Μαρία Γ. Ροδαμνάκη * * * Παλιές μαντινάδες από την Κρύα Βρύση Ρεθύμνης

 

Μαρία Γ. Ροδαμνάκη

 

Παλιές μαντινάδες από την Κρύα Βρύση Ρεθύμνης

[Εκτυπωτική Ρεθύμνου, Ρέθυμνο 2025, σχ. 8^ο (24 Χ 17), σσ. 165]

 

Σχολιασμός- Επεξηγ. Κείμενα- Κατάταξη: Γεώργιος Εμμ. Μαυροτσουπάκης

Αντιγραφή- Επεξεργασία: Γεώργιος Γ. Ροδαμνάκης

 

 ΚΩΣΤΗΣ  ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Ένας ικανός Κρητικός ριμαδόρος κουβαλά μέσα του μιαν έμφυτη δύναμη^. να εκφράζει τα πάντα εμμέτρως και ποιητικά. Η μαντινάδα, χάρη στη συμμετρική της δομή και την επιγραμματική συντομία της, κατορθώνει να αποδίδει ένα περιεχόμενο πλήρες και ολοκληρωμένο, προτέρημα που γοητεύει και συγκινεί βαθιά τον δημιουργό της και τον ωθεί να εκφράζεται πολυσχιδώς με αυτόν τον χαρισματικό τρόπο, χωρίς την παραμικρή επιτήδευση.

Κάτι ανάλογο φαίνεται πως συνέβαινε και με τα αυθόρμητα καθημερινά μαντιναδολογήματα της Μαρίας Γ. Ροδαμνάκη από την Κρύα Βρύση. Οι μαντινάδες της άγγιξαν, τελικά, δύο ευαίσθητες ψυχές του περιβάλλοντός της, που τις πρόσεξαν, τις εκτίμησαν και διέγνωσαν την ανάγκη περισυλλογής και διάσωσής τους —ιδίως επειδή οι περισσότερες είχαν δημιουργηθεί πριν από το 1950— και είχαν τραγουδηθεί στο όμορφο χωριό τους, αλλά και στα γύρω χωριά, σε γλέντια, γάμους, βαπτίσεις και παρέες.

 Πρωτεργάτης αυτής της ωραίας προσπάθειας υπήρξε ο γιος της, Γιώργης Ροδαμνάκης, ο οποίος σε μιαν ώριμη και αναστοχαστική φάση της ζωής του συνειδητοποίησε την αξία των μαντινάδων αυτών της μητέρας του, οπότε πήρε την απόφαση- σε ένα πρώτο βήμα- να προχωρήσει στη διάσωσή τους. Παρακίνησε, λοιπόν, τη μητέρα του να καταγράφει στο εξής σε ένα τετράδιο κάθε μαντινάδα που ανακαλούσε η μνήμη της. Η διαδικασία αυτή εκτάθηκε σε μεγάλο χρονικό βάθος, σηματοδοτώντας την απαρχή ενός σπουδαίου εγχειρήματος διάσωσης και τεκμηρίωσης ενός πολύτιμου δείγματος προφορικής λαϊκής δημιουργίας. Αν και ο ίδιος είχε, ήδη, προχωρήσει σε μια αρχική επεξεργασία του συγκεντρωθέντος υλικού, κατέστη σαφές ότι η ολοκλήρωση του έργου απαιτούσε μια συστηματικότερη επιστημονική επιμέλεια, η οποία θα περιελάμβανε θεματική ταξινόμηση, φιλολογικό σχολιασμό και τη σύνταξη εισαγωγικών ερμηνευτικών κειμένων για κάθε ενότητα.

Η επιστημονική αυτή ευθύνη ανατέθηκε στον Γιώργη Μαυροτσουπάκη, έμπειρο φιλόλογο και καταξιωμένο μελετητή της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ο οποίος αποδέχθηκε την πρόταση χωρίς καμιά επιφύλαξη, αναγνωρίζοντας τη σημασία του εγχειρήματος.

Η παρουσιαζόμενη- με τη βιβλιοπαρουσίασή μας αυτήν- εργασία του Γιώργη Μαυροτσουπάκη συνιστά μιαν, πράγματι, αυτοτελή και ολοκληρωμένη επιστημονική μελέτη. Στην αρχή της παρατίθεται εκτενής, θεωρητικά συγκροτημένη και τεκμηριωμένη Εισαγωγή στο δημοτικό τραγούδι και, ειδικότερα, στη μαντινάδα. Εξετάζονται τα βασικά λογοτεχνικά χαρακτηριστικά του δημοτικού τραγουδιού, η διάκρισή του σε είδη και μορφές και, στη συνέχεια, η ανάλυση επικεντρώνεται στην ειδική κατηγορία του δίστιχου. Η μαντινάδα, με τους δύο δεκαπεντασύλλαβους ιαμβικούς στίχους, τον έντονα επιγραμματικό χαρακτήρα και την πλούσια θεματική της ποικιλία, αναδεικνύεται ως ένα από τα πλέον εμβληματικά και αναγνωρίσιμα στοιχεία της κρητικής πολιτισμικής παράδοσης.

