 |
| Ο άγιος Φανούριος, στρατιωτικός Άγιος, με ακόντιο και ασπίδα |
Θέματα Λαϊκής Πίστης και Λατρείας
Τιμωροί Άγιοι
και οι λαϊκές Παρετυμολογίες των Ονομάτων τους
Από τον Φόβο της Τιμωρίας στην Ελπίδα της Ίασης
Κωστής Ηλ.
Παπαδάκης
Συντ. Φιλόλογος Καθηγητής-
Θεολόγος- Συγγραφέας
https://ret-anadromes.blogspot.com/
Οι Άγιοι είναι όργανα τής θείας δικαιοσύνης και ως τέτοιοι- κατά τη
λαϊκή αντίληψη- τιμωρούν τους ασεβείς και ιερόσυλους ανθρώπους που εργάζονται ή
περιέρχονται σε άλλες ασέβειες την ημέρα τής μνήμης τους, προκαλώντας πλημμύρες,
ακαρπία, ξηρασία της γης, επιδρομές σκουληκιών, ποντικών και εντόμων, σάπισμα
της σοδειάς κ.λπ. Αντίθετα, οι ίδιοι
Άγιοι βοηθούν και προστατεύουν τους ευσεβείς που ξέρουν να τους τιμούν και να
τους ευλαβούνται με νηστεία και προσευχή.
Βάσει των δοξασιών αυτών, ο ελληνικός λαός πιστεύει
ότι ο Άγιος Συμεών (Αϊ-Συμιός) «σημαδεύει» το έμβρυο (το
κάνει συμνιουμένο), εάν η έγκυος
γυναίκα πιάσει κάποιο αντικείμενο ή εργαστεί την ημέρα της εορτής του.
Αντίστοιχα, η Αγία Φωτεινή θεωρείται
υπεύθυνη για παθήσεις των οφθαλμών, ο Άγιος
Αζαρίας (Προφήτης Αζαρίας)
πιστεύεται ότι προκαλεί ρυτίδες («ζάρες») στην κοιλιά του νεογνού και ασθενική
κράση, ενώ η Αγία Μαρίνα ότι «μαραίνει»
τα παιδιά όσων αστοχούν να τιμήσουν τη μνήμη της.
Στον αντίποδα αυτών των αρνητικών παραδειγμάτων, άλλοι Άγιοι
συνδέονται με τον άνθρωπο με θετικές ιδιότητες. ο Άγιος Στυλιανός, για παράδειγμα, πιστεύεται ότι «στυλώνει»
(στερεώνει) την υγεία των νηπίων, ο Άγιος
Σπυρίδωνας ότι θεραπεύει τα σπυριά (τις δερματικές παθήσεις) και ο Άγιος Ελευθέριος ότι διευκολύνει τον
τοκετό των εγκύων που τον επικαλούνται με θέρμη.
Οι δοξασίες αυτές απορρέουν από τις λεγόμενες λαογραφικές παρετυμολογίες. Σύμφωνα με το
φαινόμενο αυτό, ορισμένοι Άγιοι θεωρούνται «ειδικοί» για συγκεκριμένες
ασθένειες ή καταστάσεις, λόγω της εξωτερικής ηχητικής ομοιότητας που παρατηρείται ανάμεσα στο όνομά τους και την
αντίστοιχη πάθηση ή ενέργεια. Με τον τρόπο αυτόν, επιχειρείται μια σκόπιμη
νοηματική συσχέτιση δύο λέξεων, οι οποίες, παρά τη φωνητική τους συνάφεια,
στερούνται οποιασδήποτε ετυμολογικής ή γραμματικής συγγένειας.
Το θέμα των λαογραφικών παρετυμολογιών είναι
ευρύτατο. Δεκάδες Άγιοι θεωρούνται από τον απλό λαό ως θεραπευτές συγκεκριμένων
ασθενειών ή ως κάτοχοι ειδικών χαρισμάτων (όπως ο Άγιος Φανούριος, ο οποίος, λόγω ονόματος, πιστεύεται ότι
«φανερώνει» χαμένα αντικείμενα ή πρόσωπα). Αυτό οφείλεται αποκλειστικά στην
ηχητική ομοιότητα ανάμεσα στο όνομά τους και την αντίστοιχη ιδιότητα. Από αυτές
τις λαϊκές παρετυμολογίες, εκείνες που αποδίδουν στον Άγιο την ιδιότητα του
υπαίτιου κάποιου κακού, με τρόπο σαφώς μαγικό, χαρακτηρίζονται ως «προλήψεις»
και αποτελούν βασικό αντικείμενο της Λαογραφίας.
