ΧΑΡΗ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗ * * * Οι βραχοκλησιές του Ρεθύμνου * Επίμετρο: Κατάλογος 390 κρητικών βραχοκλησιών

 

ΧΑΡΗ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗ

 

Οι βραχοκλησιές του Ρεθύμνου

Επίμετρο: Κατάλογος 390 κρητικών βραχοκλησιών

[Εκδόσεις «ΓΡΑΦΟΤΕΧΝΙΚΗ», Ρέθυμνο 2025, σχ. 8^ο (22Χ24), σσ. 306]

 

    ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

               www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Είναι κοινώς αποδεκτό ότι η σπηλαιολογία συνιστά έναν επιστημονικό κλάδο, ο οποίος, ιδίως στο Ρέθυμνο αλλά και στην Κρήτη ευρύτερα, έχει γνωρίσει κατά τις τελευταίες δεκαετίες ιδιαίτερη άνθηση και έχει προσελκύσει έντονο και συστηματικό ερευνητικό ενδιαφέρον. Σπουδαίοι Κρητολόγοι και σπηλαιολόγοι ερευνητές άφησαν ισχυρό το προσωπικό τους αποτύπωμα στον χώρο, διαμορφώνοντας τα θεμέλια της σύγχρονης σπηλαιολογικής έρευνας και κληροδοτώντας στους νεότερους μια σημαντική επιστημονική παρακαταθήκη και πνευματική κληρονομιά. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν οι πρωτεργάτες και βετεράνοι σπηλαιολόγοι Paul Faure, Ελευθέριος Πλατάκης και Αντώνης Πλυμάκης, καθώς και οι ντόπιοι παλαίμαχοι ερευνητές Κώστας Ξεξάκης, Χρίστος Μακρής και άλλοι, οι οποίοι συνέβαλαν καθοριστικά στη μελέτη και ανάδειξη του σπηλαιολογικού πλούτου του νησιού. Ιδιαίτερα ευχάριστη και άξια επαίνου είναι η διαπίστωση ότι οι νεότεροι σπηλαιολόγοι του Τοπικού Τμήματος Δυτικής Κρήτης της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας διατηρούν ζωντανή τη μνήμη και το έργο των προκατόχων τους, εκφράζοντας έμπρακτα την ευγνωμοσύνη και τον σεβασμό τους προς εκείνους.

Ψυχή της σημερινής «Σπηλαιολογικής Ομάδας Ρεθύμνου» είναι ο σπηλαιολόγος Γιώργος Καλούδης, Πρόεδρος του Τοπικού Τμήματος Δυτικής Κρήτης της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας, ο οποίος προλογίζει το νέο βιβλίο του φίλου, δρος Παιδαγωγικής και παθιασμένου σπηλαιολόγου Χάρη Στρατιδάκη, με τίτλο «Οι βραχοκλησιές του Ρεθύμνου», που παρουσιάζουμε με το σημείωμά μας αυτό. Ο συγγραφέας, με μακρόχρονη ερευνητική εμπειρία και συστηματική ενασχόληση με το αντικείμενο επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες, κατόρθωσε να εντοπίσει και να καταγράψει στον νομό Ρεθύμνου 136 βραχοκλησιές, καθώς και ορισμένες ακόμη οι οποίες δεν σώζονται σήμερα, έχοντας καταστραφεί είτε από ανθρώπινες παρεμβάσεις είτε από φυσικά φαινόμενα. Το παρόν έργο αποτελεί το δεύτερό του βιβλίο σχετικό με τη σπηλαιολογία, μετά την έκδοση του 2011, με τον γενικό τίτλο «Τα Σπήλαια του Ρεθύμνου».

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στον αείμνηστο φίλο του συγγραφέα και πρωτοπόρο μελετητή του ειδικού αυτού αντικειμένου, Χρίστο Μακρή, στον οποίο οφείλεται και η καθιέρωση του όρου «βραχοκλησιές» για τις ιδιότυπες αυτές σπηλαιώδεις κοιλότητες, γνωστές, επίσης, και ως σπηλαιώδεις ναοί. Ο Χρίστος Μακρής, διακεκριμένος φιλόλογος, εισήγαγε έναν επιτυχημένο νεολογισμό, ο οποίος αποδίδει, θεωρούμε, με ακρίβεια και εννοιολογική σαφήνεια το ιδιαίτερο αυτό φαινόμενο. Ο συγγραφέας, πάντως, αν και υιοθετεί και προκρίνει τον όρο «βραχοκλησιές», δεν απορρίπτει και τους ήδη καθιερωμένους στη σπηλαιολογική βιβλιογραφία όρους «σπηλαιώδεις» ή «βραχώδεις εκκλησίες», όπως αυτοί απαντούν, μεταξύ άλλων, στο έργο του Paul Faure.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στην ευαισθησία με την οποία ο συγγραφέας προσεγγίζει τους σπηλαιώδεις αυτούς λατρευτικούς χώρους, εστιάζοντας στη λιτότητα, την απέριττη μορφή και τη συνειδητή φτώχεια των κατασκευών τους, στοιχεία που, κατά την άποψή του, συνιστούν τον πυρήνα της αξίας και της ιδιαιτερότητάς τους. Στο πλαίσιο αυτό, απευθύνει σαφή και τεκμηριωμένη έκκληση για τη διαφύλαξή τους, προτείνοντας προς τα εκκλησιαστικά συμβούλια των αντίστοιχων ενοριών να αποφεύγουν τον κακώς εννοούμενο «καλλωπισμό» και τον υπερβολικό εξωραϊσμό, οι οποίοι αλλοιώνουν τον αυθεντικό χαρακτήρα των μνημείων. Οι βραχοκλησιές, ως μνημεία της φύσης και της ανθρώπινης πνευματικότητας, οφείλουν να διατηρηθούν στην απλότητά τους, δεδομένου ότι αποτελούν εθνικό πλούτο υψηλής φυσικής και πολιτιστικής αξίας, αλλά και ιδιαίτερα ευαίσθητα οικοσυστήματα που χρήζουν διαρκούς προστασίας.

Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τρία κύρια κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο εξετάζονται σημαντικά σπηλαιώδη λατρευτικά συγκροτήματα σε διάφορα θρησκευτικά και πολιτισμικά πλαίσια, όπως του βουδισμού, του κομφουκιανισμού, του ινδουισμού, του ταοϊσμού, καθώς και του εβραϊσμού και του χριστιανισμού, προσφέροντας ένα ευρύτερο συγκριτικό υπόβαθρο.

Στο δεύτερο κεφάλαιο ο συγγραφέας προβαίνει σε αναλυτική και τεκμηριωμένη περιήγηση στα σπήλαια του νομού Ρεθύμνου, αναδεικνύοντας τις μορφές ανάπτυξης του ασκητισμού, καταγράφοντας τοπικές παραδόσεις και άλλα λαογραφικά στοιχεία που συνδέονται με τις βραχοκλησιές και εξετάζοντας ζητήματα χωροθέτησης, ονοματοδοσίας και ιστορικής χρήσης των χώρων αυτών, όπως η αξιοποίηση αρχαίων λαξευτών τάφων ή παλαιότερων τόπων λατρείας.

Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η συστηματική φωτογραφική και πληροφοριακή τεκμηρίωση των βραχοκλησιών, ενώ στο Επίμετρο παρατίθεται πλήρης κατάλογος των βραχοκλησιών της Κρήτης, ο συνολικός αριθμός των οποίων ανέρχεται στις 390.

Το κείμενο του βιβλίου πλαισιώνεται από εκτενές φωτογραφικό υλικό και σχέδια, τα οποία συμπληρώνουν με τρόπο γενναιόδωρο την κομψή και πολυτελή έκδοση και συμβάλλουν καθοριστικά στη λειτουργικότητα και την αναγνωστική της πληρότητα. Το εικονογραφικό και σχεδιαστικό αυτό υλικό δεν επιτελεί απλώς διακοσμητικό ρόλο, αλλά εντάσσεται οργανικά στη δομή τού έργου, προσφέροντας ουσιαστική υποστήριξη στην κατανόηση και ερμηνεία του περιεχομένου. Με τρόπο εύγλωττο, σαφή και επιστημονικά τεκμηριωμένο, οι εικόνες και τα σχέδια επαυξάνουν το κείμενο και διευκολύνουν την κατά το δυνατόν πληρέστερη και σε βάθος πρόσληψή του. Πρόκειται για απεικονίσεις φυσικές, ζωντανές και καθαρές, οι οποίες αποδίδουν με εναργή και παραστατικό τρόπο τη φυσική πληρότητα και τον ιδιαίτερο θρησκευτικό, σχεδόν μυστηριακό, χαρακτήρα των βραχοκλησιών του Ρεθύμνου, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τη μορφολογική, αισθητική και πολιτισμική τους αξία.

Κλείνοντας, αξίζουν θερμά συγχαρητήρια και ειλικρινείς ευχαριστίες προς τον συγγραφέα Χάρη Στρατιδάκη για τη σημαντική αυτή επιστημονική και πολιτισμική κατάθεσή του. Η βαθιά αίσθηση ευθύνης απέναντι στην πνευματική και πολιτιστική κληρονομιά του τόπου φαίνεται ότι καθοδήγησε τη μακρόχρονη και επίπονη ερευνητική του προσπάθεια. Το παρόν έργο, καρπός εσωτερικής ανάγκης και περίσσειας ψυχής, αποτελεί πρότυπο επιστημονικής συνέπειας και πνευματικής προσφοράς και ενθαρρύνει την ανάληψη και τη συνέχιση παρόμοιων πρωτοβουλιών στο μέλλον.