο άνεμο. 

4. Βορινή Βρύση, στη (Λευκόγεια),

5. Βορινό Βρυσίδι, στο (Ακτούντα)

6. Βορνόσπηλιο στο (Λευκόγεια)  

7. Βορνοτζίγκουνο, στο (Σακτούρια)    

 

   Το πρώτο τοπωνύμιο «Βορεινάδα» (του χωριού Άγιος Βασίλειος) ακολουθούν και τα επόμενα έξι τοπωνύμια, της ίδιας επαρχίας, με αποβολή, όμως, και στα έξι, του ημίφωνου [ι] (Βορ[ει]νάδα> Βορνάδα), αλλά και με περιφραστική, επί πλέον, εκφορά στα πέντε τελευταία.

       8. Βορνάδα, στη (Μέλαμπες)

9. Βορνά, στα (Γιαννιού)

10.     Βορνά Βρυσίδια, στα (Πλατανές)

11.     Βορνή Ρίζα, στη (Μέλαμπες)

12.     Βορνό Βρυσίδι, στο (Μέλαμπες)

13.     Βορνό Πλάι, στο (Μέλαμπες)

14.     Βορνό Τζιgούνι, στο (Μέλαμπες)

 

      Τζίγκουνας, ο (μεγεθ.) και τζιγκούνι το (υποκορ.)= μικρή πηγή ύδατος, από την οποία το νερό τρέχει σε μικρή ποσότητα τον χειμώνα, σαν να το… «τσιγκουνεύεται» (πβ. τζιγκούνης= φιλάργυρος). Ο Γ. Φ. Δαφέρμος[6] «τζίγκουνα» ονομάζει την προσωρινή ροή νερού, που μόλις υγραίνει τον τόπο.

      ΙΙΙ. Επίσης, με νότιο προσανατολισμό απαντούν τα τοπωνύμια:

      1. Νοτικά, στα (Σακτούρια)

2. Νοτικό, στο (Βάτος, Κεραμές)

   Από τον προσανατολισμό του τόπου προς τα νότια ή, σε ορισμένες περιπτώσεις και από τον προσδιορισμό τόπου όχι σε σχέση με το μέρος που βρίσκεται κανείς, αλλά εκείνου που προσβάλλεται από τον νότιο άνεμο και προστατεύεται από τον βόρειο.

3. Παρανοτικό, στο

         Η περιοχή έχει προσανατολισμό προς τον Νότο.

---

[1]   Μέσα σε παρένθεση τοποθετούμε τα χωριά στα οποία απαντά το κάθε τοπωνύμιο.

[2] Ελευθερία Γιακουμάκη, «Το Μικρο-τοπωνυμικό της επαρχίας Κισάμου Κρήτης», ανάτ. από το    Λεξικογραφικόν Δελτίον. ιστ΄, Αθήνα 1986, 159-160.

[3]  Αλεξίου Στυλιανός, «Λέξεις Ερωτοκρίτου», Κρητολογία 2 (Ιαν. – Ιουν.  1976), 155-156.

      [4] Γιάννη Γρυντάκη, Το Πρωτόκολλο του Ρεθεμνιώτη νοτάριου Αντρέα Καλέργη (1634-1646), Αθήνα 1994, 223 και 387.

[5]  Γιάννη Γρυντάκη, Το Πρωτόκολλο του Ρεθεμνιώτη νοτάριου Αντρέα Καλέργη, ό.π.

[6]  Γ. Φ. Δαφέρμος «Μυλοποταμίτικα επώνυμα και τοπωνύμια», Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών Β΄, Αθήναι 1939, 382.

ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΕΥΑΓΓ. ΤΣΙΡΙΓΩΤΑΚΗ * * * Αθησαύριστοι νεολογισμοί Οδύσ(σ)ειας Καζαντζάκη * Εννοιολογική και ετυμολογική προσέγγιση κρητικού ιδιώματος

 

ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΕΥΑΓΓ. ΤΣΙΡΙΓΩΤΑΚΗ

 

 Αθησαύριστοι νεολογισμοί

Οδύσ(σ)ειας Καζαντζάκη

Εννοιολογική και ετυμολογική προσέγγιση κρητικού ιδιώματος

[Εκδόσεις ΚΥΠΡΗΣ, Αθήνα 2022, σχ. 8^ο (21 Χ 15), σσ. 160]

  ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

      www.ret-anadromes.blogspot.com

       Ο Αντώνης Ευαγγ. Τσιριγωτάκης, από τον Πύργο Μονοφατσίου, είναι ένας χαρισματικός βιωματικός γνώστης και ερευνητής της Κρητικής Διαλέκτου. Η συμβολή του περί την εν λόγω έρευνα υπήρξε σημαντική και δικαιώθηκε, κυρίως, διά του εξαιρετικού κρητικού λεξικού που δημιούργησε υπό τον τίτλο: «Κρητών Διάλεκτος» το «Γνήσιο Ιδιωματικό Λεξικό». Το λεξικό αυτό κυκλοφορήθηκε πρόσφατα και σε 2^η έκδοση πολλαπλώς βελτιωμένη, με χορηγία της Περιφέρειας Κρήτης και του Δήμου Αρχανών- Αστερουσίων και απέφερε στον συγγραφέα του Α΄ Έπαινο της Ακαδημίας Αθηνών. Αφορά σ’ ένα λεξικό της Κρητικής Διαλέκτου, που υπερβαίνει τα 13.000 λήμματα με τα υποκοριστικά, μεγεθυντικά και παράγωγα, ενώ θεωρούμε ιδιαίτερο χαρακτηριστικό και πρωτοτυπία του λεξικού το γεγονός ότι δίνει έμφαση στην ιδιαίτερη προφορά και σημασία των κρητικών λέξεων από τόπου σε τόπο ανά την Κρήτη.

 Η ενασχόληση του κ. Τσιριγωτάκη με την κρητική διάλεκτο αρχίζει πριν από πενήντα, περίπου, χρόνια όταν παρατήρησε ότι η κρητική εμιλιά είχε αρχίσει να χάνει τη φυσιογνωμία της και να εξαφανίζεται από το στόμα και αυτών των ίδιων των Κρητικών, παρασυρμένη σε τούτο από τη μεγάλη αλλαγή του κόσμου, που διαγράφεται ως μοίρα του απύθμενος τεχνολογικού μεγαλείου και της ανθρώπινης τραγικότητας της εποχής μας. Η παρατήρηση αυτή αποτέλεσε, οπωσδήποτε, μιαν εξαιρετικά οδυνηρή γι’ αυτόν διαπίστωση, που σχεδόν τον διαβεβαίωνε ότι αυτή η ευγενής κι αρχοντική και αρχαιοπρεπέστατη των παλαιών Κρητικών «εμιλιά» δεν παρουσιάζε, πλέον, καθόλου θετικές προοπτικές για περαιτέρω επιβίωση, βελτίωση και συνέχιση της ύπαρξής της (!).

 Την πίκρα του ο κ. Τσιριγωτάκης τη μετέτρεψε θετικά, σε εναγώνια και βαθιά έρευνα τού γλωσσικού και λαογραφικού πλούτου της Κρήτης, με τη δημιουργία αρχικά του περίφημου λεξικού του, ενός, μπορώ να σημειώσω, από τα καλύτερα σε  ποιότητα και πλούτο λεξικά της Κρήτης, ενώ το ενδιαφέρον του δεν έπαυσε ποτέ να το δείχνει και σε πολλές άλλες παράλληλες πάντα προς την κρητική διάλεκτο μελέτες.

