ΧΑΡΗΣ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗΣ * * * Τα θυρώματα του Ρεθύμνου

 

ΧΑΡΗΣ Κ. ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗΣ

 

                         Τα θυρώματα του Ρεθύμνου

               [Εκδόσεις Γραφοτεχνική, Ρέθυμνο 2026, σχ. 8ο (22Χ23), σσ. 196]

 

     ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

        http://ret-anadromes.blogspot.com

 

 Μια εξαιρετική μελέτη, υπό τον τίτλο «Τα θυρώματα του Ρεθύμνου», παραδόθηκε πρόσφατα στο αναγνωστικό κοινό. Συγγραφέας της είναι ο συμπολίτης δρ Χάρης Στρατιδάκης, έγκριτος ερευνητής και ιστοριοδίφης. Θεματικό πυρήνα του πονήματος αποτελούν, όπως άλλωστε και ο τίτλος υποδηλώνει, τα θυρώματα τόσο της πόλης όσο και της υπαίθρου του νομού Ρεθύμνου κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, αλλά και της οθωμανικής κυριαρχίας που ακολούθησε.

Ο Χάρης Στρατιδάκης επιδίδεται στην καταγραφή και αποθησαύριση ενός ιδιαιτέρως αξιόλογου τεκμηριωτικού υλικού, μέσα από το οποίο ψηλαφούμε και ανασυνθέτουμε μιαν, εν πολλοίς, άγνωστη πτυχή της κρητικής ιστορίας και αρχιτεκτονικής. Η μελέτη του εντάσσεται οργανικά στη συνέχεια της σχετικής βιβλιογραφίας και φιλοδοξεί, σε σημαντικό βαθμό, να γεφυρώσει τα κενά που είχαν επισημάνει παλαιότερες έρευνες, βαδίζοντας στα χνάρια του πρωτοπόρου Giuseppe Gerola, καθώς και των Νικολάου Μουτσόπουλου, Ιορδάνη Δημακόπουλου και Ιωάννας Στεριώτου.

Η πολυμορφία που εμφανίζουν τα θυρώματα του Ρεθύμνου, ιδίως εκείνα της Κρητικής Αναγέννησης, συνιστά πολιτισμική ιδιαιτερότητα του νησιού. Μάλιστα, αποτελεί τεκμηριωμένη διαπίστωση ότι το Ρέθυμνο προνομιακά συγκεντρώνει τον μεγαλύτερο αριθμό και την πλέον εντυπωσιακή ποικιλία αναγεννησιακών θυρωμάτων στον ελλαδικό χώρο. Αυτή ακριβώς η διαπίστωση αποτέλεσε το πρωταρχικό έναυσμα και την κινητήριο δύναμη για την πραγματοποίηση της παρούσας, εξαιρετικά φροντισμένης έκδοσης. Το εγχείρημα υλοποιήθηκε χάρη στις Εκδόσεις «Γραφοτεχνική» του Μανόλη Χαλκιαδάκη, με τον σχεδιασμό και την επιμέλεια της Αγγελικής Βλαχοπούλου, καθώς και τη φωτογραφική συνδρομή ομάδας δημιουργών, τους οποίους ο συγγραφέας μνημονεύει και ευχαριστεί ονομαστικά.

Το βιβλίο προλογίζεται από τον κ. Νίκο Σηφουνάκη, Αρχιτέκτονα και τέως Υπουργό, ο οποίος αποτιμά την εργασία του κ. Στρατιδάκη ως άρτια από κάθε άποψη και ως ένα λαμπρό πόνημα ιστορίας και πολιτισμού.

Στην Εισαγωγή τού συγγραφέα που ακολουθεί, αποσαφηνίζεται ο όρος «θύρωμα», παρατίθενται τα συνώνυμά του και σταχυολογούνται εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά δείγματα από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Παράλληλα, κάμπτεται ο σκόπελος της εξειδικευμένης αρχιτεκτονικής ορολογίας με τη λελογισμένη χρήση της, η οποία υποστηρίζεται από ένα άρτια εικονογραφημένο γλωσσάρι ήδη από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου.

Αν και το πόνημα εστιάζει στα θυρώματα του Ρεθύμνου, ο συγγραφέας ορθά έκρινε ότι, για μια ουσιαστικότερη εμβάθυνση στο θέμα, όφειλε να εντάξει τον κεντρικό αυτόν πυρήνα σε ένα ευρύτερο πραγματολογικό και ιστορικοαρχιτεκτονικό πλαίσιο. Έτσι, στο Πρώτο Μέρος ιχνηλατεί το ιστορικοκοινωνικό υπόβαθρο της δημιουργίας τους, όπου με έκδηλη ευαισθησία, πληρότητα και εντυπωσιακό βάθος καλλιτεχνικής παιδείας, ανασυνθέτει το αρχιτεκτονικό «γίγνεσθαι» της Κρήτης σε μια διαδρομή έξι περίπου αιώνων: από την εμφάνιση της ρομανικής τέχνης μέχρι και τις απαρχές του σύγχρονου μοντερνισμού.

