ΕΡΓΑ ΕΥΠΟΙΪΑΣ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΕΠΙ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ- ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΄Η ΤΣΑΡΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ


ΕΡΓΑ ΕΥΠΟΙΪΑΣ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ ΕΠΙ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ- ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ Η ΤΣΑΡΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ


ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
  (http://ret-anadromes.blogspot.com)


    Την πρώτη δεκαετία τού εικοστού αιώνα το Ρέθυμνο γνώρισε σημαντική οικονομική άνθιση και ευεξία, που οφείλεται, κυρίως, στο γεγονός τής παρουσίας, εδώ, στην Κρήτη των Μεγάλων Δυνάμεων και στο Ρέθυμνο, ειδικότερα, δυόμιση χιλιάδων ομόδοξων Ρώσων, που ορίστηκαν ως εγγυήτρια δύναμη τήρησης τής τάξης στο διαμέρισμα τού Ρεθύμνου, με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Θεόδωρο ντε Χιοστάκ, άνδρα ικανό και φιλέλληνα.

   Οι Ρώσοι, λοιπόν, την παρουσία τους στο Ρέθυμνο (1898-1909) συνόδευσαν με σημαντικά έργα ευποιίας, φιλανθρωπίας και επωφελούς κοινωνικής δράσης. Kτίζουν το Τσάρειο Νοσοκομείο (εγκαίνια Μάιο 1899), το επισκοπείο[1], ενώ συμμετέχουν ενεργά στα έξοδα ανέγερσης τού καμπαναριού τού μητροπολιτικού ναού, με την κάλυψη τής δαπάνης τού χυτηρίου των οκτώ κωδώνων του, από τα έσοδα τού γραμματόσημου τής Κατοχής, τα οποία παραχώρησε στην Ενοριακή Επιτροπεία ο Ρώσος Διοικητής Θεόδωρος ντε Χιοστάκ. Επισκευάζουν, ακόμα, το Διοικητήριο, τη γέφυρα τού Πλατανιά και πολλούς δρόμους τής πόλεως (κάνοντάς τους λιθόστρωση), ενώ ο Ρώσος υπολοχαγός Μ. Ρουτσόφσκι φτιάχνει τοπογραφικό τής πόλεως και αργότερα, περί το 1900, τυπώνεται και σχετικός χάρτης για τον προσανατολισμό των Ρώσων στρατιωτικών στη νέα τους πατρίδα, το Ρέθυμνο. Τότε ονοματοθετούνται και οι δρόμοι τής πόλης για πρώτη φορά. Στα ονόματα των δρόμων εμφαίνεται σαφώς η στενή συνεργασία Ρώσων και Ελλήνων, που αγνόησαν προκλητικά το τουρκικό στοιχείο τής πόλης και μόνο σε ορισμένες γειτονιές διατηρήθηκαν εμφανή κάποια ονόματα τουρκικής προέλευσης[2]. Οι κυριότεροι δρόμοι τής πόλης παίρνουν ονόματα Ρωσικών προσωπικοτήτων, όπως Τσάρου (η σημερινή Αρκαδίου), Σκρυδλώφ (η πλατεία Ηρώων), Ρώσων (η Εθνικής Αντιστάσεως) κ.λπ. Η ουδετερότητα, ίσως, των Ρώσων συμμάχων να αποτελούσε τη σταθερή δικλείδα ασφαλείας, προς αποφυγή προστριβών με το τουρκικό στοιχείο, για τα νέα αυτά ονόματα που δόθηκαν, τότε, στους δρόμους τής πόλεως. Κάνουν, ακόμη, αντιπλημμυρικά έργα στο Καμαράκι, απαλλοτριώνουν μερικά σπίτια ανατολικά τής πόλεως και γκρεμίζουν την εκεί καστρόπορτα (Άμμος Πόρτα), για να ανοιχτεί και να αναπνεύσει η πόλη προς τα Περιβόλια, ενώ έφτιαξαν και χορωδίες και έψαλλαν στην εκκλησία τις Κυριακές (και τη Μεγαλοβδομάδα τα εγκώμια) και μάλιστα στην αγία Βαρβάρα, που τους είχε παραχωρηθεί από την Εκκλησία τού Ρεθύμνου για τις θρησκευτικές τους ανάγκες[3].

   Όλα αυτά έφεραν τον τόπο μπροστά, που γνώρισε, όπως ήδη σημειώσαμε, μεγάλη πνευματική άνθιση, ακμή και οικονομική ευεξία. Οι Ρώσοι ως ομόδοξος, ως προς τη θρησκεία, λαός, στις περισσότερες περιπτώσεις, συνεργάσθηκαν αρμονικά με το ντόπιο στοιχείο και, σε κάθε περίπτωση, απέφυγαν να συμπεριφερθούν βίαια, με σκληρότητα και αδιαλλαξία, ως στρατός κατοχής.

   Και με την ευκαιρία τής αναφοράς μας αυτής στα έργα ευποιίας των Ρώσων κατά τα χρόνια τής Κρητικής Πολιτείας προβαίνουμε σε μια ειδικότερη αναφορά στο ονομαζόμενο Δημοτικό ή Ρωσικό ή Τσάρειο Νοσοκομείο, το κυριότερο, ίσως, έργο τής εδώ παρουσίας τους, με σημαντικές πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις.

   Αμέσως, λοιπόν, μετά την άφιξη των Μεγάλων Δυνάμεων στη Μεγαλόνησο το έτος 1897, ο ρωσικός στρατός, δείχνοντας πολλές φορές δείγματα συμπάθειας και ομοψυχίας προς τους κατοίκους, αντιλήφθηκε άμεσα την ανάγκη βελτίωσης των συνθηκών περίθαλψης. Έτσι, μόλις ήρθαν οι Ρώσοι στο Ρέθυμνο άρχισαν να κτίζουν, με δικά τους αποκλειστικά μέσα και σχέδια, ένα νέο Νοσοκομείο, έξω από την πόλη τού Ρεθύμνου. Οι εργασίες ολοκληρώνονται το 1899 και το ίδρυμα προσφέρεται από τη Ρωσική αρχή στον Δήμο Ρεθύμνης.

   Ήταν το Δημοτικό ή Ρωσικό ή Τσάρειο Νοσοκομείο, για τη σημερινή εποχή αρχέγονο, μα για την εποχή του εξαιρετικά σπουδαίο. Πρώτος Διευθυντής του διετέλεσε ο Θεμιστοκλής Μοάτσος (εικ. ), ο οποίος χρημάτισε Διευθυντής τής Παθολογικής Κλινικής (1900-1910).

    Θεμιστοκλής Μοάτσος, πρώτος Διευθυντής του Τσάρειου Νοσοκομείου

    Το νοσοκομείο είχε δυναμικότητα 25- 30 κλινών και χειρουργείο, του οποίου η στέγη ήταν κατασκευασμένη από γυάλινα κεραμίδια, γεγονός που θεωρήθηκε ως μεγάλο τεχνικό επίτευγμα για την εποχή εκείνη. Πληρούσε όλες τις προδιαγραφές της εποχής και ο εξοπλισμός τού χειρουργείου προερχόταν από το Παρίσι. Είχε ευρωπαϊκή επίπλωση και φαρμακείο σε αρίστη κατάσταση, πλήρες χειρουργείο και καθαρό μαγειρείο. Ο προϋπολογισμός του έφθανε τις 40.000 δραχμές ετησίως- οι οποίες εισπράττονταν με ειδικό φόρο από τα εισαγόμενα και τα εξαγόμενα προϊόντα του Ρεθύμνου- και η διατήρησή του αποτελούσε αληθινή πρόκληση για το Ρέθυμνο.

   Υπήρξε το πρώτο σύγχρονο νοσοκομείο της Κρήτης, που το εγκαινίασε στις 6 Μαΐου 1899 ο Ύπατος Αρμοστής Κρήτης. Κατά τη διάρκεια της τελετής ο πρόξενος τής Ρωσίας διαβίβασε το δωρητήριο έγγραφο τού τσάρου Νικολάου τού Β΄ στον τότε δήμαρχο Ρεθύμνου Γιουσούφ Αλιγιατζιδάκη- τον τελευταίο Τούρκο δήμαρχο τής πόλης- ως ανάμνηση τής διαμονής των ρωσικών αυτοκρατορικών στρατευμάτων στο Ρέθυμνο[4].

   Στο νοσοκομείο, τα μετέπειτα χρόνια, έγιναν μερικές μικροαλλαγές, όπως η προσθήκη τμήματος «Κοινών Γυναικών» το 1902- 1903. Η διάδοση των αφροδίσιων νοσημάτων- λόγω και της παρουσίας μεγάλου αριθμού στρατιωτών των Εγγυητριών Δυνάμεων- είχε αποβεί μείζον πρόβλημα για τη δημόσια υγεία το 1900. Παρουσιάστηκε, λοιπόν, και στο Ρέθυμνο ανάγκη ίδρυσης Τμήματος «Κοινών γυναικών», επειδή υπάρχει σχετική προκήρυξη προσθήκης στην Ανατολική πτέρυγα ειδικού διαμερίσματος τού νοσοκομείου[5].

   Το Νοσοκομείο παρέμεινε στην ίδια κτιριακή εγκατάσταση μέχρι την έναρξη της μάχης της Κρήτης (20-5-1941), οπότε επιτάχθηκε από τον στρατό για την περίθαλψη των τραυματιών. Την τρίτη, όμως, ημέρα της μάχης στο Ρέθυμνο (22 Μαΐου 1941), χτυπήθηκε από Γερμανικά αεροπλάνα, παρά τα εμφανή σήματα τού Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, που υπήρχαν στη στέγη του, και εγκαταλείφθηκε. Αυτή ήταν και η τελευταία ημέρα λειτουργίας του ως Δημοτικού Νοσοκομείου. Μετά την απελευθέρωση, το 1952, λειτούργησε ορισμένα χρόνια ως σανατόριο (παράρτημα του κρατικού νοσοκομείου Ρεθύμνης), για να εγκατασταθεί τελικά σε αυτό το Παράρτημα τής Σχολής Οπλιτών Χωροφυλακής Κρήτης.

   Τα έργα ευποιίας των Ρώσων προς την πόλη τού Ρεθύμνου φαίνεται να αναγνωρίστηκαν ευρέως από την κοινή συνείδηση των Ρεθεμνιωτών. Δείγματα τής αναγνώρισης αυτής βρίσκουμε στην ειδησεογραφία εφημερίδων τής εποχής, όπως, για παράδειγμα, στην εφημερίδα «Αναγέννησις» τής 6/10/1900, όπου, σε ένδειξη τιμής και ευγνωμοσύνης, προτείνεται να τοποθετηθεί επιγραφή στο ανακαινισμένο με δαπάνη τού τσάρου τής Ρωσίας Νικολάου Β΄ επισκοπικό μέγαρο, στην οποία «χρυσοίς γράμμασιν» και με τα σύμβολα τού ρωσικού στέμματος να αναγραφεί: «Δαπάνη Τσάρου Νικολάου τού Β΄»[6]. Και η εφημερίδα, περαιτέρω, σημειώνει χαρακτηριστικά για τα έργα ευποιίας και φιλανθρωπίας των Ρώσων στο Ρέθυμνο: «Δεν πρέπει να λησμονώμεν την ευεργετικήν δράσιν τού Ρωσικού στρατού εν τω ημετέρω νομώ και ιδία εν τη πόλει μας. ο καλλωπισμός τής πόλεώς μας οφείλεται εις την ρωσικήν κατοχήν. Χιλιάδες σάκοι αλεύρου και κριθής διενεμήθησαν τοις πτωχοίς τού ημετέρου νομού αδιακρίτως θρησκεύματος, χρήματα άφθονα διετέθησαν υπέρ των πτωχών οικογενειών εκ τού ακένωτου ρωσικού ταμείου. Η ευεργετική δράσις της ρωσικής κατοχής εν τω ημετέρω νομώ πρέπει να μείνει αΐδιος. Το να ευγνωμονεί τις τον ευεργέτην του είναι αρετή» [7].

   Αυτά όλα στάθηκαν, προφανώς, η αφορμή ώστε να συνεχίζουμε να διαβάζουμε- ακόμη και μετά την παρέλευση ικανού χρονικού διαστήματος από της εδώ παρουσίας των Ρωσικών Δυνάμεων- στις εφημερίδες τής εποχής (1914), ειδήσεις όπως η παρακάτω περί τελέσεως «δοξολογίας επ’ ευκαιρία τής εορτής τού Αυτοκράτορος τής Ρωσίας Νικολάου τού Β΄, υπό της κοινότητος τής πόλεώς μας, εις ευγνωμοσύνην διά τας προς αυτήν μεγάλας τούτου δωρεάς». Και η είδηση συνεχίζει παρακάτω: «Μετά την δοξολογία ο κ. Νομάρχης μετά τού υποπροξένου τής Ρωσίας κ. Χατζηγρηγοράκη και αρκετού κόσμου μετέβησαν εις το Νεκροταφείον, όπου κατετέθη στέφανος εξ ονόματος τής Γ. Διοικήσεως εις τους τάφους των Ρώσων αξιωματικών και στρατιωτών. Ένθα και ομιλία τού κ. Χατζηγρηγοράκη αναφερομένη στας ενεργηθείσας υπό των Ρώσων ευεργεσίας προς τον ρεθυμνιακό λαό, το νοσοκομέιο, την επισκοπή και τον επισκοπικό ναό…»[8].