 Έτσι, τελευταία, με ένα νέο βιβλίο του, που τιτλοφορείται «Αθησαύριστοι νεολογισμοί Οδύσ(σ)ειας Καζαντζάκη» το γλωσσολογικό ενδιαφέρον τού εν λόγω συγγραφέα και ερευνητή στράφηκε και σε μιαν άλλην εξαιρετική κι άκρως ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη πτυχή της κρητικής διαλέκτου. Η γλωσσολογική του, δηλαδή, ευαισθησία τον έκανε να προσέξει ότι ο συνεπαρχιώτης του και μέγας οικουμενικός συγγραφέας και στοχαστής του αιώνα μας, Νίκος Καζαντζάκης, στα έργα του, γενικά, αλλά κυρίως στην περίφημη εκ 33333 στίχων «Οδύσειά» του (sic) χρησιμοποιεί εντέχνως ένα πολυσυλλεκτικό ιδίωμα με γλωσσικά στοιχεία ναι μεν απ’ όλη την Ελλάδα, αλλά, οπωσδήποτε, τον κεντρικό ιστό του μεγαλειώδους αυτού έργου του αποτελεί το κρητικό γλωσσικό ιδίωμα [και στο σημείο αυτό, επειδή παραξενεύει, προφανώς, η παραπάνω γραφή του τίτλου («Οδύσεια») επιβάλλεται, παρενθετικά, να σημειώσουμε ότι η «Οδύσσεια» του Ομήρου και βέβαια γράφεται με δύο [σσ]. Όμως, ο Καζαντζάκης την «Οδύσειά» του την ορίζει με ένα μόνο [σ], για διάκριση τόσο, αλλά και για σεβασμό προς τη μοναδικότητα της «Οδύσσειας» του Ομήρου]. 

Ο φίλος, λοιπόν, λεξικογράφος και ερευνητής της κρητικής διαλέκτου πρόσεξε ορισμένες λέξεις της «Οδύσειας» του Καζαντζάκη, όπως: αγκαθομούστακα, αδροσογέλαστος, απλοχωροβιγλίσαν, βουνοκεράδες, κλινομουρμουρίστρα, παρδαλέχτορας, συγκλαδοκορμόριζα, ψυχοπρωτολάτης κ.λπ., κι ένιωσε ακέραιο το μερίδιο της ευθύνης αν έμενε αμέτοχος και δεν συνέδραμε στην ετυμολογική και εννοιολογική έρευνα των παραπάνω λέξεων, ως βιωματικός χρήστης αλλά και ικανός επί μισό αιώνα ερευνητής της κρητικής διαλέκτου.

 Είχαν προηγηθεί επανειλημμένες δηλώσεις επιστημόνων ερευνητών, που δήλωναν ότι «επτάμισι χιλιάδες αθησαύριστες λέξεις στην ‘Οδύσεια’ του Καζαντζάκη αναζητούσαν την ταυτότητά τους», συνυπολογιζομένων, βεβαίως, στον αριθμό αυτόν και των λοιπών ιδιωμάτων της νησιωτικής και ηπειρωτικής Ελλάδας.

Έτσι, ο φίλος κ. Α. Τσιριγωτάκης τόλμησε να προχωρήσει σε μια σοβαρή και υπεύθυνη μελέτη της «Οδύσειας», προς περισυλλογή και επεξεργασία των ενυπαρχόντων σε αυτήν αθησαύριστων διαλεκτικών- νεολογισμών της κρητικής διαλέκτου. Επέλεξε, τελικά, 1650 λήμματα, τα οποία αφού κατέγραψε, εν είδει λεξικού, σε απόλυτη αλφαβητική σειρά, τα προσέγγισε εννοιολογικά και ετυμολογικά με εξαιρετική, ομολογουμένως, επιτυχία.

Την εργασία του κ. Τσιριγωτάκη προλογίζει με λόγο μεστό, άρτιο και γλαφυρό ο συντοπίτης του κ. Ζαχαρίας Καλοχριστιανάκης, ο οποίος εστιάζει στη γλωσσική ευωδία, το λεκτικό κάλλος και τη λογοτεχνική γλαφυρότητα αυτών των χιλιάδων λέξεων του μεγάλου γλωσσοπλάστη δημιουργού, Νίκου Καζαντζάκη, με τις οποίες επεδίωκε να δώσει στα κείμενά του το νόημα που αυτός ήθελε με τη μεγαλύτερη ακρίβεια.     

Και γι’ αυτήν τη νέα και σπουδαία προσφορά του στον χώρο της γλωσσολογικής και διαλεκτολογικής περί την Κρητική Διάλεκτο έρευνάς του ο κ. Αντώνης Τσιριγωτάκης αξίζει πολλών και θερμών ευχαριστιών.

Ι. Ε. ΠΥΡΓΙΩΤΑΚΗΣ * * * 1821- 2021 * * * Διακόσια χρόνια από την Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση

 

Ι. Ε. ΠΥΡΓΙΩΤΑΚΗΣ

Συντονιστής και Επιστημονικός Επιμελητής

 

1821- 2021

Διακόσια χρόνια από την Μεγάλη

Ελληνική Επανάσταση

Αφιέρωμα της εφημερίδας Ιεράπετρα 21^ος Αιών για τον εορτασμό

των 200 χρόνων από την Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση

          [Εκδόσεις «Ιεράπετρα 21^ος Αιών», Ιεράπετρα 2022, σχ. 8^ο (21 Χ 14), σσ. 168]

 

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

                 www.ret-anadromes.blogspot.com

Στη διάρκεια του έτους 2021, επέτειο των διακοσίων χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, παρά τις αντίξοες, λόγω της πανδημίας, συνθήκες, έγιναν σε κάθε γωνιά της Ελλάδας αρκετές εκδηλώσεις, γράφτηκαν πολλά άρθρα, δημοσιεύτηκαν πολλές μελέτες και βιβλία, οργανώθηκαν σχετικές εκθέσεις και παραστάσεις και γενικά υπήρξαν πολλές και σε πολλές περιπτώσεις γόνιμες επί του θέματος συζητήσεις.

Στο σημείο αυτό με βαθιά ικανοποίηση μνημονεύω και το πλήθος των σχετικών με το γεγονός εκδηλώσεων του Δήμου Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου. Υπό τον δυναμικό Δήμαρχό του Γιάννη Ταταράκη και τον άξιο Αντιδήμαρχο Πολιτισμού Γιάννη Χαραλαμπάκη ο εν λόγω Δήμος διοργάνωσε μακρά σειρά ξεχωριστών εκδηλώσεων, που ξεδιπλώθηκαν όλες μέσα από ένα δυναμικό πολιτιστικό πρόγραμμα καθ’ όλη τη διάρκεια του 2021, με κορυφαία την εμβληματική επιστημονική εσπερίδα, με πλειάδα εξαίρετων Αγιοβασιλειωτών ομιλητών, της οποίας καρποί εύχυμοι υπήρξαν δύο πολυσέλιδες και πολυτελέστατες έγχρωμες εκδόσεις^. τα «Πρακτικά» της Εσπερίδας, υπό τον τίτλο «200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821 στην Επαρχία Αγίου Βασιλείου» και το βιβλίο του γράφοντος τις γραμμές αυτές, με τίτλο: «Η συμβολή της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου στην Επανάσταση του Εικοσιένα».

Αφορμή για τα παραπάνω μού έδωσε παρόμοια συλλογική  εκδοτική πρωτοβουλία της εφημερίδας «ΙΕΡΑΠΕΤΡΑ 21^Ος ΑΙΩΝ», με τον τίτλο: «1821- 2021 Διακόσια χρόνια από την Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση», που είχε την ευγενική καλοσύνη να μου αποστείλει εκλεκτός φίλος, ο κ. Ηλίας Μετοχιανάκης, τ. Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, εκ των συγγραφέων τής εν λόγω εκδόσεως, που και από τη θέση αυτή θερμά ευχαριστώ.