Στο Δεύτερο Μέρος, το ενδιαφέρον επικεντρώνεται αποκλειστικά στα θυρώματα του Ρεθύμνου. Εκεί εκδιπλώνεται η τυπολογική τους ταξινόμηση (θυρώματα με αψιδωτό ή ευθύγραμμο ανώφλι) και εξετάζονται οι αρχιτεκτονικοί τους ρυθμοί (κορινθιακός, ιωνικός, δωρικός κ.λπ.). Στη συνέχεια, αναλύονται διεξοδικά τρία προαναγεννησιακά θυρώματα της πόλης, περισσότερα από είκοσι της περιόδου της Βενετοκρατίας, ισάριθμα οθωμανικά, καθώς και επτά αξιόλογα δείγματα του 20ού αιώνα (1920–1970).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν, επίσης, τα στοιχεία που παρατίθενται για τον μορφολογικό διάκοσμο των θυρωμάτων, ο οποίος περιλαμβάνει ερωτιδείς, προτομές πολεμιστών, λεοντοκεφαλές και μια πολυποίκιλη φυτική θεματολογία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αναλυτική παρουσίαση των θυρωμάτων της ρεθεμνιώτικης υπαίθρου, με εστίαση σε είκοσι αντιπροσωπευτικά δείγματα.

Η αναφορά, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στα λίθινα αρχιτεκτονικά πλαίσια. Ο συγγραφέας ορθά επισημαίνει ότι θα αποτελούσε παράλειψη η μη συνεξέταση και των περίτεχνων θυρόφυλλων, καθώς και των λοιπών εντυπωσιακών εξαρτημάτων που τα συνοδεύουν και τα διακοσμούν, όπως τα ρόπτρα, οι φεγγίτες και οι καλλιτεχνικές σιδεριές. Έτσι, η μελέτη διευρύνεται από το καθαυτό θύρωμα στα επιμέρους στοιχεία που συνθέτουν την αισθητική και λειτουργική του ενότητα. Το έργο ολοκληρώνεται με ένα πολύτιμο Ευρετήριο θυρωμάτων της πόλης και της υπαίθρου, το οποίο προσδίδει στη μελέτη πρόσθετη χρηστική και τεκμηριωτική αξία.

Η μελέτη αυτή υπήρξε καρπός ευρείας, απαιτητικής και συστηματικής έρευνας. Στηρίχθηκε σε ένα πλουσιότατο ερευνητικό υλικό, σε πληθώρα δημοσιευμένων και αδημοσίευτων πηγών, αλλά και σε κοπιώδη εργασία πεδίου- ιδίως όσον αφορά στην ύπαιθρο χώρα. Εκεί, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ορισμένα θυρώματα φέρουν και εξαιρετικές επιγραφές, με χαρακτηριστικό δείγμα εκείνο της Αργυρούπολης, του γυναικοχωριού μου, με την επιγραφή: «OMNIA MUNDI FUMUS ET UMBRA» (Όλα σε αυτόν τον κόσμο είναι καπνός και σκιά).

Η έκδοση του παρόντος πονήματος λειτουργεί, θεωρούμε, ως καταλύτης: η λεπτομερής ανάδειξη τόσων δεκάδων μνημείων μάς επιτρέπει, ως Ρεθεμνιώτες, να συνειδητοποιήσουμε και να απολαύσουμε την πολυμορφία και τη μοναδική ομορφιά μιας σπουδαίας πολιτιστικής κληρονομιάς. Μιας κληρονομιάς που, αν και βρίσκεται καθημερινά δίπλα μας, συχνά την προσπερνούμε αδιάφορα, δίχως να της δίνουμε την πρέπουσα προσοχή.

Πρόκειται, πράγματι, για μιαν εργασία αξιόλογου επιστημονικού βάρους, απόρροια των συστηματικών ερευνών του κ. Χάρη Στρατιδάκη, ενός ακούραστου εργάτη και οτρηρού ερευνητή στον χώρο των Κρητολογικών- και όχι μόνο- Γραμμάτων. Δεν έχω παρά να του ευχηθώ ολόψυχα αστείρευτες ψυχικές και πνευματικές δυνάμεις, προκειμένου να πραγματοποιεί ολοένα και τολμηρότερες και βαθύτερες στον πάτριο τόπο αναζητήσεις.