Ο μελετητής προχωρεί στον ορισμό και την ετυμολογία της μαντινάδας, ανατέμνοντας διεξοδικά τη μετρική και τα δομικά της γνωρίσματα. Παράλληλα, εστιάζει στο θεματικό της εύρος, επισημαίνοντας την υπεροχή του ερωτικού λόγου ως μέσου βιωματικής και συναισθηματικής έκφρασης.

Ως ικανός φιλόλογος, ο Γ. Μαυροτσουπάκης δεν παραλείπει να αναφερθεί και στη σχέση της μαντινάδας με τον κυκλικό χορό, όπως ο πεντοζάλης· εκεί αναπτύσσεται ένας αριστουργηματικός έμμετρος διάλογος, που παραπέμπει στην αρχαία χορική ποίηση, μέσα από τη δημιουργική συνύπαρξη χορού, μουσικής και αδόμενου λόγου.

Και ολοκληρώνει την Εισαγωγή του με μιαν εξαιρετικά δόκιμη φιλολογική σύγκριση ανάμεσα σε παλαιότερα παραδοσιακά δίστιχα και τη σύγχρονη στιχουργική παραγωγή, παρατηρώντας ευστοχότατα ότι η παλιά μαντινάδα αποτελεί την αυθεντική έκφραση ενός κόσμου με διακριτά πολιτισμικά γνωρίσματα. Σε μια κορύφωση του σχολιασμού του, ο συγγραφέας καταλήγει στον ορισμό της μαντινάδας ως της λυρικής «φωνής» της Κρήτης, του μέσου που επιστρατεύει ο Κρητικός για να εξωτερικεύσει έμμετρα τα βαθύτερα συναισθήματά του, με κυρίαρχο τον προσανατολισμό προς το άλλο φύλο.

Ακολουθεί στη συνέχεια η θεματική κατάταξη του υλικού της Μ. Ροδαμνάκη σε κατηγορίες που με τις παρατιθέμενες, κάτω από τις μαντινάδες, ερμηνευτικές και ετυμολογικές επισημάνσεις, καθίστανται, οπωσδήποτε, μια βαρυσήμαντη συμβολή στη μελέτη της κρητικής διαλέκτου.

Η ταξινόμηση βασίζεται σε έξι κύρια θεματικά κέντρα:

α) στις ομορφιές και τις χαρές τής ζωής, ερωτικού κυρίως περιεχομένου (έρωτας, αγάπη, πάθος, τρυφερότητα, προσμονή, όνειρο ελπίδα),

β) στις μεγάλες αξίες τής ζωής που συγκινούν, τέρπουν και ευαισθητοποιούν και τις πιο λεπτές και ευγενικές χορδές της ανθρώπινης ψυχής (ωραίο, υψηλό, μάνα, φιλία, λευτεριά),

γ) στα μεγάλα φιλοσοφικά, υπαρξιακά και ηθικά ζητήματα τού ανθρώπου (ζωή, γηρατειά, πένθος, θάνατος, τύχη, μοίρα, κατάρα, ξενιτιά, Εκκλησία, Θεός, πίκρα, πόνος, χωρισμός),

 δ) στην κρητική αξιοπρέπεια, την «πρεπιά», την ειδή, την παλικαριά και το φρόνημα του λεβέντη Κρητικού, που αποπνέουν το αδάμαστο άρωμα της μεγαλονήσου (Κρήτη, Κρητικός, αγώνας, μαντινάδα, περηφάνια),

ε) στα αγνά και καθάρια πατριωτικά ιδεώδη (παράδοση, καταγωγή, γενιά) και, φυσικά,

στ΄) στις σκωπτικές- σατιρικές μαντινάδες (εύθυμες, πειρακτικές, παραβολικές).

Το όλο σώμα των μαντινάδων διακρίνεται για την εκφραστική του καθαρότητα, τη στιχουργική αρτιότητα και τη δύναμη των εικόνων. Οι εικόνες αυτές εξακτινώνονται παραστατικά και, σε συνδυασμό με τα διεισδυτικά φιλολογικά σχόλια του συγγραφέα, προσδίδουν στο βιβλίο μια σπάνια θεματική και επιστημονική πληρότητα.

Για άλλη μια φορά, συγχαίρουμε και θερμά ευχαριστούμε και τους δυο συντελεστές Γεώργιο Εμμ. Μαυροτσουπάκη και Γεώργιο Γ. Ροδαμνάκη γι' αυτήν την πολύτιμη και γενναιόδωρη προσφορά τους προς τη γενέθλια γη. Το Ρέθυμνο αλλά και η Κρήτη ολόκληρη, θα επιβραβεύσουν, να είναι βέβαιοι, με ευγνωμοσύνη και αγάπη αυτήν την όμορφη και ευγενική παρουσία τους στα Κρητικά Γράμματα και την αταλάντευτη προσήλωσή τους στις πατρογονικές αξίες· σε ό,τι, δηλαδή, κρατά ζωντανή την επαφή με τις ρίζες και την πνευματική παρακαταθήκη αυτού του τόπου.