Η επετειακή αυτή έκδοση συντελέστηκε με τη συμμετοχή δωδεκάδας κορυφαίων πανεπιστημιακών διδασκάλων από την Κρήτη αλλά και από άλλα μέρη της Ελλάδας. Και περιποιεί ιδιαίτερη τιμή για την εν λόγω ανεξάρτητη εβδομαδιαία εφημερίδα «ΙΕΡΑΠΕΤΡΑ 21^Ος ΑΙΩΝ»- μοναδικό έντυπο της νοτιότερης ελληνικής αλλά και ευρωπαϊκής πόλης- η εκ μέρους της αποδοχή της πρότασης του Γιεραπετρίτη Ομότιμου Καθηγητή και πρώην Αντιπρύτανη του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Γιάννη Πυργιωτάκη για συμμετοχή της στον εορτασμό των Διακοσίων χρόνων της ελληνικής παλιγγενεσίας με έναν όλως ιδιότυπο και ουσιαστικό τρόπο^. δώδεκα μήνες το επετειακό έτος 2021, δώδεκα και οι συγγραφείς, δώδεκα και τα σχετικά με την ελληνική Επανάσταση, ορόσημο, δημοσιεύματα (ένα για κάθε μήνα, των χιλίων, περίπου, λέξεων το καθένα), αναφερόμενα σε δώδεκα ενδεικτικές πρωταγωνιστικές του εθνικού αγώνα προσωπικότητες. Κι έτσι ο εορτασμός συντελέστηκε δημιουργικά και λίαν επωφελώς για το αναγνωστικό τής έγκριτης λασιθιώτικης εφημερίδας κοινό, με επισφράγισμα και κορωνίδα την πολύτιμη έκδοση που σήμερα κρατάμε στα χέρια μας και παρουσιάζουμε με το σημείωμά μας αυτό. Η έκδοση πραγματοποιήθηκε και με την υποστήριξη της Περιφέρειας Κρήτης, διό και ο αρμόδιος από τον κ. Περιφερειάρχη χαιρετισμός, ενώ προλογίζεται δεόντως τόσο από τον Διευθυντή της Εφημερίδας κ. Μανώλη Κουφάκη, όσο και από τον κ. Ι. Ε. Πυργιωτάκη, εμπνευστή και Επόπτη του όλου προγράμματος και Συντονιστή και επιστημονικό Επιμελητή της έκδοσης του βιβλίου. 

Το παρουσιαζόμενο βιβλίο- όπως σημειώνεται επιλογικά- αποσκοπεί στο να διδάξει την εφαρμογή των βέλτιστων πρακτικών σε εθνικό επίπεδο και να καταστεί οδηγός χρήσιμος για μια πιο ασφαλή προς το μέλλον πορεία, μαθαίνοντάς μας πώς να διδασκόμαστε από τα λάθη και τα πάθη μας, αναστοχαζόμενοι τι είχαμε, τι κάναμε και τι πρέπει να κάνουμε στο μέλλον για να διατηρήσουμε τα κεκτημένα, φωτιζόμενοι σε τούτο δημιουργικά τόσο από τις θετικές όσο και από τις αρνητικές όψεις τού συγκλονιστικού Εικοσιένα. Γιατί χρήσιμες διδασκαλίες, οπωσδήποτε, είναι και οι δύο.

Πέραν από την αδρά παρουσίαση αντιπροσωπευτικών ηρωικών μορφών της Επανάστασης του Εικοσιένα, αξίζει, νομίζω, να αναφέρουμε ότι το επετειακό αυτό «Αφιέρωμα» καταπιάνεται- σε μια τρίτη ενότητά του- και με δυο κεντρικά και καυτά ερωτήματα, που, κατά καιρούς, έχουν απασχολήσει έντονα την ιστορική επιστήμη. Το πρώτο ερώτημα αφορά στο εάν η Κρήτη συμμετείχε και αυτή ενεργά στην επανάσταση του 1821 και το δεύτερο στην ύπαρξη και τον ρόλο του «Κρυφού Σχολειού», που κάποιοι ισχυρίζονται ότι απλά υπήρξε ένας μύθος. Οι απαντήσεις και στα δύο αυτά ερωτήματα από δυο εξαίρετους επιστήμονες, τον αείμνηστο κρητολόγο Θεοχάρη Δετοράκη, στο πρώτο, και τον Ι.Ε. Πυργιωτάκη, στο δεύτερο- στο οποίο πολύ πετυχημένα γίνεται λόγος για το «Κρυφό Σχολειό» των συνειδήσεων, μέσα από την τεράστια προσφορά της Εκκλησίας- επιλύουν οριστικά τα ερωτήματα αυτά.

Με το σημείωμά μας αυτό, παρουσιάζουμε μιαν έκδοση πρώτα- πρώτα χρέους και τιμής προς τους Ήρωες του Εικοσιένα, που με αίμα, ιδρώτα και αγωνία και απίστευτες έμπονες θυσίες, μας χάρισαν το ακριβό της Λευτεριάς δώρο και δεύτερον μιαν έκδοση εκπλήρωσης μιας βαθιάς επιθυμίας προσφοράς προς τους αναγνώστες της σπουδαίων ιστορικών πληροφοριών και διδαγμάτων για την Επανάσταση του 1821- 1830 στην ηπειρωτική Ελλάδα, τα νησιά αλλά και την Κρήτη. Είναι ευτυχείς οι λαοί που ξέρουν να μελετούν την ιστορία τους και να διδάσκονται από αυτήν, γιατί είναι γνωστόν ότι ο ανιστόρητος άνθρωπος είναι όν α-πολιτικό, δεν έχει κοινωνικό και πολιτικό ήθος και, συνήθως, δεν είναι και καλός πολίτης.

Συγχαίρουμε και θερμά ευχαριστούμε τους συντελεστές τού εν λόγω ιστορικού «Αφιερώματος»- εκλεκτών και δόκιμων απάντων πανεπιστημιακών διδασκάλων- και τους ευχόμαστε να έχουν υγεία και δύναμη, για να συνεχίζουν τη γόνιμη, εργώδη και δημιουργική δραστηριότητά τους. Για την ιστορία δε, κρίνουμε σκόπιμο να αναφερθούν, στο σημείο αυτό, τα ονόματά τους και τα ενδιαφέροντα θέματα που διαπραγματεύτηκαν:

Ιωάννης Ε. Πυργιωτάκης, Ιωάννης Καποδίστριας, Ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας και οι εκπαιδευτικές του προσπάθειες

Ηλίας Μετοχιανάκης, Ο Εθνομάρτυς Πατριάρχης του Γένους Γρηγόριος ο Ε΄

Βασίλειος Οικονομίδης, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Η αξία της ελευθερίας μέσα από τα απομνημονεύματά του

Γιώργος Ε. Πυργιωτάκης, Γεώργιος Καραϊσκάκης

Μιχάλης Καναβάκης, Ο Αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος- Φλέσσας ή Παπαφλέσσας, ο Εθνομάρτυς και Εθναπόστολος

Ελπινίκη Νικολουδάκη- Σουρή, Αθανάσιος Διάκος, Ο απροσκύνητος ήρωας και το πρότυπο αντοχής και σκληρών βασανιστηρίων

Αθανάσιος Παπάς, Ο Στρατηγός Μακρυγιάννης, Ο φλογερός Πατριώτης

Μάρω Κ. Παπαθανασίου, Γυναίκες της Επανάστασης

Μερόπη Σπυροπούλου, Η Έξοδος του Μεσολογγίου: Μια μεγαλειώδης υπέρβαση

Θεοχάρης Δετοράκης, Επανάσταση στην Κρήτη (1821- 1830)

Ν.Ε. Παπαδογιαννάκης, Γεώργιος Σακόρραφος, Ο σχεδόν λησμονημένος επαναστάτης του 1821

Ι.Ε.Πυργιωτάκης, Το Κρυφό Σχολειό και οι πραγματικές του διαστάσεις

Κωστής Ηλ. Παπαδάκης * Η συμβολή της επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου στην Επανάσταση του Εικοσιένα * * * Κριτική του Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗ * Καθηγητή Λαογραφίας

 

Κωστής Ηλ. Παπαδάκης

Η συμβολή της επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου

 στην Επανάσταση του Εικοσιένα*

Ρέθυμνο 2022, σελ. 174.

 

Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ

Καθηγητής Λαογραφίας

Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας

Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης

Κοσμήτορας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών

του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης

 

            Πρόκειται για μελέτη τοπικής ιστορίας, της οποίας ο υπότιτλος είναι απολύτως ενδεικτικός: «Με ενεργό συμμετοχή Αγιοβασιλειωτών στα κυριότερα πολεμικά γεγονότα της Επανάστασης στην Κρήτη, 1821 – 1830». Μετά τους χαιρετισμούς (σ. 11), τον πρόλογο (σ. 13) και την εισαγωγή (σ. 15), η ύλη του τόμου διαρθρώνεται σε 36 επιμέρους μικρά κεφάλαια, όπου εξετάζονται συγκεκριμένα ζητήματα, η συμβολή ιδρυμάτων, όπως η μονή Πρέβελη και προσωπικοτήτων, όπως ο Γεώργιος Τσουδερός, ο ηγούμενος Μελχισεδέκ, οι μάχες του αγώνα, όπως οι μάχες στον Καψαλέ του Σπηλίου (1821) ή στα Ακόνια του Βρύσινα (1822), ο ρόλος των Οθωμανών ηγετών, οι διαπραγματεύσεις και ο ρόλος του αιγυπτιακού στρατού, οι εκστρατείες, οι πολιορκίες και τα ολοκαυτώματα.

Η διήγηση, στηριγμένη σε έγγραφα, μαρτυρίες, βιβλιογραφία, αλλά και μια κριτική ανάγνωση μνημείων και προσωπικοτήτων, ολοκληρώνεται με τα σχετικά με το τέλος της Επανάστασης, το 1830 (σ. 158), με επίλογο (σ. 159), βιβλιογραφία (σ. 161), ευρετήριο (σ. 165), αλλά και αναγραφή της προγενέστερης εργογραφίας του συγγραφέα, ο οποίος είναι δόκιμος και έγκυρος ερευνητής της κρητικής ιστορίας και λαογραφίας, που ως σήμερα μας έχει δώσει πλήθος μελετών.

Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στο μαρτύριο των αγίων Τεσσάρων Νεομαρτύρων, στις 28 Οκτωβρίου 1824 (σ. 103), στη συμβολή ναών και μονών, όπως η Παναγία η Θυμιανή (σ. 49), και οι αναφορές στα παράλληλα γεγονότων των πόλεων, ιδιαιτέρως μάλιστα του Ρεθύμνου (σ. 92).

Συνελόντι ειπείν, πρόκειται για μια εμπεριστατωμένη και άρτια μελέτη, πραγματική επιστημονική συμβολή στην γνώση της κρητικής ιστορίας, και μάλιστα των επαναστατικών γεγονότων στα πλαίσια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 στη μεγαλόνησο, που αν και δεν οδήγησαν άμεσα στο επιθυμητό αποτέλεσμα της απελευθέρωσης του νησιού από τον οθωμανικό ζυγό, εντούτοις έδειξαν, για μια ακόμη φορά, τη γενναιότητα, την αποφασιστικότητα και το ζέον εθνικό και θρησκευτικό αίσθημα των Κρητικών.

* Βιβλιοκρισία από το περιοδ. «Εκκλησιαστικός Φάρος», Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.

 

ΧΡΥΣΑ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ * ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Α. ΜΑΜΑΓΚΑΚΗΣ * * * Δροσερή της φυλλωσιάς σκιά * Ο Ακάθιστος Ύμνος σε νεοελληνική μεταγραφή

 

ΧΡΥΣΑ ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Α. ΜΑΜΑΓΚΑΚΗΣ

 

Δροσερή της φυλλωσιάς σκιά

Ο Ακάθιστος Ύμνος

σε νεοελληνική μεταγραφή

[Εκδόσεις 24 γράμματα, Αθήνα 2023, σχ. 8ο (21 Χ 15), σσ. 204]

          ΚΩΣΤΗΣ  ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

        www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον, μεστό και τεκμηριωμένο το παρουσιαζόμενο με το σημείωμά μας αυτό νέο σύγγραμμα, υπό τον ποιητικότατο τίτλο «Δροσερή της φυλλωσιάς σκιά- Ο Ακάθιστος Ύμνος», που γνώρισε τον παρελθόντα Φεβρουάριο το φως της δημοσιότητας. Πρόκειται για ένα σημαντικό πόνημα, μια πραγματικά προσεγμένη περί τον «Ακάθιστο Ύμνο» επιστημονική μελέτη, που ενημερώνει, αξιολογεί, οριοθετεί και κατευθύνει προς ευρεία γνώση αλλά και ψυχική ωφέλεια του αναγνώστη.

 Δημιουργοί του οι Χρύσα Κοντογεωργουπούλου και ο Διονύσιος Α. Μαμαγκάκης, πτυχιούχοι και οι δύο και διδάκτορες βυζαντινολόγοι, του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, με πλούσιο συγγραφικό, διδακτικό και ερευνητικό έργο σε προγράμματα, κυρίως, του ΕΚΠΑ, ενώ, περιπλέον, ο Δ. Μαμαγκάκης, πρέπει να το σημειώσουμε εδώ ότι- ως και εκ του ονόματος καθίσταται φανερόν- είναι Ρεθύμνιος στην καταγωγή, από τα Φρατζεσκιανά Μετόχια, γιος του Ρεθεμνιώτη συνταξιούχου θεολόγου, συγγραφέως και ιερέως του ι. ναού του Αγίου Διονυσίου, της Μητροπόλεως Πειραιώς, π. Ανδρέα Ηλ. Μαμαγκάκη, του οποίου στο παρελθόν έχουμε, επίσης, παρουσιάσει βιβλία από τον τοπικό τύπο, με τελευταίο την ενδιαφέρουσα μυθιστορία του υπό τον εντυπωσιακό τίτλο «Οι κορυφαίοι του Μακρύ Στενού».

Αυτοί, λοιπόν, οι δύο διδάκτορες βυζαντινολόγοι ένωσαν τις επιστημονικές τους δυνάμεις, ο ένας (ο Δ. Μαμαγκάκης) περί την ιστορική του θέματος μελέτη και εξέταση και η άλλη (η Χ. Κοντογεωργοπούλου)- βραβευμένη από την Ακαδημία Αθηνών Ποιήτρια- περί τη λογοτεχνική και ποιητική του έργου μεταγραφή και απόδοση στη νεοελληνική γλώσσα και το αποτέλεσμα της συνεργασίας τους υπήρξε, τωόντι, πρωτότυπο και εντυπωσιακό.

 Ο «Ακάθιστος Ύμνος», ο «Εθνικός»- κατά τον κ. Μαμαγκάκη από το α΄ μισό του 7^ου αιώνα- «Ύμνος» της Ρωμιοσύνης (της ελληνικής ταυτότητας, δηλαδή,  κατά τη βυζαντινή εποχή, που είχε ήδη διαμορφωθεί), αποτελεί, χωρίς αμφιβολία, το θεολογικότερο, λυρικότερο και, ασφαλώς, το δημοφιλέστερο λογοτεχνικό κατόρθωμα της βυζαντινής Υμνογραφίας. Πρόκειται για ένα εγκώμιο και δοξολογία και ικεσία μαζί στη Μητέρα του Θεού, την αγιότερη και δημοφιλέστερη μορφή του χριστιανικού αγιολογίου, που εξακολουθεί για δεκατρείς και περισσότερο αιώνες να είναι κατά την περίοδο των ακολουθιών της Μ. Τεσσαρακοστής- της κατανυκτικότερης περιόδου του ορθοδόξου εκκλησιαστικού έτους- σε ενεργό λειτουργική χρήση σε όλες τις χριστιανικές εκκλησίες και να γεμίζει τις καρδιές των πιστών με ευφροσύνη και κατάνυξη.

 Η βαθιά ενασχόληση των εν λόγω βυζαντινολόγων με τα προβλήματα της βυζαντινής Υμνογραφίας δικαιολογεί, ασφαλώς, όπως και οι ίδιοι εξομολογούνται, και την παρούσα δοκιμή τους για τον «Ακάθιστο Ύμνο» και τα προβλήματά του, που είναι και πολλά και δυσεπίλυτα, ενώ κάποια από αυτά εξακολουθούν, δυστυχώς, να παραμένουν άλυτα.

Ο Δ. Μαμαγκάκης, αφενός, με την ιστορική μελέτη τού έργου διεισδύει βαθιά στο θέμα και επιχειρεί μια λεπτομερειακή αναψηλάφηση των ιστορικών προβλημάτων των σχετιζομένων προς τη μορφολογία, το περιεχόμενο, τη χρονολόγηση (έργο, μάλλον, της προ ρωμανικής περιόδου, παρότι η συναξαριακή παράδοση συνδέει το κείμενο με την πολιορκία της βυζαντινής πρωτεύουσας από τους Αβαροσλάβους, το 626) και τον Ποιητή του Ύμνου, που παραμένει άγνωστος, αφού και αυτός ο φερόμενος Ρωμανός ο Μελωδός αμφισβητείται. Εξετάζει, περαιτέρω, το θέμα του με σαφήνεια, εκφραστική πληρότητα και επιστημονική ευσυνειδησία και ακρίβεια και προσάγει μετά από διεξοδική και σε βάθος έρευνα και νέα στοιχεία, ώστε η εργασία του να χαρακτηρίζεται για την πρωτοτυπία της, την  πληρότητα και αρτιότητά της.

 Η Χ. Κοντογεωργουπούλου, αφετέρου, μας προτείνει μια πραγματικά εξαιρετική λογοτεχνική απόδοση των κεντρικών υμνογραφικών έργων του τυπικού των Χαιρετισμών σε νεοελληνική μεταγραφή (συνοδευόμενη και με πλούσια σχόλια), δηλαδή του Κανόνα του Ιωσήφ του Υμνογράφου (9^ος αιώνας) και των εικοσιτεσσάρων Οίκων του κοντακίου του Ακαθίστου, καθώς και του β΄ προοιμίου («Τη Υπερμάχω», που αποτέλεσε, ουσιαστικά, πολεμικό παιάνα για κάθε κρίσιμη του Γένους της Ρωμιοσύνης περίσταση) και του αριστουργηματικού θεοτοκίου («Την Ωραιότητα της παρθενίας σου»), που κλείνει την Ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου, ως ελάχιστο φόρο τιμής στο ιερό πρόσωπο της Θεοτόκου. 

Επίσης, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα- κυρίως για τον ειδικό επιστήμονα- κρίνουμε και την παράθεση από τον Δ. Μαμαγκάκη πολλών και ποικίλων κρίσεων Ελλήνων και ξένων επιστημόνων σε επίμαχα και προβληματικά σημεία του Ύμνου, που, συχνά, αποτελούν θέμα αμφισβήτησης μεταξύ των ειδικών και έντονης απορίας ακόμα και μεταξύ αυτών των απλών αναγνωστών. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, επίσης, θεωρούμε και την εξαιρετική λογοτεχνική απόδοση του Ύμνου από την Χ. Κοντογεωργοπούλου, στην οποία κυριαρχούν και γοητεύουν αισθητικά οι θαυμάσιες ομοιοκαταληξίες, παρηχήσεις, παρομοιώσεις, μεταφορές, αντιθέσεις και προσωποποιήσεις, που κατάφερε και διαφύλαξε ανέπαφες κατά τη μεταγραφή, ενώ- όπως προλογικά, σημειώνει και η ίδια- πολλή προσπάθεια έγινε προκειμένου να αποδώσει κάποιες λέξεις και εκφράσεις χωρίς να «χαλάσει» το μέτρο και τον ρυθμό ή προκειμένου να βρει την κατάλληλη λέξη, για μεταγραφή της στη Νέα Ελληνική, λέξεων του Ύμνου όπως: Παρθένος, παρθενία, Θεοτόκος, του ρήματος, για παράδειγμα, «νεουργείται» ή της γνωστής έκφρασης «χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε» κ.λπ. Και στο σημείο αυτό χρειάστηκε να εργαστεί περισσότερο ως ποιήτρια ή βυζαντινολόγος, όπως η ίδια ομολογεί. Σημαντικά, τέλος, κρίνουμε και τα στοιχεία του έργου που αφορούν στον Ακάθιστο Ύμνο και στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη (εικονογραφία και μελοποιία), καθώς και το τελευταίο κεφάλαιο της ιστορικής μελέτης του Δ. Μαμαγκάκη, που προσλαμβάνει επετειακό, μάλλον, χαρακτήρα, σε σχέση με τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του Εικοσιένα.

 Μετά από όλα αυτά, η εν λόγω έκδοση του «Ακαθίστου Ύμνου» αποτελεί, θεωρώ, μιαν από τις εξέχουσες ελληνικές, αυστηρά επιστημονικές εκδόσεις του έργου, με χρήση μιας πλούσιας τετράγλωσσης ξένης βιβλιογραφίας, πράγμα που επιδαψιλεύει στους δημιουργούς της μεγάλη τιμή, για την οξυδέρκεια και την ποιότητα της δουλειάς τους και εγγυάται ότι θα προσελκύσει έντονο το ερευνητικό περί τον «Ακάθιστο Ύμνο» ενδιαφέρον όχι μόνον της ελληνικής αλλά και της διεθνούς κοινότητας.

 Η εν λόγω μελέτη απευθύνεται πρωτίστως στον ερευνητή της θεολογικής και φιλολογικής επιστήμης και δη της Βυζαντινής Φιλολογίας και των σχετικών της Θεολογίας κλάδων, όμως, παράλληλα, έχει πολλά να επιδαψιλεύσει και στον απλό αλλά φιλομαθή αναγνώστη, ενημερώνοντάς τον με έγκυρες απαντήσεις σε πολλά άκρως ενδιαφέροντα και σημαντικά ζητήματα, όπως, για παράδειγμα, το γιατί ο εν λόγω Ύμνος ονομάστηκε «Ακάθιστος» ή περί των ιδιαιτέρων γνωρισμάτων του (κοντακίων, προοιμίων, εφυμνίων κ.λπ.) ή, τέλος, και με πλείστα άλλα γενικότερα στοιχεία γύρω από τη βυζαντινή πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη- μια πραγματική από τον 7^ο αιώνα Θεοτοκούπολη- στις κυριότερες περιόδους της ιστορικής της πορείας, στα χρόνια, δηλαδή, του Ηρακλείου, του εμβληματικού σταυροφόρου (610 - 641 ), των Κομνηνών (1081 - 1185) και των Παλαιολόγων (1269- 1453).

 Θερμά, όθεν, συγχαίρουμε και ευχαριστούμε τους δύο παραπάνω συντελεστές τού ωραίου αυτού και πολύμοχθου έργου γι’ αυτήν τη γόνιμη, εργώδη και δημιουργική δραστηριότητά τους. Η αίσθηση τού χρέους απέναντι στην πνευματική και πολιτισμική τού Τόπου κληρονομιά είναι, νομίζω, εκείνη που τους καθοδήγησε και συνέβαλε στο ξεπέρασμα των οποιωνδήποτε δυσχερειών. Η προσπάθειά τους, ανάγκη βαθιά εσωτερική, αντανακλά το περίσσευμα τής ψυχής τους.

Δημήτρης Ν. Θεοδοσάκης * * * ΣΤΟΥ ΑΪ- ΜΗΝΑ ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ * (τόμ. 2)

 

Δημήτρης Ν. Θεοδοσάκης

 

ΣΤΟΥ ΑΪ- ΜΗΝΑ ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ

(τόμ. 2)

 

[Εκδόσεις «ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗ», Ηράκλειο 2023, σχ. 8^ο (21 Χ 14), σσ. 200]

Κωστής Ηλ. Παπαδάκης

  http://ret-anadromes.blogspot.com

  

 Ο Δημήτρης Ν. Θεοδοσάκης, από τον Χόνδρο της Βιάννου, με το γλυκύτατο ψευδώνυμο του «Κάστρου Ταχυδρόμος», στο τελευταίο βιβλίο του, με τίτλο «Στου Αϊ Μηνά το Κάστρο», παρουσιάζει, μέσα από μια σειρά ιστορικών διηγήσεών του, τη ζωή των παλιών Ηρακλειωτών, των Ηρακλειωτών που έκτισαν και τράνωσαν την πολιτεία τους στα χρόνια πριν και αμέσως μετά την Κατοχή, ανεβάζοντας και κρατώντας τον πήχη της προόδου πολύ ψηλά και δημιουργώντας το σημερινό Ηράκλειο, το Ηράκλειο της οικονομικής και πολιτιστικής ευημερίας.

Με τις διηγήσεις του αυτές ο φίλος συγγραφέας ζωντανεύει, περαιτέρω, και αναζωογονεί ένα σημαντικό κομμάτι της νεότερης του Μεγάλου Κάστρου Ιστορίας. Με τα πιο εύγλωττα, ζωντανά και καθάρια χρώματα ανασταίνει ανθρώπους, παλιούς Ηρακλειώτες, που ανταλλάσσανε «καλημέρες» αγάπης στους τότε ζωντανούς και πολυσύχναστους δρόμους της πολιτείας και μέσα στον αγώνα της καθημερινής τους βιοπάλης, προκειμένου να διασφαλίσουν το ψωμί τους και το ψωμί των παιδιών τους. Όλοι αυτοί ήταν οι άνθρωποί του, οι δικοί του άνθρωποι, που τον υποδέχτηκαν, τον αγκάλιασαν και τον αγάπησαν ειλικρινά όταν, μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο, έφτασε ξένος και αναζητητής ενός καλύτερου μέλλοντος από το ξέμακρο χωριό του, τον Χόνδρο της Βιάννου, στην πόλη του Μεγάλου Κάστρου και διορίστηκε ως ταχυδρομικός διανομέας, ειδήσεων «κουβαλητής», στο εκεί ταχυδρομείο. Τη στιγμή εκείνη ξεκινούσε ένα επάγγελμα που δεν μπορούσε ποτέ να διανοηθεί ότι θα το αγαπούσε τόσο πολύ. Άνθρωπος ελεύθερος, ευγενικός, δραστήριος και κοινωνικός έζησε ανεπανάληπτες στιγμές ψυχικής ευεξίας και χαράς από τις δυνατότητες που του έδινε το νέο του αυτό επάγγελμα με το να επικοινωνεί και να γνωρίζει ανθρώπους, περνοδιαβαίνοντας καθημερινά από τους κεντρικότερους δρόμους της μεγάλης καστροπολιτείας, εκεί γύρω από το ιστορικό της κέντρο, και στον πιο κεντρικό της περιοχής δρόμο, την οδό της 25^ης Αυγούστου. Ο δρόμος αυτός, με τον περίφημο ναό του αγίου Τίτου και τα περήφανα νεοκλασικά κτίρια και καταστήματά του, ήταν η οδός των τραπεζών, των πρεσβειών και των ναυτιλιακών και τουριστικών γραφείων. Και κοντά σε αυτά, ήταν, να σημειωθεί, και ο μοναδικός δρόμος της Καστροπολιτείας, που οδηγούσε από το λιμάνι στο κέντρο της πόλης και το αντίθετο και η δυνατότητα αυτή του έδινε και μιαν άλλη αξία. Ήταν, πώς να το κάνουμε, ο δρόμος του μισεμού και του καλοσωρίσματος, όπως χαρακτηριστικά τον σημειώνει ο ίδιος ο συγγραφέας. Εκεί ο Δ. Θεοδοσάκης γνώρισε όλη την οικονομική και πολιτιστική αφρόκρεμα της καστροπολιτείας, το αρχοντολόι της εποχής. Ανάπτυξε σχέσεις φιλίας μαζί τους και, επικοινωνιακός τύπος όπως ήταν, χαιρόταν αυτήν την επικοινωνία κι ένιωθε βαθιά μέσα στην ψυχή του απεριόριστη χαρά και ευτυχία. Και όλα αυτά τα σημειώνει με έξοχο τρόπο, απαθανατίζοντάς τα σε ποίημά του με τον τίτλο «Αποχαιρετισμός», που ανάρτησε στον πίνακα των ανακοινώσεων του Ταχυδρομείου την τελευταία μέρα της συνταξιοδότησής του.    

 Eυτυχώς, όμως, που υπάρχει η νοσταλγία, αυτή η πανανθρώπινη δυνατή «αδυναμία», που ξαναφέρνει τους απομακρυσμένους οδοιπόρους στο όνειρο και στα πρώτα βήματα της ζωής. Και στο βιβλίο τού Δ. Θεοδοσάκη η δύναμη αυτή, η νοσταλγία για τα παλιά, είναι που μεγαλώνει το όνειρο και προετοιμάζει και προδιαθέτει για την πνευματική σοδειά που θα επακολουθήσει. Γιατί το παρουσιαζόμενο με το σημείωμά μας αυτό βιβλίο, από μακριά μυροφόρο και έντονα αισθαντικό, πρέπει να θεωρηθεί ως ένα μικρό «αντιδώρημα» του συγγραφέα- είκοσι χρόνια μετά τη συνταξιοδότησή του- προς όλα εκείνα τα πολλά και ωραία που του χάρισε κι εκεινού το σπουδαίο αυτό χτες της επαγγελματικής του δραστηριότητας. Αυτές τις ακατάλυτες μνήμες επέλεξε κι έπλεξε ο συγγραφέας σ’ ένα «ματσάκι αλησμονιάς», σ’ ένα πνευματικό κι ευώδες τριαντάφυλλο, προκειμένου να το δωρίσει και να το κρατήσουν στα χέρια τους οι παλιοί του εκείνοι φίλοι σαν έναν μεγάλο ευχαριστήριο «αποχαιρετισμό», αλλά και οι νεότεροι και όλοι εκείνοι που μέλλεται να έρθουν, για να δουν και εκείνοι και να μάθουν για τη ζωή του μόχθου και της αρετής των προγόνων τους, των παλιών Ηρακλειωτών.