Ενδεικτικά της
κατηγορίας αυτής είναι τα παρακάτω αντιπροσωπευτικά παραδείγματα Τιμωρών Αγίων που, σύμφωνα με τη λαϊκή
φαντασία, δρουν τιμωρητικά, φέροντας μάλιστα και τις ανάλογες προσωνυμίες:
α. Βαρελάς
(Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος - 8 Μαΐου): Στην Ήπειρο πιστεύεται ότι
«πνίγει» τα βαρέλια του μούστου, εάν οι κάτοικοι τα πλύνουν την ημέρα της
γιορτής του, παραβιάζοντας την ιερότητα της αργίας.
β. Βουλιάχτρα, Καψαλωνού, Καψοδεματούσα ή Καψοχεροβολού (Παναγία των Βλαχερνών - 2 Ιουλίου, «Επί
τη καταθέσει της Τιμίας Εσθήτος»): Οι προσωνυμίες αυτές σχετίζονται με την κρίσιμη περίοδο
του αλωνισμού. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, όποιος αγρότης εργαστεί την ημέρα
αυτή κινδυνεύει να δει το αλώνι του είτε να καταποντίζεται («βουλιάζει») είτε
να παραδίδεται στις φλόγες.
γ.
Βροχάρης
(Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος - 8
Μαΐου): Στην Τήνο ο Άγιος φέρει αυτό το όνομα επειδή οι βροχοπτώσεις
κατά τον μήνα Μάιο θεωρούνται καταστρεπτικές για την αγροτική παραγωγή.
δ. Λισαίος (Προφήτης Ελισαίος - 14 Ιουνίου): Μέσα από μια δεισιδαιμονική
και αρνητική παρετυμολογία του ονόματός του (Ελισαίος\λύσσα), στον λαϊκό
πολιτισμό (Γραμματικό Αττικής) πιστεύεται ότι ο Άγιος προκαλεί τη νόσο της λύσσας σε ανθρώπους και ζώα, ως τιμωρία
για όσους εργάζονται κατά την ημέρα της μνήμης του.
ε. Μοσχαροπνίχτης (Άγιος Βλάσιος - 11 Φεβρουαρίου): Θεωρείται ότι θανατώνει
(«πνίγει») τα ζώα όσων ασεβούν στη μνήμη του. Παράλληλα, λόγω της αρνητικής
ηχητικής συνειρμικότητας του ονόματός του (Βλάσιος\βλάπτει), λογίζεται και ως επίφοβος
τιμωρός για τις εγκύους.
στ. Ριγολόγος
(Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, ο
«Αποκεφαλιστής» - 29 Αυγούστου): Πιστεύεται ότι προκαλεί έντονο πυρετό
και «ρίγος» (ελονοσία) σε όσους δεν τηρούν την αυστηρή νηστεία και την αργία
της ημέρας μνήμης του.
ζ. Ρούφνης (Άγιος Ονούφριος - 12 Ιουνίου): Στο λαϊκό ιδίωμα της Σύμης
αποκαλείται «Αϊ-Ρούφνης», καθώς η αρνητική παρετυμολογία του ονόματός του
(Ονούφριος\ρουφάει) οδήγησε στη δοξασία ότι ο Άγιος «ρουφά» και ξεραίνει τα
στάχυα και τη σοδειά των γεωργών που εργάζονται την ημέρα της εορτής του.
η. Σπασοκάδης
ή Σπαζοκουρούπης ονομάζεται
ο άγιος Ιωάννης (23/9, σύλληψη Προδρόμου), γεωργικός Άγιος, που στην
Πάτρα έθραυσε τους κάδους των γεωργών, γιατί ασέβησαν και τρύγησαν την ημέρα της
εορτής του.