-------------------------------------------------
[1] Στην ανατολική εξωτερική πλευρά, βόρεια τής εισόδου και πάνω από κόγχη είναι εντοιχισμένη πλάκα ορθογωνίου σχήματος από λευκό μάρμαρο με εξάστιχη μεγαλογράμματη εγχάρακτη επιγραφή, που έχει ως εξής:
«ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΕΞΟΧΩΤΑΤΟΥ ΣΤΡΑΤΗΓΟΥ ΤΗΣ
ΡΩΣΣΙΚΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΔΕ ΧΙΟΣΤΑΚ
ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΟΣ ΤΟΥ ΜΑΓΑΛΕΙΟΤΑΤΟΥ ΑΥΤΟΚΡΑ
ΤΟΡΟΣ ΠΑΣΩΝ ΤΩΝ ΡΩΣΣΙΩΝ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Β΄
ΕΠΙ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΡΕΘΥΜΝΗΣ Κ(ΑΙ) ΑΥΛΟΠΟΤΑΜΟΥ
ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΝΕΚΕΝΙΣ(Θ)Η (SIC) ΕΝ ΕΤΕΙ ΣΩΤΗΡΙΩ 1900»

Βλ. σχετ. και στον Χαρ. Καμηλάκη, Ο μητροπολιτικός ιερός ναός, Τα Εισόδια της Θεοτόκου, Ρέθυμνο 1999, 77.
[2] Γιάννη Σπανδάγου (Έρευνα και Επιμέλεια)- Βαγγέλη Παπιομύτογλου (Σχεδιασμός), Ρέθυμνο 1900, στον συλλογικό τόμο «Ρέθυμνο 1898-1913- Από την Αυτονομία στην Ένωση», Ρέθυμνο 1998, χ.σσ. (Παράρτημα).
[3] Για τα έργα των Ρώσων στο Ρέθυμνο βλ. και στον Γ. Γρυντάκη, Η ζωή στην πόλη τού Ρεθύμνου κατά την τελευταία δεκαετία τού 19ου αιώνα, Κρητολογικά Γράμματα 14 (1998), 178-179.
[4] Νίκος Αλ. Κοκονάς, Σύντομη Ιστορία των Νοσοκομείων της Κρήτης, Ρέθυμνο 1987, 37.
[5] Ευγενία Μπουρνόβα, Δημόσια υγεία, Το δημοτικό νοσοκομείο, στον τόμο: Ρέθυμνο 1898- 1913, Από την Αυτονομία στην Ένωση, 75-76.
[6] Βλ. υποσημ. 1 του παρόντος σημειώματός μας.
[7] Εφημ. Αναγέννησις Ρεθύμνου τής 6/10/1900.
[8] Κρητική Επιθεώρησις τής 12/12/1914.

ΑΓΑΛΛΙΑΝΟΥ

ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ

ΠΡΩΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΦΟΙΝΙΚΑ


6. ΑΓΑΛΛΙΑΝΟΥ
Α΄
Πληθυσμιακά στοιχεία- Όνομα- Εκκλησίες τού χωριού


Στον φίλο Αγαλλιανό λυράρη τής γνήσιας Κρητικής Μουσικής Παράδοσης,
Σπύρο Σηφογιωργάκη


ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Ο Αγαλλιανός (εικ. 1) βρίσκεται σε υψόμετρο 280 μ., λίγο νοτιότερα τού Κεραμέ, και απέχει από το Ρέθυμνο 47 χιλιόμετρα, διακλάδωση δεξιά στο 36,5 χιλιόμετρο της αρτηρίας προς την Αγία Γαλήνη.


Φωτό: Αγαλλιανού- Τα πρώτα σπίτια του χωριού


Στην περιοχή τ’ Αγαλλιανού έχουμε πολλά υπολείμματα διαλυμένων οικισμών, όπως ο Άι- Γιάννης ο Αλωτός, οι Λίγκρες (όπου το 1577, έχουμε εγκατάσταση ομώνυμου χωριού), το Πάνω και Κάτω Μετόχι και, πιθανόν, ακόμα, και η Κάτω Βρύση και ο Συριάτης, η Αγία Παρασκευή και τα Πετριανά στα νότια τού Αγαλλιανού. Στα χρόνια τής Ενετοκρατίας, πολύ πριν από το 1645, που κατακτήθηκε το διαμέρισμα τού Ρεθύμνου από τους Τούρκους, οι οικισμοί αυτοί συνενώθηκαν και αποτέλεσαν τα σημερινά χωριά Κεραμέ και Αγαλλιανού.
Οι παλιότερες αναφορές και τα πληθυσμιακά στοιχεία που έχουμε για τον Αγαλλιανό και τον οικισμό Λίγκρες είναι τού 1577 [Barozzi (fo26V)], αναφερόμενα ως Agaglianou και Lingres. Στα 1583 Καστροφύλακας (Κ 176) Αgaglianou, με 52 κατοίκους και Lingres με 31 κατοίκους (9 άνδρες, 15 γυναίκες, 5 παιδιά και 2 γέρους), στα 1630 Βασιλικάτα[1] (Agaglianou και Lingres), το 1659 (τουρκική απογραφή) Agaliana με 12 σπίτια, Ligrez με 11, Aya Paraski με 2 και Αyo Yani Autu (= Άϊ- Γιάννης ο Αλωτός) με 6.
1881, Δήμος Αγίου Πνεύματος, Αγαλιανού (sic) και Λίγκραις (sic) 117 κάτοικοι.
1900, Δήμος Αγίου Πνεύματος, Αγαλλιανού και Λίγκρες, 117 κάτοικοι (54 άνδρες+ 63 γυναίκες+ Μωαμεθανοί -).
1920, έδρα αγροτικού δήμου με το όνομα «Κεραμές», Αγαλλιανός 79 κάτοικοι, Άγιος Ιωάννης - .
1928 (15-16 Μαΐου), έδρα κοινότητας «Κεραμέ», Αγαλλιανός 79 κάτοικοι (36 άνδρες και 43 γυναίκες), Λίγκρες 9 κάτοικοι (2 άνδρες και 7 γυναίκες).
1940 (16 Οκτωβρίου), Αγαλλιανός 81 κάτοικοι (34 γυναίκες και 47 άνδρες), Λίγκρες - .
1951, Αγαλλιανός 66 κάτοικοι, Λίγκρες (3 οικογένειες Βλατάκηδων οι εξής. Στέφ. Βλατάκης, Ζαχ. Βλατάκης και Ιω. Βλατάκης).
1961 (19 Μαρτίου), Αγαλλιανός 45 κάτοικοι, Λίγκρες (1969) 1 μόνον οικογένεια Βλατά και 11 σπίτια[2].
1971 (14 Μαρτίου), Αγαλλιανός 34 κάτοικοι.
1981 (5 Μαϊου), Αγαλλιανός 18 κάτοικοι, Αγία Φωτεινή - .
1991 Κεραμές- Αγαλλιανός, σύνολο 248 κάτοικοι.
2001 Αγαλλιανός 6 κάτοικοι.
Σήμερα (2007) μόνιμοι κάτοικοι 7 (ο ένας αλλοδαπός) και 3, ακόμα, αλλοδαποί χωρίς, όμως, μόνιμη διαμονή.
Γύρω από την ονομασία τού χωριού υπάρχουν οι εξής εκδοχές. Η πρώτη «Αγαλιανός», με ένα <λ> Βλ. φωτοτυπία το επιλεγμένο κομμάτι……
Το έτος 1965 κατασκευάζεται υδραγωγείο και υδρεύεται το χωριό και το 1977 ηλεκτροφωτίζεται. Ως Δημοτικό Σχολείο χρησιμοποιήθηκε ανέκαθεν αυτό τού Κεραμέ, με τον οποίο ο Αγαλλιανός, από το 1920, αποτελούσε μια κοινότητα και από το 1998 (Καποδίστριας) το δημοτικό διαμέρισμα Κεραμέ.
Κεντρικός ναός τού χωριού είναι ο άγιος Σπυρίδων, ο οποίος κοσμείται με θαυμάσιο ξυλόγλυπτο τέμπλο τεχνίτης τού οποίου φημολογείται ότι ήταν κάποιος λεπτουργός με το όνομα Ζαχαρίας Θεοδωράκης, από το γειτονικό Σπήλι και ότι για την κατασκευή του χρησιμοποίησε κυπαρίσσια που τού έδωσε για τον σκοπόν αυτόν η Ι. Μονή Πρέβελη. Του τέμπλου αυτού οι δυο από τις τρεις δεσποτικές εικόνες ανήκουν στον χρωστήρα τού γνωστού Ρεθεμνιώτη αγιογράφου των εικόνων τού Καθεδρικού ναού πόλεως Ρέθυμνου, Αντωνίου Χατζή Γεωργίου Βεβελάκη.
Ναοί αγιογραφημένοι τού χωριού είναι:
α΄) η αγία Κυριακή, μέσα στο χωριό, που ανακαλύφθηκε τυχαία το έτος 1932, καλυμμένη εξολοκλήρου από χώματα. Συνεχίζει, πάντως, ο μισός ναός να παραμένει θαμμένος μέσα στη γη. Ελάχιστα ίχνη τοιχογραφιών διατηρούνται σήμερα από τον άλλοτε κατάγραφο ναό. Στην κόγχη τού ιερού εικονίζονται Ιεράρχες, ενώ στο νότιο τοίχο τού ναού η αγία Κυριακή, από την οποία και δόθηκε η ονομασία στον ναό, που είχε τελείως λησμονηθεί λόγω των επιχωματώσεών του.
β΄) ο άγιος Αντώνιος, ανατολικά του χωριού, στο όρος Σιδέρωτας, που κατά το μισό βρίσκεται σε σπηλιά βραχώδους λοφίσκου. Στην κόγχη τού ιερού υπάρχει αγιογραφία τής φιλοξενίας τού Αβραάμ, ενώ στη βόρεια επιφάνεια δυο μορφές, η μια από τις οποίες είναι του αγίου Αντωνίου και η άλλη δυσδιάκριτη[3].
Άλλοι ναοί τού χωριού είναι:
γ΄) ο άγιος Γεώργιος, που βρίσκεται στο Πάνω Μετόχι, διαλυμένο από το 1930 οικισμό, σε μικρό ύψωμα ΒΔ τού χωριού, όπου βρίσκεται και το νεκροταφείο τού χωριού. Πρόκειται για το περίφημο «Χωριό των Πετυχάκηδων» (εικ. 2), που όσοι κατοικούσαν εκεί έφεραν το όνομα «Πετυχάκης»[4].
δ΄) ο άγιος Νεκτάριος, που κτίστηκε τελευταία από τον Μιχ. Βασσάλο, στην είσοδο τού χωριού.
ε΄) ο άγιος Γεώργιος στις Λίγκρες, που οικοδόμησε μαζί με ένα κελάκι η μοναχή Ευθυμία Λουλουδάκη, όπου και μόνασε μέχρι τον θάνατό τής. Εδώ υπάρχει σήμερα και ο τάφος της.


ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ

ΠΡΩΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΦΟΙΝΙΚΑ


6. ΑΓΑΛΛΙΑΝΟΥ

Β΄
Δυο ωραίες ιστορικές διηγήσεις από τον Αγαλλιανό


ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Ωραία ιστορική διήγηση σώζεται- γραμμένη από τον ίδιο τον αγιογράφο της Γαβριήλ Πάγκαλο- πάνω στην εικόνα τού αγίου Σπυρίδωνος, που κοσμεί το καλλιτεχνικότατο τέμπλο τού ομώνυμου ναού στον Αγαλλιανό:
Ο Αγαλλιανός, λέγει, δεν είχε εκκλησία και αποφάσισαν, με την ευλογία τού δεσπότη τους Ευμενίου Ξηρουδάκη, να κτίσουν μια σε οικόπεδο που παραχώρησε για τον σκοπό αυτόν ο ευσεβής Αγαλλιανός Γιάννης Σηφομιχελάκης. Το είχε μάλιστα ονειρευτεί πριν από χρόνια πως σε εκείνο το χωράφι του θα κτιζόταν μια μέρα εκκλησία.
Προβληματισμός, όμως τους κατέλαβε όλους όταν κάποιος ρώτησε ποιος θα ήταν ο Άγιος στο όνομα τού οποίου θα χτίζανε τη νέα εκκλησία. Έγινε θόρυβος πολύς, γιατί- όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στο ιστορικό τής εικόνας- «οι μεν ήθελαν τον μεν, οι δε τον δε» άγιο.
Ο Μιχαλιός Πετυχάκης ήταν ένας κοσμογυρισμένος ναυτικός από τον Αγαλλιανό, που σαν γύρισε όλον τον κόσμο ως λοστρόμος στα καράβια, θυμήθηκε, στο τέλος, και πάλι το χωριό του και ξαναγύρισε σε αυτό, γέρος πια, γεμάτος ωριμότητα και πλούσιες εμπειρίες. Αυτό συνέβη την ώρα που οι χωριανοί του, ο παπα- Μανόλης από τον Βάτο και ο Δεσπότης, προσπαθούσαν να βρουν τον Άγιο, στο όνομα τού οποίου θα έχτιζαν τη νέα εκκλησία. Μπήκε, λοιπόν, και ο Μιχαλιός στη συζήτηση και, κοσμογυρισμένος όπως ήταν, πρότεινε η νέα εκκλησία να πάρει το όνομα τού αγίου Σπυρίδωνα, ενός άγνωστου μέχρι τότε στους κατοίκους τού μικρού χωριού Αγίου, που εκείνος τον είχε ακούσει στα μακρινά ταξίδια που είχε κάνει και είχε, ακόμα, ακούσει πολλά για τον βίο και τα πολυάριθμα θαύματά του.
Η συζήτηση τώρα είχε ανάψει για τα καλά και με τη νέα πρόταση που έκανε ο Μιχαλιός οδηγήθηκε σε πλήρες αδιέξοδο. Τότε ο προύχοντας τού χωριού Γιώργης Παπαδομιχελάκης έδωσε στο ζήτημα την πιο δίκαιη και δημοκρατική λύση. πρότεινε να ρίξουν κλήρο! Έγραψε, λοιπόν, ο Δεσπότης τα ονόματα όλων των Αγίων που είχαν προταθεί σε κλήρους, έριξε τους κλήρους σε ένα μικρό σακουλάκι, το πήρε στα χέρια του και, αφού το κούνησε καλά- καλά, κάλεσε τον Μιχαλιό να τραβήξει έναν από αυτούς. όποιου Αγίου το όνομα θα έβγαινε, σε αυτόν τον Άγιο θα οικοδομούνταν ο ναός.
Ο Μιχαλιός έκανε τρεις φορές το σημείο τού σταυρού και είπε δυνατά εις επήκοον όλων: «Στο όνομα τού Πατρός και τού Υιού και τού αγίου Πνεύματος. Άγιε μου Σπυρίδωνα απού ‘σαι απ’ τσι Κορφούς βοήθησέ μας ούλους μεγάλους και μικρούς». Ύστερα τράβηξε τον κλήρο και βγήκε το όνομα τού αγίου Σπυρίδωνα. Έτσι, αποφασίστηκε από όλους στην εκκλησία να δοθεί το όνομα τού αγίου Σπυρίδωνα.
Με την όμορφη αυτήν παράδοση- που αναγράφεται, όπως είπαμε, στη μεγάλη εικόνα τού Αγίου, στο τέμπλο τού ναού, από το χέρι τού αγιογράφου της Γαβριήλ Παγκάλου- έχει συνδεθεί η ανέγερση στον Αγαλλιανό τής πραγματικά όμορφης εκκλησίας τού αγίου Σπυρίδωνα, που συγκινούσε, έκτοτε, ιδιαίτερα, με τον κουκουλοφόρο Άγιό της, όλους τους κατοίκους τού μικρού χωριού, μικρούς και μεγάλους. Και ό,τι ο Άγιος αυτός αγαπήθηκε ξεχωριστά φαίνεται και από το γεγονός ότι το όνομα του δόθηκε, στη συνέχεια, σε πολλά παιδιά τού χωριού, ώστε σήμερα το βαφτιστικό «Σπύρος» να δεσπόζει στον Αγαλλλιανό και την περιοχή γενικότερα.


Άλλη όμορφη παράδοση μιλά για πειρατές που επιτέθηκαν πριν από αιώνες στις Λίγκρες και αιχμαλώτισαν τους κατοίκους τού χωριού. Αμέσως κάτω από το μικρό χωριό σχηματίζεται μικρός ορμίσκος, με την ονομασία Βαρκοτόπι, όπου σε παλιότερες εποχές έδεναν μικρές βάρκες για ψάρεμα. Εδώ, σύμφωνα με την παράδοση, έδεσαν οι πειρατές τις βάρκες τους (απ’ όπου και το όνομα), προκειμένου να φορτώσουν τους αιχμαλώτους και μαζί με αυτούς- σύμφωνα με άλλη ωραία τοπική παράδοση- και «τον Κωσταντή από τις Λίγκρες»[5]- για να τους μεταφέρουν στα μεγαλύτερα σκάφη που περίμεναν στα ανοιχτά τού πελάγους και από εκεί στα σκλαβοπάζαρα τής Ανατολής.


ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ

ΠΡΩΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΦΟΙΝΙΚΑ

6. ΑΓΑΛΛΙΑΝΟΥ
Γ΄
Οικογένεια Πετυχάκηδων Αγαλλιανού- Λίγγρες

Στον εκσυγχρονιστή Δήμαρχο Ρεθύμνου Τίτο Πετυχάκη,
που τόσο βαθιά αγάπησε την γη των πατέρων του


ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Στους αγώνες τού Έθνους από τον Αγαλλιανό διακρίθηκε ο Γεώργιος Παπαδομιχελάκης, που έγινε τριακοσιάρχης για τον ζήλο και την ανδρεία που επέδειξε στην επανάσταση τού 1866-69.
Μια από τις μεγαλύτερες οικογένειες τού Αγαλλιανού είναι οι Πετυχάκηδες[6] που, χωρίς αμφιβολία, όλοι τους, όπου κι αν βρίσκονται σήμερα, από το χωριό αυτό έλκουν την καταγωγή τους, πράγμα για το οποίο ιδιαίτερα σεμνύνονται και καμαρώνουν. Το χωριό παλιά, όταν ακόμα βρισκόταν στην ακμή του, αποτελούνταν από δυο συνοικισμούς. τον «Κάτω Συνοικισμό», που είναι και ο κυρίως Αγαλλιανός και τον «Πάνω» που, ανέκαθεν, και χωρίς καμιά εξαίρεση, κατοικούνταν από τους Πετυχάκηδες. Αυτός, ο Πάνω συνοικισμός, λέγεται ειδικότερα Πάνω Μετόχι και είναι χτισμένη στη νότια άκρη τού λοφίσκου που ακούγεται Τσερόνι. Εδώ βρίσκεται ο λεγόμενος «Συνοικισμός των Πετυχάκηδων», με την εκκλησία τού, τον άι- Γιώργη, που προοριζόταν ειδικά για τις ανάγκες τής συγκεριμένης οικογένειας, που ανέδειξε μεγάλες μορφές τού Ρεθύμνου, όπως οι:
· Πετυχάκης Τίτος Στυλιανού (εκσυγχρονιστής Δήμαρχος τού Ρεθύμνου για ένα τέταρτο τού αιώνα)[7]
· Πετυχάκης Χαράλαμπος (προξενικός Πράκτορας στη Βρουλά, κωμόπολη τής Σμύρνης στη Μ. Ασία)[8]
· Πετυχάκης Εμμανουήλ (Διευθυντής τού Ελληνικού Προξενείου τής πόλης μας)
· Πετυχάκης Μίνως, (βουλευτής το 1907, Γενικός Διοικητής Ηπείρου και, στη συνέχεια, Χίου και Μυτιλήνης, Κυβερνητικός Επίτροπος και επιστήθιος φίλος τού Ελ. Βενιζέλου)[9]
· Πετυχάκης Κωνσταντίνος Εμμ. (ιδρυτής τού Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνης, τού σπουδαιότερου σωματείου που γέννησε το Ρέθυμνο μέχρι σήμερα)[10]
· Πετυχάκης Χαρίλαος κ.λπ.
Από τ’ Αγαλλιανού κατάγεται και ο μεγάλος λυράρης και δάσκαλος τής Κρητικής λύρας Σπύρος Σηφογιωργάκης, ένα από τα πρώτα ονόματα τού σύγχρονου Κρητικού πενταγράμμου[11].
Στις Λίγκρες, κάτω από τον Αγαλλιανό, παρά την παραλία, διακρίνονται ίχνη παλιού οικισμού και ο ναός που προαναφέραμε τού Αγίου Γεωργίου. Στην περιοχή των Λιγκρών ήδη από το 1630 ο Fr. Basilicata μνημονεύει την ύπαρξη μύλων, αναφερόμενος στον ποταμό «Λίγκρες», που διαρρεέι την κοιλάδα τής Δρυμίσκου και χύνεται λίγο ανατολικότερα από την εκβολή τού Κουρταλιώτη ποταμού. Κατά λέξη ο Basilicata σημειώνει στο σημείο αυτό: «Ligres, fiume che macina molini et ha aqua buona et continua”. Δηλαδή, «ο ποταμός Λίγκρες κινεί μύλους, τρέχει συνεχώς και έχει καλό νερό»[12].


Φωτό: Λίγκρες- Σήμερα έχει κατασκευαστεί δεξαμενή στην πηγή του νερού
που παλιότερα κινούσε τους μύλους

Ο Στέργιος Σπανάκης διερωτιέται αν το ποτάμι πήρε το όνομά του από το χωριό- που πρέπει να ήταν κοντά του- ή, πιθανή και αυτή η εκδοχή, το χωριό να πήρε το όνομά του από το ποτάμι. Όμως, σύμφωνα με την άποψη που παραπάνω παραθέσαμε, για την προέλευση τής ονομασίας «Λίγκρες», το ποτάμι θα πρέπει κανονικά να πήρε το όνομά του από το χωριό και όχι το χωριό από το ποτάμι[13]. Στις Λίγκρες, τρία χιλιόμετρα ΝΑ τού Κεραμέ και σε υψόμετρο εκατό μέτρων, υπάρχει πηγή με πλούσια παροχή, χειμώνα- καλοκαίρι, καθαρού, εύγευστου, μαλακού και χωνευτικού νερού. Το νερό διοχετεύεται σε δεξαμενή, μέσω της οποίας αρδεύεται, με φυσική ροή, η περιοχή όλη μέχρι και τον Κεραμέ.
Το όνομα τού ακατοίκητου σήμερα οικισμού προέρχεται, πιστεύω, από το ουσιαστ. «λιγάτο», από λατιν. ρήμα ligo (= δένω). Η λέξη «λιγάτο» δεν απαντιέται στα ελληνικά λεξικά είναι, όμως, συνηθέστατη στη συγκεκριμένη περιοχή και σημαίνει τον κάθετο αγωγό από τον οποίο διέρχεται ορμητικά το νερό που προορίζεται να κινήσει στη συνέχεια τη μυλόπετρα, που θα αλέσει το δημητριακό. Ο αγωγός, δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο, «δένει» το νερό[14].
Στην περιοχή του Αγαλλιανού, το έτος 1903, ο Νουχάκης αναφέρει την ύπαρξη μεταλλείων, τα οποία άρχισαν τότε να εκμεταλλεύονται οι κάτοικοι.



[1] Στέργιου Σπανάκη, Πόλεις και χωριά της Κρήτης Α’, Ηράκλειο 1991, 39. βλ. και Μνημεία Κρητικής Ιστορίας τ. V, 1630.
[2] Πληροφορία Μ.Μ. Παπαδάκη, στον Στέργιο Σπανάκη, Πόλεις και Χωριά τής Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων, τ. Α΄, Ηράκλειο 1989, 479.
[3] Για τις εκκλησίες τού Αγαλλιανού, βλ. Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Κεραμές και Αγαλλιανός, Κοινή πορεία μέσα στο χρόνο, Ρέθυμνο, 2002, 168- 169.
[4] Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Οι Πετυχάκηδες τού Αγαλλιανού, Κρητική Επιθεώρηση 11/3/1998.
[5] Βλ. σχετικά Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Ο Κωσταντής από τις Λίγκρες, περιοδ. Αμάλθεια 100-101 (Ιούλ.-Δεκ. 1994).
[6] Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Οι Πετυχάκηδες τού Αγαλλιανού, Κρητική Επιθεώρηση 11/3/1998.
[7] Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Τίτος Στυλ. Πετυχάκης, Κρητική Επιθεώρηση 7/5/1999.
[8]Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Πετυχάκης Χαράλαμπος, ο Φιλόπατρις Ρεθεμνιώτης, Κρητική Επιθεώρηση 7/5/1998.
[9] Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Μίνως Εμμ. Πετυχάκης, ο Πολιτικός και Άνθρωπος, Κρητική Επιθεώρηση 16/4/1998.
[10] Περισσότερα βλ. στον Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Ο Κωνσταντίνος Εμμ. Πετυχάκης (1853- 1929) και ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Ρεθύμνης, περιοδ. Αναζητήσεις, Συνδέσμου Φιλολόγων νομού Ρεθύμνου, 3/4/1996
[11]Περισσότερα βλ. στον Κωστή Ηλ. Παπαδάκη, Κεραμές και Αγαλλιανός, Κοινή πορεία μέσα στον χρόνο, Ρέθυμνο 2002, 273- 276. Τού Ίδιου, Σπύρος Σηφογιωργάκης: Ο λυράρης τής γνήσιας Κρητικής Μουσικής παράδοσης, περιοδ. ΚΡΗΤΗ, τ. 221 (Ιούλ. – Αύγ. 1996), 48-51.
[12] Μνημεία Κρητικής Ιστορίας, τ.V, 30.
[13] Στέργιου Γ. Σπανάκη, Πόλεις και χωριά τής Κρήτης, ό.π.,479.
[14] Και άλλες ετυμολογίες βλ. στο βιβλίο μας Κεραμές και Αγαλλιανός, ό.π., 126-129.

ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΓΚΑΛΟΠΣ:

ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΓΚΑΛΟΠΣ:
1. Αν νηστεύετε, τώρα το Πάσχα, γιατί το κάνετε ;
Για θρησκευτικούς λόγους 11 (52%)
Επειδή είναι έθιμο 5 (23%)
Για λόγους υγείας 2 (9%)
Για να κοινωνήσω 3 (14%)

Σύνολο ψήφων 21

(Η ψηφοφορία διεξάχθηκε στο διάστημα τής Μεγάλης Εβδομάδας 19-26 Μαρτίου 2008)

ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ [ΚΑΜΕΝΟΣ]


ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ


 ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΦΟΙΝΙΚΑ

 ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ [ΚΑΜΕΝΟΣ][1]



ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

  Χωριό τού δήμου Φοίνικα, νομού Ρεθύμνου, κάτοικοι (απογραφή 2001) 213, υψόμετρο 460 μ., στο 29ο χιλιόμετρο τού δρόμου Ρέθυμνο- Αρμένοι- Αγ. Βασίλειος- Άγιος Ιωάννης προς Πλακιά, εφτακόσια περίπου μέτρα πριν από την είσοδο στο φαράγγι τού Κοτσυφού. Βρίσκεται σε πολύ ωραία τοποθεσία μέσα σε ελαιώνες, αμπέλια και κήπους.
   Αναφέρεται στην πρώην επαρχία Αγίου Βασιλείου το 1577 από τον Fr. Barozzi (fo27r), επίσης από τον Καστροφύλακα (K173) ως San Zuane Caimeno, με 74 κατοίκους, το 1583.Το 1834, στην Αιγυπτιακή απογραφή ως Haghio Ianni[2].To 1881 αναφέρεται στο δήμο Λάμπης με 273 χριστιανούς κατοίκους, το 1900 στον ίδιο δήμο με 316 κατ., το 1928 αποτελεί ομώνυμη κοινότητα και έχει 316 κατ., το 1940 κατ. 358, το 1951 κάτ. 247, το 1961 κάτ. 206, το 1971 κάτ. 147, το 1981 κάτ.162, το 1991 κάτ.146 και το 2001 κατ. 213.
   Για το πότε κτίστηκε το χωριό δεν υπάρχουν ακριβείς πληροφορίες. Λέγεται, πάντως, ότι προέρχεται από την συνένωση των συνοικισμών Μαρμαράς, Σαλβαράδων, Παναγιά, Μεσονήσι, Αγία Παρασκευή, Γεφύρια, Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, Καψαλιανά και ίσως και μερικών άλλων μικρότερων, συνενώσεις που απέβλεπαν, κυρίως, στην προστασία των κατοίκων από πειρατικές επιδρομές
    Το χωριό και σήμερα ακούγεται ως Άγιος Ιωάννης Καημένος. Το 1770 είναι γεγονός ότι οι Τούρκοι κατέκαψαν την εκκλησία του αγίου Ιωάννη και όταν οικοδομήθηκε και πάλι η εκκλησία καθιερώθηκε στον άγιο Γεώργιο. Πάντως, να πήρε το χωριό την ονομασία του «Καμένος» από τη συγκεκριμένη πυρκαγιά του 1770, όπως σημειώνει στη Γεωγραφία του ο Εμμ. Λαμπρινάκης[3], είναι απίθανο, αφού ήδη αναφέρεται με αυτήν την ονομασία από τον Καστροφύλακα, στα 1583 (San Zuane Caimeno). Άρα, το συμβάν αυτής τής καύσης που έδωσε το όνομά της στο χωριό θα πρέπει να τοποθετηθεί πριν από το έτος 1583.
    Η μάχη του Αγίου Ιωάννου Καμένου: Στη θέση που βρίσκεται το χωριό αναχαιτίστηκε η είσοδος των Τούρκων στα Σφακιά, από τους επαναστάτες Ρούσο Βουρδουμπά, Μ. Κουρμούλη, Γ. Τσουδερό, Α. Μελιδώνη και Πωλογεωργάκη, κατά την επανάσταση του 1821. Εδώ, επίσης, ανάμεσα Αγίου Ιωάννου και Καλής Συκιάς, φονεύθηκε και ο περιβόητος Ισμαήλ αγάς Κουντούρης ή Γλυμίδης με είκοσι δύο άλλους Τούρκους, στις 17 Ιουνίου του 1821[4]. Οι Τούρκοι βλέποντας τον θάνατο τού αρχηγού τους πετούσαν έμφοβοι τα όπλα τους και έφευγαν. Δεν γνώριζαν το άγριο τοπίο, που ήταν γεμάτο χαράδρες και γκρεμνούς, έπεφταν σε συνεχείς ενέδρες και έπαθαν μεγάλη καταστροφή, πανωλεθρία.
  Αλλά οι Αϊγιαννιώτες μαζί με Ροδακινιώτες έλαβαν μέρος και στη μάχη των Σελλιών, στις 17 Ιουλίου 1867, στην οποία ο Τουρκικός στρατός, καίτοι πολυαριθμότερος, υπέστη μεγάλη καταστροφή. Άλλη μάχη με τους Τούρκους στον Άη- Γιάννη φέρεται να έγινε το έτος 1890, καθώς και πολλές άλλες μικρότερης έκτασης και σημασίας, λόγω της θέσης «κλειδί» που το χωριό κατέχει στην περιοχή.
   Παρά το ό,τι η ονομασία του χωριού «Άι- Γιάννης Καμένος» παραπέμπει με ασφάλεια σε ομώνυμο χωριό, που η εκκλησία του «άγιος Ιωάννης» γνώρισε, κάποτε, μεγάλη, από πυρκαγιά, καταστροφή, όμως κρίνουμε σκόπιμο στο σημείο αυτό να αναφέρουμε και σχετική παράδοση που μας έκανε γνωστή ο πρώην Γυμνασιάρχης κ. Γ. Κουμεντάκης- η οποία χαρακτηρίζεται για την γλυκύτητα και την ευγένειά της, αλλά και γιατί οι παραδόσεις πρέπει να καταγράφονται επιμελώς και να μεταφέρονται στις επόμενες γενιές[5].
    Σύμφωνα, λοιπόν, με την παράδοση αυτήν, η ονομασία του χωριού «Καμένος» οφείλεται στο εξής γεγονός. μια σεμνή και ανέγγιχτη βοσκοπούλα, έβλεπε κάθε βράδυ, σε μιαν ερημιά, να προβάλλει από έναν βάτο μια φωτεινή φλογίτσα, ένα απαλό γλυκό φως. Το έδειχνε στους άλλους συγχωριανούς της, μα αυτοί δεν έβλεπαν τίποτε. Στο τέλος, πεισμάτωσαν «οι μη βλέποντες» κι έβαλαν φωτιά στον βάτο, προς λύσιν του μυστηρίου. Η φωτιά, μετά από λίγο, έσβησε κι ένα αποκαΐδι λαμποκοπούσε μέσα στη στάκτη. Το πήραν οι χωριανοί κι έκπληκτοι είδαν πως ήταν ένα μικρό ξύλινο εικόνισμα του αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, που από τη φωτιά είχε καεί στη μια του γωνία. Το πήραν με ευλάβεια και στην περιοχή του έστησαν το χωριό τους, που, ευλαβώς, για τον λόγο αυτόν, φέρει, έκτοτε, το όνομα «Καμένος». Το εικόνισμα αυτό φυλάσσουν, μέχρι σήμερα, οι χωριανοί ως λαμπρό και πολυτίμητο του χωριού τους κειμήλιο.
  Βυζαντινοί ναοί του χωριού είναι η Μεταμόρφωση τού Σωτήρος, στην τοποθεσία Σαλιβαράδω, ΒΑ του Άϊ- Γιάννη, όπου επί Βενετοκρατίας (1577) υπήρχε εγκατάσταση ομώνυμου χωριού. Σώζονται λίγες αγιογραφίες και τέσσερις παλιές εικόνες. ανάμεσά τους ο Ιωάννης ο Πρόδρομος (1642), η Παναγία η Οδηγήτρια (1689) και ο Χριστός (1777).
    Για τον συγκεκριμένο ναό υπάρχει παράδοση ότι για την ανέγερσή του ο κτήτωρ αυτού- ονόματι Σαλβαράς- χρησιμοποίησε αντί για νερό το γάλα που έπαιρνε από τα βόδια και τα γίδια που έβοσκε στο κοπάδι του. Κατά μια εκδοχή λόγω παντελούς ξηρασίας και έλλειψης νερού στην περιοχή, κατά δε μια άλλη γιατί οι κτήτορες είχαν πολλά κοπάδια από τα οποία προσπορίζονταν μεγάλες ποσότητες γάλακτος. Η περιοχή έκτοτε ονομάζεται Σαλβαράδων, εκ τού ονόματος αυτού τού πρώτου οικιστή και κτήτορος τού ναού τού Σωτήρος, Σαλβαρά.
     Ο άγιος Θεόδωρος, στην τοποθεσία Μεσονήσι, επίσης ΒΑ του χωριού, με κατεστραμμένες τις περισσότερες αγιογραφίες του. Τέλος, ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, όπου υπάρχει σπανιότατη τοιχογραφία (δύο σε ολόκληρη την Κρήτη) της Κρίσεως του Πιλάτου.
   Κεντρικός ναός τού χωριού σήμερα είναι ο δίκλιτος των αγίου Παντελεήμονος και αγίας Βαρβάρας, ενώ προσμετρούνται και αρκετά παρεκκλήσια (αγίας Άννας, ο νεκροταφειακός του αγίου Γεωργίου, αγίου Νικολάου, αγίου Σπυρίδωνος, αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης) και εξωκλήσια (αγίας Κυριακής, ο σπηλαιώδης τού αγίου Αντωνίου, της Ζωοδόχου Πηγής, της Κοίμησης τής Θεοτόκου, της Οσίας Μαρίας τής Αιγυπτίας).
     Το Δημοτικό Σχολείο Αγίου Ιωάννη ιδρύθηκε με δαπάνες των χωριανών, στις 7 Οκτωβρίου 1889. Το έτος 2000 ο Δήμος Φοίνικα συνέπτυξε τα σχολεία τής περιοχής και έκτοτε τα παιδιά τού Αγίου Ιωάννη, μαζί με τα παιδιά τής Κανέβου, μεταφέρονται στο Δημοτικό Σχολείο τού Πλακιά.
    Από το έτος 1982 στο χωριό λειτουργεί και ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Ο Σαλβαράς» με πολλές δράσεις κυρίως γύρω από τη διατήρηση τής λαϊκής μας μούσας παράδοσης. Κορυφαίο πολιτιστικό γεγονός στην πορεία τού θεωρείται η αδελφοποίηση στην οποία ο σύλλογος προχώρησε τής κοινότητάς τους με την κοινότητα Άϊ- Γιάννη Πιτσιλιάς Λεμεσού, Κύπρου και το ανέβασμα από τη θεατρική του ομάδα τού «Ερωτόκριτου» τού Βιτσέντζου Κορνάρου.
  Παλαιότερες οικογένειες τού χωριού Άγιος Ιωάννης ο Καμένος είναι οι Κουμεντάκηδες, οι Τρανταλίδηδες, οι Ζαμπετάκηδες, οι Παυλάκηδες, οι Γιακουμογιαννάκηδες, οι Μαριδάκηδες, οι Δασκαλαντωνάκηδες, οι Κατσουλάκηδες, οι Παυλάκηδες, οι Θεοδωράκηδες, οι Κουτσουδάκηδες.
   Από τα άφθονα σπήλαια του χωριού, και ειδικά του φαραγγιού του Κοτσυφού, αναφέρουμε το Σπήλαιο των Αγίων (διαστάσεων: 6Χ2Χ3), που χρησιμοποιήθηκε για τη φύλαξη των εικόνων του Αγίου Ιωάννη στις διάφορες επαναστατικές περιόδους, το Σπήλαιο του Βρυσιδόστενου (διαστάσεων 24Χ12Χ6), όπως και το σπηλαιοβάραθρο Τρυποδιάσελλο (βλ. υποσ. 109), που υπήρξαν καταφύγια στις διάφορες επαναστατικές περιόδους.
      Στην περιοχή του Αγίου Ιωάννη παρατηρούνται αρκετές εκτάσεις με δάση θηλυκού κυπαρισσιού, που οφείλονται στις άφθονες βροχές που δέχεται ο συγκριμένος τόπος, ίσως λόγω της γειτνίασής του με το φαράγγι τού Κοτσυφού. Έτσι, στο χωριό ευδοκιμούν όλων των ειδών τα δέντρα. κυπαρίσσια, δρύς, πλατάνια, αχλαδιές, μουριές, αμυγδαλιές, πορτοκαλιές, λεμονιές, καλά κρασιά από λιάτικο σταφύλι και όλων των ειδών τα δημητριακά.
  Στη θέση Κάκλαμας έχουν εντοπιστεί υπολείμματα πόλης των ΥΜΙΙΙ και υπομινωικών χρόνων[6]. Επίσης, στη θέση Άννα- Γιάννα, 1500 μ. ΝΑ τού Αγίου Ιωάννη και σε μια έκταση τριακοσίων περίπου στρεμμάτων, βρέθηκαν κατάλοιπα από την Υστερο- Μινωική εποχή (Υ. Μ. ΙΙΙ).
    Οικισμός της κοινότητας Αγ. Ιωάννου η Κάνεβος, κάτοικοι 71 (2001), υψόμ. 440μ. βρίσκεται ένα χιλμ. μετά τον Άγ. Ιωάννη (διαδρομή: Αρμένοι- Άγ. Βασίλειος- Παλιόλουτρα- Αγ. Ιωάννης- Κάνεβος), σε ωραιότατο κατάφυτο τοπίο ποικίλης βλάστησης, πριν από την είσοδο στο φαράγγι του Κοτσυφού, απ’ όπου περνά ο δρόμος προς τον Πλακιά.
     Όπως σημειώνει ο Στ. Σπανάκης, το τοπωνύμιο δεν αναφέρεται στις παλιότερες απογραφές της Βενετοκρατίας, παρότι είναι γνήσιο βενετσιάνικο. Για πρώτη φορά αναφέρεται στην απογραφή του 1928, στην κοινότητα Αγ. Ιωάννου του Καμένου με 50 κατοίκους. Στην επόμενη απογραφή τού 1940 δεν αναφέρεται καθόλου, ενώ το 1951 αναφέρεται ίδια κοινότητα Κάνεβος, με 107 κατοίκους και συνεχίζει: το 1961: 66 κατ., 1971:48, 1981: 39, 1991: 46, 2001: 71.
     Για την ονομασία του οικισμού «Κάνεβος» ο κ. Κουμεντάκης[7] μάς προτείνει τρεις εκδοχές. α) από το όρνιο καναβός (ή σκάρα, ο γύπας), που τέτοιοι υπάρχουν άφθονοι στο παραπλήσιο φαράγγι του Κοτσυφού, τρέφονται με πτώματα και θνησιμαία και γι’ αυτό θεωρούνται ως οι «νεκροθάφτες» της περιοχής, β) από το ενετικό θηλυκό ουσιαστικό caneva, που σημαίνει οιναποθήκη, καπηλειό (πρβλ. και την ιταλ. λέξη cava= υπόγεια αποθήκη)[8]. Και είχαν- λέγει ο κ. Κουμεντάκης- στο χωριό τέτοιες υπόγειες οιναποθήκες, στις οποίες οι χωριανοί φύλασσαν το κρασί, που γινόταν εξαίρετο λόγω και του εξόχου κλίματος της περιοχής. Την εκδοχή αυτήν ασπαζόμαστε και εμείς ως την πιθανότερη, με την προσθήκη ότι μάλλον στην περιοχή του σημερινού χωριού να υπήρχε κάποιο καπηλειό, κρασοταβέρνα με χάνι, ως μέρος περαστικό που είναι, και από εκεί να προήλθε, με την πάροδο του χρόνου, το όνομα του χωριού. Και γ) σε μια απίθανη λαϊκή ερμηνεία- που, όμως, την μεταφέρω και αυτήν σύμφωνα με την ήδη εκφρασθείσα επιθυμία μας να διατηρούμε επιμελώς τις παραδόσεις τού τόπου μας. Αυτή η τελευταία στηρίζεται στην επιφωνηματική φράση «καν ανεβώ»- δηλαδή «αν ανεβώ», που πρόφεραν τα παλιά χρόνια οι Ροδακινιώτες και οι Σφακιανοί σαν αναγκάζονταν- λόγω μη ύπαρξης γέφυρας- να ξεφορτώνουν από τα υποζύγια τα ασκιά τους με το λάδι και να τα φορτώνονται στη συνέχεια οι ίδιοι, προκειμένου να τα μεταφέρουν στην απέναντι όχθη του φαραγγιού. Έλεγαν λοιπόν, πριν επιχειρήσουν το δύσκολο αυτό και τολμηρό εγχείρημα, με την ιδιόρρυθμη Σφακιανή προφορά τους, την προαναφερθείσα επιφωνηματική φράση: «καν ανεβώ!...», δηλαδή θα τα καταφέρω να περάσω τις δυσκολίες του φαραγγιού(;), απ’ όπου και το γειτονικό χωριό έλαβε την ονομασία του Κάνεβος.
Τέλος, η Χρυσ. Τσικριτσή [Συμβολή στη μελέτη των τοπωνυμίων της Κρήτης, Τοπωνύμια από οικογενειακά ονόματα, Αμάλθεια 6 (1975), 34], θεωρεί ότι το τοπωνύμιο προέρχεται από οικογενειακό όνομα, ενώ ο Π. Βλαστός το σημειώνει Κάνωβο και το σχετίζει, εσφαλμένα, με την παλιά αιγυπτιακή πόλη Κάνωβας (Κάνωβος).
Τοπωνύμια από τη λέξη Κάνεβο και Κάνεβος υπάρχουν και σε άλλα μέρη της Κρήτης, όπως στον Πρινέ Ρεθύμνου, στις Βολιώνες Αμαρίου, στην Αγία Γαλήνη (ως Κάνεβα) και συνοικισμός στο Δήμο Ταυρωνίτη, της επαρχίας Σελίνου.
    Επί Βενετοκρατίας η λέξη θα πρέπει να ήταν πολύ κοινή, όπως αυτό φαίνεται σε δημοτικά τραγούδια της εποχής, που δημοσίευσε ο Γεώργ. Κουρμούλης: Έτσι, ο πατέρας ή η μητέρα παραγγέλλει στον γιο ότι όταν πηγαίνει προς διασκέδαση πρέπει να προτιμά να παρακάθεται με πρόσωπα σεβαστά και καλύτερα από αυτόν, έστω και αν πρόκειται να φύγει από το συμπόσιο νηστικός:

 Υιγιέ μ’ αν πας ‘ς την Κάνοβο απού ‘ν’ οι χαροκόποι,
τήρα διατήρα το σκαμνί τον τόπο να καθίζης
με τον καλλιά σου κάθιζε και νηστικός σηκώνου…

    Και το ίδιο δημοτικό σε άλλη παραλλαγή:

 Γιε μου, κι’ αν πας ‘ςτην κάνεβο απού ’ν οι χαροκόποι
Ντήρα διαντήρα το σκαμνί την τάβλα να καθίζεις…

   Σε τρίτη παραλλαγή του ίδιου τραγουδιού δίδεται η ερμηνεία της άγνωστης λέξης «κάνοβο»- «κάνεβο» των παραπάνω παραλλαγών:
   Γροικάτ’ είντα παράγγερνε γεις φρόνιμος του γιού ντου
    -Γιε μου, κι αν πας ‘ςτο καπηλειό και βρης τσοι χαροκόπους…[9]

    Ο Γ. Κουρμούλης παρατηρεί ότι είναι εύλογο να θεωρήσουμε, από το προσηγορικό «καπηλειό» της τελευταίας παραλλαγής, ότι και στις λέξεις «κάνοβο» και «κάνεβο» των δύο πρώτων παραλλαγών- εφόσον με αυτές δεν υποδηλώνονται σαφώς τοπωνύμια- υποκρύπτονται ουσιαστικά άγνωστα μέχρι σήμερα από ετυμολογική και σημασιολογική άποψη, που περαιτέρω τα ουσιαστικά αυτά για την ομοιότητα των στίχων θα πρέπει να είναι συνώνυμα ή συγγενικής μεταξύ τους και προς το προσηγορικό «καπηλειό» σημασίας[10]. Οπότε, κάνε(ο)βος= το καπηλειό, η οιναποθήκη, σύμφωνα με όσα παραθέσαμε παραπάνω κατά την ετυμολόγηση του τοπωνυμίου.
    Η Κάνεβος κτισμένη στην είσοδο τού φαραγγιού τού Κοτσυφού αποτελεί φυσικό πέρασμα σε όσους πρόκειται να ταξιδέψουν από Ρέθυμνο προς Μύρθιο, Μαριού, Πλακιά, Σελλιά, Ροδάκινο και Σφακιά. Προκατοχικά τα χωριά αυτά εξυπηρετούνταν μόνο μέσω Κανέβου, όπου βρισκόταν το τέρμα τού λεωφορείου. Ο σημερινός δρόμος από Κάνεβο που εξυπηρετεί τα χωριά αυτά έγινε μεταπολεμικά. Μέχρι τότε, λοιπόν, η Κάνεβος ως επικοινωνιακό κέντρο είχε αναπτύξει σημαντική κίνηση και πολλά εμπορικά καταστήματα όλων των ειδών (υποδηματοποιεία, σιδηρουργεία, ραφεία, πεταλωτήρια, ντενεκετζίδικα, κουρεία επιπλοποιεία, εμπορικά ενδυμάτων κτλ, μέχρι και πανδοχείο), δεδομένου ότι πολλοί κάτοικοι των παραπάνω «Κάτω Χωριών» προτιμούσαν να ψωνίζουν από την Κάνεβο, για να μην ταλαιπωρούνται μεταβαίνοντες στο Ρέθυμνο, που το λεωφορείο- λόγω τής κακής κατάστασης τού δρόμου- απαιτούσε περί τις δύο ώρες να μεταβεί[11].

 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Ευχαριστώ θερμά τον πρώην Γυμνασιάρχη κ. Γιάννη Γ. Κουμεντάκη και τον κ. Χρίστο Στυλ. Τρανταλίδη, για τη βοήθειά τους 
[2] Rob. Pashley, Travels in Crete, II, London 1837, 313.
[3] Πρβλ. Εμμ. Λαμπρινάκη, Γεωγραφία της Κρήτης, Ρέθυμνα 1890, 65, όπου ο Λαμπρινάκης σημειώνει πυρπόληση του συγκεκριμένου ναού από Γιαννίτσαρους το έτος 1770.
[4] Εμμ. Σ. Λαμπρινάκη, ό.π., 65-66.
[5] Την ίδια ακριβώς παράδοση καταγράφει και η δασκάλα του χωριού, κατά το έτος 1953, Χρυσούλα Οικονομάκη, στην καταγραφή των τοπωνυμίων του Αϊ- Γιάννη από την Εταιρία Κρητικών ιστορικών Μελετών (ΕΚΙΜ).
[6]Bulletin de Correspondance Hellenique, Athennes et Paris, 1967, 149, στον Χάρη Κ. Στρατιδάκη, Αρχαιολογικές θέσεις στο Ν. Ρεθύμνης και τα Νεολιθικά ως και τα Ρωμαϊκά χρόνια, Κρητολογικά Γράμματα 9/10 και 11(1994-95), 109.
[7] Βλ. και Νικολάου Σταμ. Βαβουράκη, Άγιος Ιωάννης «ο Καμένος», Ρέθυμνο 2004, 42.
[8]Την ίδια άποψη δες και στον αείμνηστο συντοπίτη μας Καθηγητή τής Γλωσσολογίας τού Παν/μιου Αθηνών, Γεώργ. Ι. Κουρμούλη (Γεώργ. Ι. Κουρμούλη, Τοπωνυμικά Ζητήματα, Περί του ετύμου της λέξεως Κάνεβο, Επετηρίς Εταιρείας Κρητικών Σπουδών Β΄, Αθήναι 1939, 245 εξ.). Ο Γ. Κουρμούλης σημειώνει, περαιτέρω, ότι το ιταλικό θηλ. ουσιαστ. canova ή caneva (= οιναποθήκη, καπηλειό) εισήχθη κατά την Ενετοκρατία στην Κρήτη και σχηματίστηκαν από αυτό τοπωνύμια μερικά μεν αυτούσια (Κάνεβα), μερικά δε μεταπλασθέντα κατά την κατάληξη, ώστε να λήγουν σε –ο (Κάνεβο-Κάνοβο) ή σε –ος (Κάνεβος- Κάναβος).
[9] Α. Κριάρη, Συλλογή Κρητικών δημοτικών ασμάτων, Αθήναι 1920, 205.
[10] Γεώργ. Ι. Κουρμούλη, ό.π.,252.
[11] Νικολάου Σταμ. Βαβουράκη, Άγιος Ιωάννης «ο Καμένος», Ρέθυμνο 2004, 38-39.

ΑΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ

ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ

ΠΡΩΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΦΟΙΝΙΚΑ

2. ΑΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ[1]

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Χωριό τού δήμου Φοίνικα, της ομώνυμης πρώην επαρχίας τού νομού Ρεθύμνου, κάτοικοι 130 (2001), υψόμετρο 310 μ., 23 χλμ. από το Ρέθυμνο, διαδρομή: Ρέθυμνο- Αρμένοι- Άγιος Βασίλειος- Πλακιάς, κυριολεκτικά πνιγμένο μέσα σε κήπους, αμπέλια και λιόφυτα.
Ο Άγιος Βασίλειος αναφέρεται στην επαρχία Αγίου Βασιλείου, το 1577, από τον Fr. Barozzi (fo26v), ως Mariu, από τον Καστροφύλακα (Κ176), το 1583, ως S. Baseggio Castello, με 136 κατοίκους. Από τον Basilicata[2], το 1630, ως S(a)n Baseio. Στην τουρκική απογραφή τού 1659 Ayo Vasili[3]. Στην Αιγυπτιακή απογραφή τού 1834 ως Haghio Vasili[4], μαζί με άλλα χωριά. To 1881 ο Άγιος Βασίλειος ανήκει στον δήμο Λάμπης και προσμετρά 75 χριστιανούς και 9 Τούρκους κατοίκους. Κατά τα επόμενα χρόνια η πληθυσμιακή κίνηση τού χωριού έχει ως εξής: 1900 (στον ίδιο δήμο- Νεύς Άγιος Βασίλειος= ο κυρίως Άγιος Βασίλειος): 116 κατ., 1928 (Νεύς Άγιος Βασίλειος, στην κοινότητα Αγκουσελιανών): 115, 1940 (Νεύς Άγιος Βασίλειος- έδρα ομώνυμης κοινότητας): 128, 1951: 155, 1961: 133, 1971 (για πρώτη φορά απλά ως: Άγιος Βασίλειος): 107, 1981: 127, 1991: 132, 2001(δημοτικό διαμέρισμα Αγίου Βασιλείου): 130.
Στην περιοχή τού χωριού Σύννησος υπήρχε παλιό βυζαντινό φρούριο, γνωστό με το όνομα Κάτω Σύβριτος. Οι Βενετοί εκεί εγκατέστησαν την έδρα της Καστελλανίας (επαρχίας), που, στη συνέχεια, πήρε το όνομα τού χωριού Castellania S. Baseio (επαρχία Αγίου Βασιλείου)[5]. Ενδιαφέρον και σπανιότατο το παραπάνω τοπωνύμιο, Σύννησος, αναφέρεται στη χαρακτηριστική διαμόρφωση τού εδάφους. υπάρχουν, δηλαδή, δύο ποτάμια, που ανάμεσά τους σχηματίζεται νησίδα, στην οποία υπήρχε το εγκαταλελειμμένο εκκλησάκι τού αγίου Γεωργίου τού Μεθυστή. Ο ναός τελευταία (περί το 1980) ανακαινίστηκε και εορτάζεται στις 3 Νοεμβρίου[6].
Στην τοποθεσία, πάλι, Κυλιστρές[7], του λόφου Σελί, υπάρχουν ερείπια αρχαίου τείχους, πράγμα που μας οδηγεί στην υπόθεση ότι στην περιοχή αυτή θα υπήρχε παλιά οικισμός.
Ο συνοικισμός, παλιότερα (μέχρι και την απογραφή του 1940), αναφερόταν ως «Νεφς Άγιος Βασίλειος». Οι Τούρκοι τον ονόμασαν «Νεφς» (λέξη αραβική που παρεισέφρυσε στην τουρκική και σημαίνει «κυρίως»). Τη λέξη αυτήν- που πρέπει να την γράφουμε με [φ] και όχι με [υ]- η Τούρκοι πρόσθεταν στις πρωτεύουσες των επαρχιών, για να διακρίνονται από τις ομώνυμες επαρχίες (πρβλ. Νεφς Αμάρι). Από την απογραφή τού 1961 και εξής το χωριό αναφέρεται απλά ως «Άγιος Βασίλειος» και η κοινότητα ως «Αγίου Βασιλείου». Το αραβικό προσδιοριστικό τού ονόματος τού χωριού, είχε περικοπεί με νόμο ήδη από το 1950[8].
Κατά την επανάσταση του 1866, το χωριό και ο ναός του, ο άγιος Βασίλειος, πυρπολήθηκαν και δεν έμεινε όρθιος ούτε κούμος, όπως μαρτυρούν χαρακτηριστικά οι γέροντες κάτοικοι του χωριού. Της Παγώνας ο Σπήλιος, μέσα στο χωριό και δίπλα στην είσοδο τής εκκλησίας τού αγίου Βασιλείου, υπήρξε κρύπτη σε επαναστατικές περιόδους. Οι κάτοικοι εκεί έκρυβαν τις περιουσίες τους, για να τις περισώσουν από τις πυρπολήσεις και τις καταστροφές. Τού σπηλαίου αυτού μόνο τα πρώτα εξήντα πέντε μέτρα έχουν εξερευνηθεί, ενώ στη συνέχεια το σπήλαιο γίνεται δαιδαλώδες και παραμένει ανεξερεύνητο. Αυτό, ακριβώς, το «άγνωστο» που κρύπτεται στα έγκατα τού σπηλαίου είναι που χάλκευσε και τον τοπικό θρύλο με τον πετεινό που, κάποτε, όπως λένε οι κάτοικοι, μπήκε στο σπήλαιο από τον Άγιο Βασίλειο και βγήκε από το χωριό Φωτεινού.
Στη διάρκεια τής Τουρκοκρατίας στο χωριό διέμεναν αρκετοί Τούρκοι, που έφυγαν όλοι με την ανταλλαγή των πληθυσμών το Είκοσι δύο. Αυτό γίνεται φανερό και από την αφθονία τουρκικών τοπωνυμίων που περισώζονται μέχρι τις μέρες μας στο χωριό, όπως: στον Αγαδικό Λάκκο, στο Αγαδικό Αμπέλι, στο Αγαδικό Πλάι, στα Τζαμικά[9] κτλ.
Ο διμάρτυρος ναός τού αγίου Βασιλείου πυρπολήθηκε μαζί με το χωριό κατά την επανάσταση τού 1866 και ο σωζόμενος σήμερα βυζαντινός ναός, ο αφιερωμένος στην Αγ. Παρασκευή, είναι τμήμα τού παλιού μεγάλων διαστάσεων ναού του αγίου Βασιλείου. Οι μεγάλες διαστάσεις αυτού του παλιού ναού, είναι που συντέλεσαν στο να δημιουργηθεί παράδοση στους κατοίκους τού χωριού, που λένε ότι είχε εκατό πορτοπαράθυρα, ήταν ρυθμού βασιλικής και καταστράφηκε από κάποια επιδρομή Τούρκων ή από δυνατό σεισμό. Γύρω από τον ναό διατηρούνται σήμερα ερείπια, που υποστηρίζεται ότι ανήκαν σε παλαιό μοναστήρι. Στα ερείπια τού ναού τού αγίου Βασιλείου κτίστηκε πριν από το 1900 ομώνυμος ναός, ρυθμού βασιλικής, ο οποίος επικοινωνεί με τον ναό τής Αγ. Παρασκευής με μεγάλο τοξωτό άνοιγμα[10]. Σήμερα συνεχίζουν να παραμένουν ελάχιστες τοιχογραφίες, κυρίως στο κλίτος τής αγίας Παρασκευής, λόγω των υδάτων που εισέρρεαν τον χειμώνα στο κλίτος τού αγίου Βασιλείου και των επανειλημμένων ασβεστωμάτων που είχαν γίνει στο παρελθόν και είχαν εξαλείψει και τα τελευταία δείγματα αγιογραφιών. Πρόσφατα (1974) το κλίτος τού Αγίου Βασιλείου ανακαινίστηκε, από τον Γερουκάκη Μάρκο, που ζούσε στην Αμερική, με την εποπτεία τού κ. Γεωργίου Κλειδή, με εξωτερικές κυρίως παρεμβάσεις- λόγω αυτών των προβλημάτων που υπήρχαν- και, στη συνέχεια, και το κλίτος αυτό αγιογραφήθηκε με νεότερες αγιογραφίες από τον Ρεθεμνιώτη αγιογράφο Γεώργιο Χρηστίδη.
Άλλες εκκλησίες τού χωριού είναι η Παναγία (Ευαγγελισμός), στην περιοχή Βρανά, ο άγιος Ιωάννης (Αποτομή- 29/8), ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, όπου βρίσκεται και το νεκροταφείο τού χωριού, ο άγιος Γεώργιος ο Μεθυστής και το ναΰδριο τού αγίου Αντωνίου- στη θέση τού οποίου πιστεύεται ότι παλιά υπήρχε οικισμός. Αυτό το τελευταίο, πρόσφατα, ανακαινίστηκε από την ευσεβή Αγιοβασιλιώτισα Άννα Γυπαράκη και έκτοτε καθιερώθηκε να τιμάται στη μνήμη των αγίων Τεσσάρων, εκ Μελάμπων, Νεομαρτύρων τού Ρεθύμνου.
Οι κυριότερες οικογένειες τού χωριού είναι οι: Κλειδήδες, Γυπαράκηδες, Γερουκάκηδες, Σταγάκηδες, Κατσανεβάκηδες, Γλετζάκηδες, Ηλιάκηδες, Πετρουλάκηδες, Αλεβυζάκηδες, Στρατουδάκηδες (αυτοί οι τελευταίοι έχουν εκλείψει, σήμερα, παντελώς από το χωριό).
Το σχολείο τού χωριού περί το έτος 2000 έπαυσε να λειτουργεί και μεταφέρθηκε στα γειτονικά Αγκουσελιανά.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Ευχαριστώ θερμά τον πρώην Γραμματέα τής κοινότητας Αγίου Βασιλείου κ. Γεώργιο Κλειδή για τις πληροφορίες που μου έδωσε για το χωριό του.
[2] Μνημεία Κρητικής Ιστορίας V, 129.
[3] Ν. Σταυρινίδη, Απογραφικοί Πίνακες τής Κρήτης, Κρητικά Χρονικά , ΚΒ΄, 128.
[4] Rob. Pashley, Travels in Crete, II, 313.
[5]Στέργιου Γ. Σπανάκη, Πόλεις και χωριά τής Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων (Μητρώον των οικισμών), Ηράκλειο 1991, 58.
[6] Η προσωνυμία του Αγίου, επειδή τότε ανοίγουν τα βαρέλια με τα νέα κρασιά, οπότε συχνά παρατηρούνται επεισόδια μεθυσιού.
[7] Από ρ. κυλώ> κυλίστρα (θ. κυλίστρ+ ίδι και -ες)> κυλιστρίδι και Κυλιστρ-ές και δηλώνει τον τόπο όπου γίνεται, επαναλαμβάνεται κάτι, όπου, δηλαδή, κυλιούνται τα ζώα. Πρβλ. και Κυλίντ(δ)ρα από το ρ., πάλι, «κυλώ», όπου, όμως, σημαίνει τόπο με πέτρες, κατηφορικό μέρος, χαλασέ. Το τοπωνύμιο εδώ λειτουργεί με τη δεύτερη αυτή σημασία [Γεωργ. Σειστάκη, «Το Επανωχώρι Σελίνου», Κρητική Εστία 199, 176. Νικ. Παπουτσιδάκη, «Τοπωνύμια του Ρεθύμνου», Κρητική Εστία, 214, 603 και Αθηνά 40 (1928), 139] και Κυλίντρες, στσι (Αγησ. Περιστεράκη, Σφακιανά. Αθήνα 1991, 62).
[8]Πρβλ. και Μιχ. Χουλιαράκη, Γεωγραφική, Διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξη τής Ελλάδος 1821-1971, Αθήναι 1976, 105.
[9] Σήμερα ελαιώνας. Πιθανόν επί Τουρκοκρατίας να υπήρχε τζαμί στη συγκεκριμένη περιοχή, που βρίσκεται δίπλα στο χωριό. Πιθανόν και αυτό, να πρόκειται και για κτήματα που ανήκαν στο τζαμί τής περιοχής (πρβλ. Μοναστηριακά).
[10] Θεοδ. Στ. Πελαντάκη, Βυζαντινοί Ναοί τής επαρχίας Αγίου Βασιλείου Ν. Ρεθύμνης, Ρέθυμνο 1973, 13.

ΑΓΙΑ ΓΑΛΗΝΗ



ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ
ΕΠΑΡΧΙΑ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΛΑΜΠΗΣ

                                               1. ΑΓΙΑ ΓΑΛΗΝΗ[1]


ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ


ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΧΩΡΙΟ

    Παραθαλάσσιο χωριό της πρώην επαρχίας Αγίου Βασιλείου (σήμερα δήμου Λάμπης), 61 χιλιόμ. από το Ρέθυμνο, στον κόλπο της Μεσαράς, στα νότια του νομού Ρεθύμνου, με 1259 κατοίκους κατά την τελευταία απογραφή του 2001. Σημαντικό τουριστικό κέντρο στη Λυβική θάλασσα, για την ειδυλλιακή θέση στην οποία βρίσκεται και τις θαυμάσιες παραλίες της.
    Στη θέση του σημερινού οικισμού κατά την αρχαιότητα υπήρχε παραθαλάσσιος οικισμός με το όνομα Σουλία ή Σούληνα ή Σουλή(έ)να, πού ήταν το λιμάνι της αρχαίας Συβρίτου- παρά το σημερινό χωριό Θρόνος τής επαρχίας Αμαρίου- και μία από τις εκατό πόλεις της ομηρικής Εκατόμπολης. Η αρχαία πόλη εντοπίζεται σε λόφο 500 μ. ΝΑ του χωριού. Στον τόπο αυτόν ανθούσε η λατρεία της Αρτέμιδος[2] και, οπωσδήποτε, σημειώνει η αρχαιολόγος Guarducci, θα υπήρχε και ναός της θεάς αυτής, του οποίου σώζονται δυο μονολιθικές κολόνες από αιγυπτιακό γρανίτη, απέναντι από τον ναό των αγίων Τεσσάρων Μαρτύρων[3].
    Διάφορα λείψανα της αρχαίας Σουλίας έφτασαν μέχρι τις μέρες μας και έχουν κατά καιρούς ανεβρεθεί, όπως υπολείμματα οικιών ΝΑ και ΒΑ του παλιού νεκροταφείου. Ο Pendleburi[4], αναφέρει ότι στο Μουσείο του Ηρακλείου εκτίθεται λύχνος από την αρχαία Σουλία, ενώ στον κόλπο της Αγίας Γαλήνης, ΝΔ του Κόκκινου Πύργου (θέση Κακόσκαλο), το 1937, ανακαλύφθηκε από τον Έφορο αρχαιοτήτων Νικ. Πλάτωνα- και ύστερα από υποβρύχια έρευνα- ναυάγιο ρωμαϊκού πλοίου, του 3ου μ. Χ. αιώνα, από το οποίο ανασύρθηκε ολόκληρος θησαυρός από χάλκινα αντικείμενα, προτομές, ειδώλια, λύχνους κτλ., που εκθέτονται σήμερα στο Μουσείο Ρεθύμνου. Ο Ν. Πλάτων, ύστερα από εντατική έρευνα, περισυνέλεξε 260 χάλκινα νομίσματα, που καλύπτουν ιστορία τριών αιώνων, των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Δεκίου, Γορδιανού και Φιλίππου, ένα αγαλμάτιο της Αφροδίτης, ένα άλλο του έρωτα, προτομή της Δήμητρας, βάσεις ειδωλίων κτλ. Ο Σ. Μαρινάτος ισχυρίστηκε ότι το φορτίο ανήκε σε κάποιον έμπορο, αλλά ο Θεοφανίδης πίστευε ότι μεταφερόταν από πειρατές[5]. Επίσης, στο κέντρο του χωριού ανασκάφηκαν πρόσφατα δυο τάφοι των Υστερορωμαϊκών χρόνων. Στους Σταδιασμούς, τέλος, αναφέρεται η φράση: «Από Ματάλης εις Σουλίαν στάδιοι ξε΄ (65) ακρωτήριον έστι καλόν ανέχον προς μεσημβρίαν. λιμήν εστί καλόν ύδωρ έχει». Όλα μαζί τα παραπάνω πιστοποιούν με βεβαιότητα την ύπαρξη της αρχαίας πόλης Σουλίας.
    Ο ποταμός Αμαριανός ή Πλατύς[6] και στην αρχαιότητα ποταμός Ηλέκτρας, που πηγάζει από τον Ψηλορείτη και εκβάλλει κοντά στο χωριό, αναφέρεται σε παλιούς χάρτες ως Santo Galini fiume. To 1415 o Cristof. Buondelmonti επισκέφθηκε το μοναστήρι της Αγίας Γαλήνης, τον Άγιο Γαλήνη (hodie Galenum Sanctum), όπως τον ονόμαζαν τότε. Πρόκειται για τη μονή του Γαλήνιου Χριστού (= ο Χριστός η γαλήνη τής ψυχής των ανθρώπων), που είναι στη θέση Ποταμίδα, εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η εκκλησία της Παναγίας και το νεκροταφείο του χωριού. Οι καλόγεροι του μοναστηριού έδειξαν στον φλωρεντινό ιερέα, Cristof. Buondelmonti, ένα υδραγωγείο, που κατέβαινε από ψηλά, όπως και πέτρινους κίονες όλων των χρωμάτων. Αυτή η πόλη, που δεν είχε λιμάνι, ήταν κτισμένη κοντά σε ένα ρεύμα ποταμού (προφανώς του Ηλέκτρα, παρά τον οποίο ήταν κτισμένη κατά την αρχαιότητα η Σουλία, δείγματα της οποίας μας παρουσιάζει εδώ ο Cristof. Buondelmonti)[7].

Φωτό: Αγία Γαλήνη- το λιμάνι

    Μετά το έτος αυτό, 1415, δεν υπάρχουν στοιχεία για το μοναστήρι το Γαλήνιου Χριστού. Η καταστροφή του αποδίδεται σε πειρατικές επιδρομές, που έγιναν λίγες δεκαετίες μετά την παραπάνω χρονολογία επίσκεψης στο μοναστήρι τού Buondelmonti.
    Τη λατρεία της Αρτέμιδος διαδέχτηκε, λοιπόν, στα κατοπινά χρόνια η χριστιανική λατρεία. Στα ερείπια του ναού της Αρτέμιδος κτίστηκε, αργότερα- πιθανόν στη β΄ Βυζαντινή περίοδο- η εκκλησία του Γαλήνιου Χριστού, που- όπως σημειώσαμε και παραπάνω- επισκέφτηκε στα 1415 ο Χριστ. Μπουοντελμόντι. Συνεπώς από τη μονή του Γαλήνιου Χριστού πρέπει να προέρχεται και το όνομα του σημερινού οικισμού, που γι’ αυτό πρέπει, πιο σωστά, να λέγεται Άγιος Γαλήνης[8].
    Υπάρχει ενδιαφέρουσα λαϊκή παράδοση, που προσπαθεί να ερμηνεύσει την ονομασία του οικισμού, από την ύπαρξη στο χωριό της εκκλησίας- μονής του Γαλήνιου Χριστού. Την κτήση της η παράδοση αυτή ανάγει στους Βυζαντινούς χρόνους και διηγείται σχετικά την παρακάτω ενδιαφέρουσα ιστορία. η Ευδοκία, σύζυγος του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Θεοδοσίου Β΄ (408- 450) κατηγορήθηκε στον αυτοκράτορα, από την αδελφή του Πουλχερία, για δήθεν συζυγική απιστία. Φούντωσε το μίσος και η οργή του Θεοδοσίου για την αγαπημένη του σύζυγο, για την οποία είχε μέσα του θρέψει το μύθο της πιο τέλειας στην ψυχή και το πνεύμα γυναίκας. Δεν το άντεξε και, κυριευμένος από το πάθος της συζυγικής ζήλιας, πήρε την άδικη απόφαση να την εξορίσει όσο το δυνατόν μακρύτερα, στην Αφρική. Το ιστιοφόρο πλοίο που την οδηγούσε στον μακρινό τόπο της εξορίας της, περνούσε, κάποια στιγμή, από τη θαλάσσια περιοχή της σημερινής κοινότητας Αγίας Γαλήνης. Συνάντησε, όμως, μεγάλη θαλασσοταραχή και αναγκάστηκε να προσαράξει στον εδώ ασφαλή όρμο, τον, έκτοτε- κατά την χαρακτηριστική φράση της βασίλισσας- «αεί γαλήνη»(= πάντοτε γαλήνιο). Από εδώ, σύμφωνα με τη συγκεκριμένη παράδοση, προήλθε και το όνομα «Αϊ-Γαλήνης».
    Σύμφωνα με άλλη παράδοση, που συνεχίζει την προηγούμενη, η αυτοκράτειρα έκαμε τάμα προς την Παναγία να γαληνεύσει τη θάλασσα από την τρικυμία και σε ένδειξη ευχαριστίας θα Της έκτιζε ναό στην χάρη Της. Το θαύμα έγινε και η αυτοκράτειρα έκτισε, πράγματι, ναό βυζαντινού ρυθμού, που έμελλε να γίνει μοναστηριακός, ανατολικά της κωμοπόλεως, με το όνομα της Παναγίας ως «Αγίας Γαλήνης» (Παναγία Αγία Γαλήνη- σήμερα νεκροταφείο), που, στη συνέχεια, έδωσε το όνομά του σε ολόκληρο τον οικισμό[9]. Λείψανα του παλαιότατου αυτού παλαιοχριστιανικού μοναστηριακού ναού διαπιστώθηκαν στις μέρες μας γύρω και κάτω από τον νεότερο σημερινό ναό, στη θέση τού σημερινού νεκροταφείου.
    Η Αγία Γαλήνη, λοιπόν, είναι η αρχαία πόλη Σουλία, πράγμα που πιστοποιείται πολυτρόπως από αρχαίες επιγραφές, κολόνες, μνήματα κτλ. Αργότερα, προσέλαβε και το όνομα «Ερημούπολις», «Ερημόπολις» και «Ερμούπολις»[10] και με το όνομα αυτό ακουγόταν όλη, γενικότερα, η νότια ακτή της Κρήτης από τα Αστερούσια Όρη (Κόφινας) μέχρι την Αγία Γαλήνη. Πιστεύω ότι αυτό θα συνέβη, όταν, μετά την παρακμή της αρχαίας Σουλίας, και τις επακολουθήσασες ληστρικές- πειρατικές επιδρομές, οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να τραβηχτούν ψηλότερα, βρίσκοντας καταφύγιο στο σημερινό οικισμό των Μελάμπων. Στο εξής, στη θέση της παλαιάς ακμάζουσας πόλης ανευρίσκονταν μονάχα τα ερείπιά της. Αυτά όλα θα συνέβησαν περί το έτος 640 μ.Χ., οπότε αφανίζονται και τα τελευταία ίχνη της αρχαίας πόλης Σουλίας.
    Από το 1884 το χωριό άρχισε να επανιδρύεται από κατοίκους των γειτονικών Μελάμπων, που θεωρούνται, έκτοτε, η μητρόπολη του νέου οικισμού. Γι’ αυτό και κατά το ενδιάμεσο διάστημα το χωριό δεν αναφέρεται σε καμιά απογραφή βενετσιάνικη, ούτε όμως και στην απογραφή τού 1881. Ως πρώτοι οικιστές της νέας Αγίας Γαλήνης φέρονται οι αδελφοί «Μαμαλάκηδες» (Ματθαίος, Εμμανουήλ, Κωνσταντίνος, Ηλίας και Γεώργιος). Το πρώτο ρυμοτομικό σχέδιο του οικισμού με δρόμους παράλληλους, εκπονήθηκε από τον Ιωάννη Μαμαλάκη, πού ήταν μηχανικός στη Σμύρνη της Μ. Ασίας. Το 1890 κτίζονται στην Αγία Γαλήνη ελαιοτριβείο, σαπωνοποιείο, αλευρόμυλος και πυρηνελαιουργείο. Επειδή, όμως, δεν υπήρχαν δρόμοι, όλα τα υλικά μεταφέρονταν με καΐκια και βάρκες. Το λιμάνι άρχισε να κατασκευάζεται το 1950 και επεκτάθηκε το 1993[11]. Έτσι, η Αγία Γαλήνη από εμπορικό κέντρο που ξεκίνησε, μετατράπηκε, αργότερα, σε ψαροχώρι, για να καταλήξει από το έτος 1970 και εξής σε ένα από τα σημαντικότερα τουριστικά θέρετρα του νομού Ρεθύμνου.
    Τον καιρό αυτής της τελευταίας επανίδρυσής της, στη θέση της παλιάς Ερημόπολης και ακόμα παλιότερα Σουλίας, έγραφαν τις Γεωγραφίες τους οι Εμμ. Σ. Λαμπρινάκης και Εμμ. Γ. Γενεράλις (1890 ο πρώτος και 1891 ο δεύτερος). Οι δυο παραπάνω κρητολόγοι αναφέρονται με τις ίδιες ακριβώς λέξεις στην νεοϊδρυμένη, τότε, Αγία Γαλήνη, σημειώνοντας χαρακτηριστικά ότι ο οικισμός, στις μέρες τους, κατοικούνταν «υπό τινων μεταπρατών»[12], λέξεις που φανερώνουν, νομίζω, τα πρώτα δειλά βήματα του νέου οικισμού, στη νέα αυτή περίοδο ύπαρξής του, στα τέλη του 19ου αιώνα.
    Είκοσι χρόνια αργότερα, στη 2η επανέκδοση της Γεωγραφίας του (1910), ο Εμμ. Γενεράλης σημειώνει και πάλι: «εις τον δήμον τούτον (των Μελάμπων) ανήκει ο συνοικισμός Άγιος Γαλήνης, επί ομωνύμου όρμου, ασκών ικανόν εμπόριον, με υποτελωνείον»[13]. στοιχεία που φανερώνουν, επαρκώς, την πρόοδο που είχε, ήδη, σημειωθεί στο χωριό.
    Ο πληθυσμός του χωριού, στα επόμενα χρόνια, παρουσιάζει ιδιαίτερα εντυπωσιακή ανάπτυξη. Ενώ η λοιπή ύπαιθρος οσημέραι ελαττώνεται και φθίνει δραματικά, ο πληθυσμός της Αγίας Γαλήνης, μέσα σε ένα, μόλις, αιώνα, κυριολεκτικά δεκαπλασίασε τον πληθυσμό της. Έτσι, αναλυτικότερα, ο πληθυσμός της Αγίας Γαλήνης κατά τον εικοστό αιώνα διακυμάνθηκε ως εξής: 1900: κάτοικοι 125, 1928: 430, 1940: 460, 1961: 457,1971: 528, 1981: 751, 1991: 1041 και 2001: 1259[14].
    Η Αγία Γαλήνη, παραθαλάσσιος οικισμός με αρκετά ασφαλές λιμάνι- που εξυπηρετούσε ικανοποιητικά το κοντινό αεροδρόμιο του Τυμπακίου- έμελλε, εξαρχής, να καταστεί σημαντικό εμπορικό κέντρο της περιοχής. Το 1980 η περιοχή καθίσταται σημαντικό κέντρο ιχθυαλιείας, που προμηθεύει με φρεσκότατα ψάρια τα διάφορα χωριά των επαρχιών Αγίου Βασιλείου, Αμαρίου, Πυριωτίσσης και Καινουρίου, φθάνοντας, καμιά φορά, και μέχρι τις πρωτεύουσες των νομών Ρεθύμνου και Ηρακλείου, όπου τα καθαρότατα ψάρια της Πίσω Γιαλιάς γίνονταν, πραγματικά, περιζήτητα. Όλα αυτά είναι που ώθησαν το χωριό στη σημερινή αξιοσημείωτη ανάπτυξή του.

    Οι κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με τον τουρισμό, την αλιεία και τη γεωργία. Το χωριό, σήμερα, διαθέτει Δημοτικό Σχολείο, αγροτικό ιατρείο (από το 1979), Λιμενικό Σταθμό (από το 1956), τελωνείο (από το 1910), Χωροφυλακή (από το 1948), ΕΛΤΑ, ΟΤΕ και αρκετά ξενοδοχεία και ενοικιαζόμενα δωμάτια, καταστήματα όλων των ειδών, καφετέριες και άλλα κέντρα αναψυχής.
    Ειδικότερα, όσον αφορά στο Δημοτικό Σχολείο λειτούργησε, για πρώτη φορά, το έτος 1909 ως τετρατάξιο, ενώ το 1919 το σχολείο γίνεται εξατάξιο και το έτος 1932 προάγεται σε διθέσιο. Το σημερινό διδακτήριο οικοδομήθηκε το έτος 1928 με προσωπική εργασία των κατοίκων και μικρή οικονομική βοήθεια από το Υπουργείο Παιδείας[15].
    Κατά τη διάρκεια τής Γερμανικής Κατοχής πολλοί κάτοικοι τού χωριού έλαβαν μέρος και έπεσαν σε μάχες εναντίον των Γερμανών.
Στην περιοχή της Αγίας Γαλήνης παρατηρούνται σπάνια γεωλογικά φαινόμενα ως προς την ακτογραμμή και το υπέδαφος, που αποτελείται από θαλάσσιες πέτρες. Τα φαινόμενα αυτά φαίνεται πώς οδήγησαν στη δημιουργία της εκδοχής, που λέγει ότι η πόλη καταπλακώθηκε από θαλάσσιο ηφαίστειο. Υπάρχουν και ενάλια σπήλαια (Αγίας Γαλήνης Σπηλιά, δίπλα στο λιμάνι)- διανοιγμένα σε ιζηματογενή πετρώματα από την μηχανική ενέργεια των κυμάτων- στα οποία εισχωρεί η θάλασσα και δημιουργούνται φωτεινές ανταύγειες, όπως και στο Κάπρι της Ιταλίας. Ο αείμν. σπηλαιολόγος Ελ. Πλατάκης θεωρεί ότι εδώ βρίσκεται το πιο θεαματικό ενάλιο σπήλαιο της Κρήτης.
    Σε ένα άλλο από τα σπήλαια της Αγ. Γαλήνης, που ακούγεται και ως Χριστοφογιάννη, διαστάσεων 100Χ10Χ10, με κατεύθυνση ΒΔ του χωριού, πάνω στον αμαξωτό, σαράντα μέτρα πάνω από την Αγία Γαλήνη, η παράδοση αναφέρει ότι φυλακίστηκαν ο Δαίδαλος μαζί με τον γιο του τον Ίκαρο από τον Μίνωα, μετά την ανοικοδόμηση του ανακτόρου του στην Κνωσό. Εδώ, λέγεται ότι ο Δαίδαλος κατασκεύασε τα περίφημα κέρινα φτερά του, με τα οποία πέταξε, μαζί με τον γιο του, τον Ίκαρο, προς την ελευθερία. Οι κάτοικοι, μάλιστα, υποδεικνύουν και το μέρος από το οποίο ξεκίνησε η πολυθρύλητη πτήση τους, εκεί, ακριβώς, όπου ήταν ο παλιός φάρος της Αγίας Γαλήνης. Η συγκεκριμένη παράδοση διασώζεται έντονη και στα νησιά Παξιμάδια[16] (6 μίλια ΝΔ της Αγίας Γαλήνης) και την είχε σημειώσει ήδη από τον 15ο αιώνα ο Χριστόφορος Μπουοντελμόντι. Εξάλλου, στην ίδια περιοχή, και ίσως ανάμεσα στα υψώματα Βουβάλα και Λαυρασό, εντοπίζεται αρχαία πόλη με το όνομα Δαίδαλα, που αναφέρεται από τον Στ. Βυζάντιο, με αρχική πηγή του τον Ξενίωνα (150π.Χ)[17].
    Όπως σημειώνει, κατά το έτος 1953, η δασκάλα Ιωάννα Τρουλλινού[18], τη διήγηση αυτήν εξιστόρησε ο παλιός λόγιος Ν. Καπετανάκης στον Πρίγκιπα Γεώργιο, που επισκέφτηκε το χωριό. Το μέρος αυτό, που αναπλάστηκε από τον γλύπτη Βαγγέλη Ψιλάκη- ονομάστηκε «Πάρκο Δαιδάλου και Ικάρου», τα αγάλματα των οποίων- έργο του γλύπτη κ. Χρυσοσπάθη- αποκαλύφθηκαν την Κυριακή 11 Ιουλίου 2004, στη διάρκεια τελετής υποδοχής της Ολυμπιακής Φλόγας. Οι Αγιογαληνιώτες πρέπει να αισθάνονται υπερήφανοι, διότι τίμησαν τους πρωτοπόρους των αιθέρων, στήνοντας πρώτοι αυτοί στην παγκόσμια ιστορία τα αγάλματά τους, αντίγραφα από μικρή ανάγλυφη παράσταση της αρχαιότητας (βλ. φωτ. 1 και 2).
    Ο κεντρικός ιερός ναός της ενορίας Αγίας Γαλήνης, ήδη από τους πρώτους Μελαμπιανούς οικιστές του χωριού, αφιερώθηκε από σεβασμό στους αγίους Τέσσερις Νεομάρτυρες, που κατάγονται από τις Μέλαμπες. Πρόκειται για ναό του 20ου αι. που έχει οικοδομηθεί δίπλα σε ναό της Αρτέμιδος ή της Αθηνάς. Την ημέρα τής μνήμης τους στις Μέλαμπες γίνεται μεγάλο πανηγύρι. Οι άλλοι ναοί του χωριού είναι:
    α) της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (εορτάζει 15 Αυγούστου). Πρόκειται για τον προαναφερθέντα ναό της Παναγίας Αγίας Γαλήνης, μικρό εκκλησάκι λαξευμένο στο βράχο. Στο προαύλιό του υπάρχει, σήμερα, το κοιμητήριο του χωριού. Την ημέρα τής μνήμης της γίνεται, σήμερα, μεγάλο πανηγύρι στο χωριό.
    β) του αγίου Αντωνίου (17 Ιανουαρίου), σπηλαιώδης ναός, μετόχι της Ι. μονής Ασωμάτων Αμαρίου. Δίπλα σε αυτόν, μέσα σε σπηλιά, υπήρχε ελαιοτριβείο, το οποίο εξυπηρετούσε τις ανάγκες της Μονής στην περιοχή, το οποίο, όμως, σήμερα δεν υπάρχει.
    γ) του αγίου Γεωργίου (23 Απριλίου), που κτίστηκε την εποχή της Τουρκοκρατίας δ) του αγίου Νικολάου (6 Δεκεμβρίου), στα σύνορα των ενοριών Αγίας Γαλήνης και Μελάμπων ε) Εισοδίων της Θεοτόκου (21 Νοεμβρίου), αγίου Μύρωνος (8 Αυγούστου) και Αρχαγγέλου Μιχαήλ (8 Νοεμβρίου), τρίκλιτος ναός, στη θέση Μελισσουργάκι, παλιό μονύδριο, κελιά του οποίου σώζονται μέχρι σήμερα δίπλα στο ναό, στ) της Μεταμορφώσεως (6 Αυγούστου), ζ) της αγίας Παρασκευής (26 Ιουλίου) και η) του αγίου Σπυρίδωνος (12 Δεκεμβρίου), στο στρατόπεδο 699 ΠΑΠ, στην περιοχή Ξηρόκαμπος.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Ευχαριστώ θερμά την κ. Ελένη Πετρακάκη και τον κ. Εμμ. Εμμ. Ιερωνυμάκη- για είκοσι επτά χρόνια αγροφύλακα στην Αγία Γαλήνη (1960-1987)- για τη βοήθειά τους στη συγκέντρωση των παρόντων τοπωνυμίων. Επίσης, θερμά ευχαριστώ για τις πολύτιμες πληροφορίες τους και τους κ.κ.: Ιωάννη Βεργαδή, πρώην Πρόεδρο της Κοινότητας Αγ. Γαλήνης, Εμμ. Τρουλινό, δάσκαλο του Δημοτικού Σχολείου Αγ. Γαλήνης, Φάνη Μαυρογιώργη, π. Παναγιώτη Γιασαφάκη, πρώην εφημέριο ενορίας Αγ. Γαλήνης και Γιάννη Φραγκάκη.
[2] R. Pashley, Travels in Crete, London 1837,304
[3] Χάρη Κ. Στρατιδάκη, Αρχαιολογικές θέσεις στο Ν. Ρεθύμνης από τα νεολιθικά ως και τα ρωμαϊκά χρόνια, Κρητολογικά Γράμματα 9/10 (1994), 108.
[4]J.D.S.Pendleburi The Archaelogy of Crete, London 1939, 371
[5] Χάρη Κ. Στρατιδάκη, ό.π.
[6] Ο ποταμός αυτός ρέει στη διάρκεια του χειμώνα και της άνοιξης. Γενικά είναι ρηχός, αλλά επειδή στη διάρκεια των μεγάλων νεροποντών γίνεται χείμαρρος και προσλαμβάνει ιδιαίτερα μεγάλο πλάτος, γι’ αυτό ονομάστηκε και Πλατύς. Όμορφος θρύλος επιχειρεί να δώσει εξήγηση στη δεύτερη ονομασία, Πλατύς, του ποταμού. Τα παλιά. λέει, χρόνια ο Διγενής Ακρίτας έσκυψε να πιει νερό. Το ένα του πόδι πατούσε πάνω στην κορυφή του Ψηλορείτη και το άλλο στου Κέδρους. Σκύβοντας, όμως, να πιει νερό τα μουστάκια του έκλεισαν τη ροή του ποταμού, με αποτέλεσμα να ξεχειλίσει και να πάρει αυτό το πλάτος.
[7] Cristof. Buondelmonti, Descriptio Insule Crete, edition critique, και μετάφραση στα ελληνικά και εισαγωγή της Μάρθας Αποσκίτη, Ένας γύρος της Κρήτης στα 1415, Έκδοση Πολιτιστικής Αναπτύξεως Ηρακλείου, Ηράκλειο 1983, 37-38.
[8] Στέργ. Σπανάκη, Πόλεις και χωριά της Κρήτης, στο πέρασμα των αιώνων, τ. Α΄, Ηράκλειο 1991, 43. Απ’ όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω, στις αρχές του αιώνα μας μόνο με αυτό το όνομα άκουγες το χωριό (Άγιος Γαλήνης).
[9] Η συγκεκριμένη, όμως, παράδοση έχει και συνέχεια, αφού διηγείται ότι, ενόσω η βασίλισσα έμενε και επιτηρούσε την ανέγερση του ναού, ειδοποιήθηκε να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη και να αναλάβει το θρόνο της, γιατί ο βασιλιάς, στο μεταξύ, είχε πεθάνει. Δικαιωμένη η Ευδοκία παίρνει το δρόμο του γυρισμού, αφού πρώτα άφησε τα απαραίτητα χρήματα για την αποπεράτωση του ναού [βλ. Καταγραφή τοπωνυμίων Αγ. Γαλήνης του 1953 (ΕΚΙΜ) και Εμμ. Χ. Αυγουστάκη, Η Αγία Γαλήνη, Αθήνα 1983, 26-27].
[10] Ο Λαμπρινάκης διαχωρίζει τον Άγιο Γαλήνη (αρχαία Σουλία) από την «Ερημούπολι», «Ερημόπολι» και «Ερμούπολι» (αρχαία Ηλέκτρα, Ελέκτρα), Εμμ. Σ. Λαμπρινάκη, Γεωγραφία της Κρήτης, Έκδοση του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ρεθύμνης, Ρέθυμνα 1890, 70. Ο Ιωάννης, πάλι, Νουχάκης, τοποθετεί τον Άγιο Γαλήνη παρά την αρχαία πόλη «Ψύχιον» (Ιωάννη Εμμ. Νουχάκη, Κρητική Χωρογραφία, Εν Αθήναις 1903, 181).
[11] Εμμ. Παπαδογιάννη , Ενορία Αγίας Γαλήνης, Ορθόδοξο Μήνυμα, τ. 26 (2002 ), 9.
[12] Εμμ. Σ. Λαμπρινάκη, ό.π., 70 και Εμμ. Γ. Γενεράλι, Επίτομος Γεωγραφία της Νήσου Κρήτης, Εν Αθήναις 1891, 57.
[13] Εμμ. Γ. Γενεράλι, Επίτομος Γεωγραφία της Νήσου Κρήτης, Εν Αθήναις 1910, 33-34.
[14] Οι πληθυσμοί από το 1971 και εξής μαζί με τον Ξηρόκαμπο, που αριθμεί αυτός ο τελευταίος κατά το έτος 1971: κατοίκους 36, το 1981:30, το 1991: 32 και 2001:32. Σήμερα γίνονται προσπάθειες η Αγία Γαλήνη να ανακηρυχθεί σε αυτόνομη κοινότητα.
[15] Εμμ. Χ. Αυγουστάκη, ό.π, 104-105.
[16] Λόγω του σχήματός τους που θυμίζει παξιμάδια.
[17] Τα Σπήλαια του νομού Ρεθύμνης, Περιβαλλοντικό Κέντρο Πρωτοβ. Εκπαίδευσης «Φάλκονας», (επιμ. Χ. Στρατιδάκη), Ρέθυμνο 1998, 19.
[18] Καταγραφή των Τοπωνυμίων του χωριού από την Εταιρεία Κρητικών και Ιστορικών Μελετών (ΕΚΙΜ- 1953), ό.π.