 Η αυθεντικότητα της πρώτης ύλης, το βάρος της προσωπικής εμπειρίας και η ιδεολογική φόρτιση προσδίδουν στη γραφή αυτήν του Δημήτρη Θεοδοσάκη την αμεσότητα του ρεαλισμού και τη λεπτότητα των αισθημάτων για την πατρώα γη και τους αγαπημένους του συμπολίτες. Και είναι γεγονός ότι ένας ολόκληρος κόσμος ξεπηδά ολοζώντανος μπροστά στα μάτια μας μέσα από τις ρεαλιστικές αυτές διηγήσεις, ενώ η εσωτερικευµένη πραγματικότητα επιτρέπει, συχνά, λυρικές εξάρσεις υποκειμενικών βιωμάτων, υποκινούμενων από μιαν έντονη συναισθηματική τού συγγραφέα φόρτιση, χωρίς, πάντως, να αναιρείται ποτέ ο ρεαλισµός των διηγήσεων ούτε η αυθεντικότητα της πραγματικότητας.

  Με το παρουσιαζόμενο βιβλίο του, ο Δημήτρης Θεοδοσάκης καταφέρνει να ζωντανέψει τη ζωή δεκατεσσάρων ανθρώπων μέσα από τις αφηγήσεις σαράντα δυο (!) γνωστών και φίλων του αφηγητών και από δεκάδες αυθεντικές φωτογραφίες, με ήρωες και πρωταγωνιστές πρόσωπα υπαρκτά, που τα περισσότερα από αυτά, αν δεν πρόκειται για προγόνους τους που έχουν προ πολλού φύγει από τη ζωή, και ο ίδιος τα συνανεστράφη στα πενήντα, τόσα, χρόνια που έζησε ανάμεσά τους. Ανθρώπους τόσο του μόχθου, όσο και της οικονομικής και πολιτιστικής ζωής του Ηρακλείου, πανεπιστημιακούς, εμπόρους και βιοπαλαιστές. Δειγματικά αναφέρουμε τον καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του Καποδιστριακού  Πανεπιστημίου Γεώργιο Γρατσέα, τον προοδευτικό και σπουδαίο οφθαλμίατρο Γιώργο Ι. Μαρκάκη, δημιουργό του περίφημου Λαογραφικού Μουσείου «Λυχνοστάτης», τον ρεθεμνιώτη Σπύρο Χιωτάκη, από τη Μύρθιο Ρεθύμνου, εκεί στα πόδια του Βρύσινα, παρά το φράγμα των Ποταμών, που ίδρυσε το τουριστικό Γραφείο Solmas Tours, με ένα ολόκληρο στόλο τουριστικών πούλμαν για τη μεταφορά των τουριστών ανά τη Μεγαλόνησο, τον Μανόλη Ματθαιακάκη, τελευταίο καφετζή στην κεντρική οδό της 25^ης Αυγούστου, τον σπουδαίο κλασικό φιλόλογο και συγγραφέα, Κωστή Στεφανάκη, που με τη ζωή και την πολιτεία  του δίδαξε τον πατριωτισμό, τη γνώση και την αρετή, τον Αγκόπ Καζαντζιάν και τη γυναίκα του Σύλβια, που, για να σωθούν από την γενοκτονία των Τούρκων, οδηγήθηκαν από τη Μικρασία στο Ηράκλειο, όπου δραστηριοποιήθηκαν διατηρώντας κατάστημα υποδημάτων και άλλους πολλούς συμπολίτες του, με τη δική του μεγάλη ή μικρή του ιστορία ο καθένας.

 Τα θερμά μου, και πάλι, συγχαρητήρια στον αγαπητό μου φίλο Δημήτρη Ν. Θεοδοσάκη, τον όμορφο αυτόν του «Κάστρου Ταχυδρόμο» και για την παρούσα πολύτιμη προσφορά του στα κρητικά γράμματα και τη νεότερη του Μεγάλου Κάστρου ιστορία. 

ΑΝΝΑΣ ΜΠΙΘΙΚΩΤΣΗ * * * ΔΕΝ ΜΑΤΩΣΑ ΕΓΩ ΤΙΣ ΠΑΠΑΡΟΥΝΕΣ * * Μουσικοθεατρική αφήγηση: Άννα Μπιθικώτση * Τραγούδι: Σωτήρης Δογάνης- Κατερίνα Μεγάλου

 ΑΝΝΑΣ ΜΠΙΘΙΚΩΤΣΗ

 

ΔΕΝ ΜΑΤΩΣΑ ΕΓΩ ΤΙΣ ΠΑΠΑΡΟΥΝΕΣ

[Εκδόσεις ΚΟΥΡΟΣ, Αθήνα 2023, σχ. 8ο (24 Χ 17), σσ. 152]

Μουσικοθεατρική αφήγηση: Άννα Μπιθικώτση

Τραγούδι: Σωτήρης Δογάνης- Κατερίνα Μεγάλου

 

    ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

       www.ret-anadromes.blogspot.com

 

     Κυκλοφόρησε πρόσφατα το νέο βιβλίο της συγγραφέως και ποιήτριας κ. Άννας Μπιθικώτση, με τον πρωτότυπο και ποιητικότατο τίτλο: “Δεν μάτωσα εγώ τις παπαρούνες”. Η Άννα Μπιθικώτση είναι πολύ γνωστή και αγαπητή και στην πόλη μας, το Ρέθυμνο, όχι μόνο για τη σπουδαία καλλιτεχνική της καταγωγή- κόρη του μεγάλου εκείνου βάρδου, του θρύλου του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού, του Γρηγόρη Μπιθικώτση- που συνεχίζει και καταξιώνει το όνομά του στον χώρο της τέχνης, ως διακεκριμένη συγγραφεύς και ποιήτρια, αλλά και για τη στενή καλλιτεχνική συνεργασία της με τον γνωστό Ρεθεμνιώτη καλλιτέχνη Σωτήρη Δογάνη, πράγμα που την κάνει να επισκέπτεται συχνά την πόλη μας.

Άννα Μπιθικώτση (στο κέντρο), Σωτήρης Δογάνης, Κατερίνα Μεγάλου

Καλοί φίλοι από το παρελθόν είχα την ευκαιρία μαζί και την τιμή να παρουσιάσω το καλλιτεχνικό διαμέτρημά τους πριν από οκτώ χρόνια (Απρίλη 2015), από την κοσμοπλημμυρισμένη αίθουσα του Ωδείου της πόλης μας, με την ευκαιρία της κυκλοφορίας, τότε, της σπουδαίας δισκογραφικής δουλειάς του Σωτήρη Δογάνη υπό τον τίτλο: “Με τα φτερά της Ρίζας”, έναν ψηφιακό δίσκο με ριζίτικα τραγούδια. Και κατέτασσα, θυμάμαι, το έργο του αυτό στη χορεία των αξιολογότερων δισκογραφικών εργασιών στο όνομα της μεταλαμπάδευσης των Αρχών τής Παράδοσης, του Πολιτισμού και της Κρητικής Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η ίδια αυτή εκδήλωση επαναλήφθηκε, τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς, και στην Καλή Συκιά, Ρεθύμνου.

Με τη μορφή μουσικοθεατρικής παράστασης παρουσιάστηκε προχτές, Δευτέρα 3 Απριλίου, με μια θαυμάσια εκδήλωση μουσικής και λόγου, από την αίθουσα του ι. ναού των αγίων Τεσσάρων Νεομαρτύρων της πόλης μας και το προαναφερθέν τελευταίο βιβλίο της λαμπρής και καταξιωμένης συγγραφέως και ποιήτριας Άννας Μπιθικώτση.

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Κούρος», στηρίζει με τις πωλήσεις του τις δράσεις και τον σκοπό του «Συνδέσμου Μελών Γυναικείων Σωματείων Ηρακλείου και Νομού Ηρακλείου», καθώς και τον «Ξενώνα Κακοποιημένης Γυναίκας και Παιδιού» και είναι αφιερωμένο στον Χρυσό Ολυμπιονίκη Πύρρο Δήμα, το απόλυτο σύμβολο του νικητή που όλοι κρύβουμε μέσα μας!

Η όλη εκδήλωση τελούσε υπό την αιγίδα της Ι. Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου και προλογίστηκε κατάλληλα, με λόγο μεστό και τεκμηριωμένο, από τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη μας κ. Πρόδρομο, ενώ την παρουσίαση του όλου προγράμματος έκανε ο τέως Αντιδήμαρχος Πολιτισμού και Υπεύθυνος του Αναγεννησιακού Φεστιβάλ Ρεθύμνου, Βαγγέλης Στεφανάκης.

    Η βραδιά υπήρξε, τωόντι, υποβλητική, βαθιά μυσταγωγική! Τα πάντα κύλησαν άψογα και αποτελεσματικά, προσφέροντάς στο ρεθεμνιώτικο κοινό μια υψηλού περιεχομένου και αισθητικής εκδήλωση. Όπως και το ίδιο το βιβλίο και η παρουσίασή του υπήρξε αληθινά πρωτότυπη και εντυπωσιακή κάτω από την προσεγμένη καλλιτεχνική επιμέλεια της Άννας Μπιθικώτση. Ένας πραγματικός υμνικός μελωδισμός, που κατερχόμενος άνωθεν έπεσε ως δρόσος εξ ουρανού και δρόσισε, αγκάλιασε σφικτά και κράτησε ψηλά το ενδιαφέρον του κοινού. Φάνηκε καθαρά ότι οι συντελεστές τής βραδιάς δεν ζήτησαν να καταφύγουν στη λάμψη της ματαιότητας και τον κενό εντυπωσιασμό. Με τη φυσικότητα και τη βεβαιότητα των επιλογών τους απέφυγαν επιμελώς κάθε προσπάθεια ωραιοποίησης, προσεγγίζοντας περισσότερο την ουσία και την εσωτερική διαδρομή του λόγου και της μουσικής.

      Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά η συγγραφέας, μέσα από τις σελίδες του βιβλίου της «δένει» πληγές με επιδέσμους ελπίδας και, σε πείσμα των καιρών, επιμένει να ονειρεύεται την ανατολή ενός καλύτερου κόσμου. Με φωνή που σπάει το φράγμα του ήχου, αντιδρά στις «ηνωμένες ληστείες» αγάπης, ονείρων και ρομαντισμού αρνούμενη να μετρά άπνοα κορμιά στο όνομα της ελευθερίας.

      Περιθάλπει την Ιδέα της πατρίδας, το μέλλον των παιδιών μας, τα θαύματα και τα τραύματα της ζωής, θετικές σκέψεις, νέες Ιθάκες, την ειρήνη των Ηπείρων, το χάδι της μάνας, του πατέρα τη φωνή, τις αποχρώσεις της Αγάπης, ανυπότακτες φωνές κι εκείνες τις παπαρούνες της ζωής που δεν μάτωσε…».

Άννα Μπιθικώτση- Σωτήρης Δογάνης

     Και πιο συγκεκριμένα- για την ιστορία της προχτεσινής βραδιάς- θαυμάσια αποσπάσματα του παρουσιαζόμενου βιβλίου αποδόθηκαν από την συγγραφέα Άννα Μπιθικώτση με μια έντονα δραματοποιημένη αφήγηση, με τη συνοδεία του πιάνου της soprano Κατερίνας Μεγάλου, που ανταποκρίθηκε απόλυτα στις απαιτήσεις τόσο του λόγου όσο και της μουσικής με αποτέλεσμα μια θαυμάσια και υπερδυναμική υποστήριξη. Ο λόγος της Άννας μελιστάλακτος, γεμάτος τρυφερότητα, αισθαντικότητα και αγάπη κατέληγε στα χείλη της τραγούδι, μουσική. Και με το όμορφο και πρωτότυπο αυτό τραγούδι της η συγγραφέας αναφέρθηκε και αγκάλιασε όλες τις αξίες της ζωής^. την αγάπη και την ανθρωπιά, τη θρησκεία και την πατρίδα, το παιδί, τη μάνα και τη γυναίκα, τον ήλιο της δικαιοσύνης, στεφανώνοντας την κάθε αξία και μ’ ένα τραγούδι σχετικό από το σύγχρονο έντεχνο ελαφρολαϊκό ρεπερτόριο, ερμηνευμένο από τους μεγάλους καλλιτέχνες της βραδιάς, τον Σωτήρη Δογάνη και τη σοπράνο Κατερίνα Μεγάλου.

      Τον καλό φίλο Σωτήρη Δογάνη με τη δυνατή, αγέρωχη και ομοιογενή φωνή του και την πηγαία εκείνη - για μας τους ρεθεμνιώτες, όπως τη νιώθουμε και την ακούμε μέσα μας-  αμόλυντη και καθάρια από τα ιερά και όσια τού τόπου μας κρητική αρχοντιά. Γιατί ναι από εκεί, από τις Αλώνες τού Ρεθύμνου γεμίζει το σταμνί του ο Σωτήρης, από την καθάρια Βρυσομάνα τής Ρίζας και από την άγια Πηγή στην αυλή τής εκκλησιάς τού χωριού του, τ’ Άι- Νούφρη, διατηρώντας, όπου κι αν βρεθεί, άσβεστο και θαλερό κι ακοίμητο το φως τής Κρητικής Ρίζας.

     Και τη θαυμάσια soprano Κατερίνα Μεγάλου, που στην προχτεσινή βραδιά λόγου και μουσικής έδειξε το σπάνιο της φωνής της διαμέτρημα. Οι φωνητικές της αρετές, όσο και η ξεχωριστή και σπάνια ευαισθησία της σε σχέση με το κείμενο, διασφάλισαν μιαν ιδιαίτερα λαμπερή, ανάλαφρη, φωτεινή κι ανεπιφύλακτα δυναμική ερμηνεία, που εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από το κοινό.

Άποψη του κοινού

    Σε κάθε περίπτωση η βραδιά κύλησε όμορφη, απολαυστική, γεμάτη χάρη και κομψότητα, κάτω από εκείνο το χαρακτηριστικό και όλως ιδιαίτερο και ιδιότυπο ύφος λόγου και μουσικής, μουσικής και λόγου, λόγου φωτεινού, ανάλαφρου και λαμπερού και ανεπιφύλακτα δυναμικού, συνοδευόμενου με ευαίσθητα καλλιτεχνικά βίντεο, με ορχηστρική μουσική και τραγούδια που εμπεριέχονται στο cd που συνοδεύει το βιβλίο και στα οποία μουσικά επενδύει ο Κώστας Νικολόπουλος.

     Ιδιαίτερα ξεχωριστές και οι ζωντανές έντεχνες ερμηνείες της βραδιάς (όπως τα τραγούδια «Μην τον ρωτάς τον ουρανό» του Μ. Χατζιδάκη, «Της δικαιοσύνης ήλιε μυστικέ» και «Άρνηση» του Μ. Θεοδωράκη), που έδωσαν τη δυνατότητα στο κοινό να περπατήσει μαζί με τους ερμηνευτές στον χώρο της μουσικής, να γνωρίσει και να αισθανθεί τις ομορφιές της και να ζήσει μια ανεπανάληπτα όμορφη βραδιά, που κινούνταν πέρα από τα βάρβαρα σχήματα λόγου και μουσικής, που, συνήθως, αντιπροσωπεύουν και χαρακτηρίζουν τις μέρες μας και κατακλυσμικά θολώνουν τον αξιολογικό ορίζοντα τής εποχής μας.

 Τα θερμά συγχαρητήριά μου σε όλους τους συντελεστές της βραδιάς^. στην Άννα, στον Σωτήρη και στην Κατερίνα.