θ. Τρυποτηγανάς ή Τρυποτηγανίτης
(Άγιος Ανδρέας ο Πρωτόκλητος - 30
Νοεμβρίου): Η προσωνυμία αυτή συνδέεται με το παραδοσιακό έθιμο της
παρασκευής τηγανιτών. Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, ο Άγιος «τρυπά» τα τηγάνια
των νοικοκυρών που αμελούν να τηρήσουν το έθιμο την ημέρα της μνήμης του.
ι. Χαλαζίας
ή Χαλαζιάς (Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος - 8 Μαΐου): Στην Κεντρική Ελλάδα
πιστεύεται ότι ο Άγιος τιμωρεί τους ασεβείς στέλνοντας χαλάζι που καταστρέφει
τα σπαρτά. Στη διαμόρφωση της πρόληψης αυτής συνέβαλε καθοριστικά η ημερομηνία
εορτασμού του, καθώς ο Μάιος αποτελεί κρισιμότατη περίοδο για τις επιπτώσεις
των καιρικών φαινομένων στις καλλιέργειες. Με την ίδια ακριβώς ιδιότητα, λόγω
της ίδιας ευαίσθητης εποχικότητας, περιβάλλονται και ο Άγιος Χριστόφορος (7
Μαΐου) σε μιαν ευρεία γεωγραφική ζώνη από την Ήπειρο έως την Ανατολική Θράκη,
καθώς και ο Άγιος Αρσένιος (8 Μαΐου) στην περιοχή της Ηπείρου.
Επιλογικά,
αξίζει να σημειώσουμε ότι οι παρετυμολογίες αφορούν σε ένα εξαιρετικά σύνηθες
φαινόμενο στη λατρεία του απλού ελληνικού λαού, αν αναλογιστούμε ότι σε ένα
σύνολο διακοσίων σαράντα τεσσάρων (244) περιπτώσεων Θεραπόντων Αγίων, με
ειδικό χάρισμα ιαμάτων, που αποθησαυρίζουμε στη μελέτη μας «Λαϊκή Πίστη και
Λατρεία»[1],
οι εξήντα τρεις (63) –ποσοστό, δηλαδή, 26% (1:4), περίπου– έχουν αναγνωριστεί,
ως έχοντες το συγκεκριμένο χάρισμα ιαμάτων, ύστερα από λαϊκή ετυμολογία του
ονόματός τους. Επίσης, σε εκατό σαράντα πέντε (145) περιπτώσεις Προστατών Αγίων,
οι είκοσι πέντε (25) –ποσοστό 17%– και σε εβδομήντα δύο (72) περιπτώσεις Εφόρων
Αγίων οι είκοσι πέντε (25) –ποσοστό 35% (1:3)– έχουν αναγνωριστεί ως
έχοντες τα συγκεκριμένα χαρίσματά τους κατόπιν λαϊκής ετυμολογίας.
Και να σημειωθεί ότι στα ποσοστά αυτά δεν συμπεριλαμβάνονται
οι αναρίθμητες προσωνυμίες της Θεοτόκου.
Τα θεοτοκικά αυτά επίθετα πλάστηκαν από τον πιστό λαό μέσω της ίδιας ακριβώς
παρετυμολογικής διαδικασίας, προκειμένου να δηλωθεί η εξειδικευμένη ιαματική ή
προστατευτική παρέμβαση της Θεοτόκου στις ανθρώπινες ανάγκες. Ενδεικτικά
αναφέρονται η Αρμενοκρατούσα (που βάσει του «αρμενίσματος»- του λαϊκού όρου
για το παραλήρημα και την εκλαμψία της λοχείας- πιστεύεται ότι «κρατά» και
ακινητοποιεί την ασθένεια προστατεύοντας τις λεχώνες), η Βρεφοσώστρα (ως
άμεση επίκληση για τη σωτηρία των νηπίων από τον πρόωρο θάνατο), η Αιματούσα
(για την ανάσχεση της αιμορραγίας), η Ελευθερώτρια (για την «ελευθέρωση»
της γυναίκας κατά τον τοκετό) και η Γιάτρισσα (για τη γενικότερη
θεραπεία των ασθενειών), αλλά γι’ αυτά θα γίνει εκτενέστερος λόγος σε άλλη
ευκαιρία.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου