Όταν ὁ λόγος γίνεται ὅπλο: Μ. Βασίλειος πρὸς Ἰουλιανὸν τὸν Παραβάτη * * * «Ανέγνως, ἀλλ’ οὐκ ἔγνως· εἰ γὰρ ἔγνως, οὐκ ἂν κατέγνως»

 ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ

Μέγας Βασίλειος

 

Ιουλιανός ο Παραβάτης

                      

Όταν ὁ λόγος γίνεται ὅπλο:

 Μ. Βασίλειος πρὸς Ἰουλιανὸν τὸν Παραβάτη

 

«Ανέγνως, ἀλλ’ οὐκ ἔγνως· εἰ γὰρ ἔγνως, οὐκ ἂν κατέγνως»

 

    ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

      www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Η εορτή των Τριών Ιεραρχών δεν αφορά μόνο στην παιδεία, αλλά και στη δύναμη του λόγου απέναντι στην εξουσία. Ένα επεισόδιο της βυζαντινής παράδοσης, που φέρνει αντιμέτωπους τον αυτοκράτορα Ιουλιανό και τον Μέγα Βασίλειο, αποτυπώνει με μοναδική πυκνότητα το πώς ο λόγος μπορεί να γίνει όπλο πνευματικό — χωρίς βία και χωρίς κραυγές.

 

          Ο Ιουλιανός ο Παραβάτης («Αποστάτης») (331–363 μ.Χ.) ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας, ανιψιός του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Αν και βαπτίστηκε και ανατράφηκε ως χριστιανός, ως ενήλικας στράφηκε στον νεοπλατωνισμό και στον παραδοσιακό ελληνορωμαϊκό πολυθεϊσμό. Ο Μέγας Βασίλειος (330–379 μ.Χ.) από την άλλη ήταν από τους σημαντικότερους Πατέρες της Εκκλησίας, μορφωμένος, με σπουδές στην Αθήνα, σύγχρονος του Ιουλιανού. Παρότι οι δύο άνδρες συνδέθηκαν με κοινή μαθητεία στην Αθήνα, στη συνέχεια ακολούθησαν διαμετρικά αντίθετες πορείες.

Η σύγκρουση κορυφώθηκε όταν ο Ιουλιανός έγινε αυτοκράτορας (361 μ.Χ.) και επιχείρησε να αναβιώσει την αρχαία θρησκεία, περιορίζοντας την επιρροή του χριστιανισμού. Αν και δεν προχώρησε σε μαζικούς διωγμούς, όμως υιοθέτησε πολιτικές και εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις εχθρικές προς την Εκκλησία. Συγκεκριμένα, με το Διάταγμα περί Παιδείας (362 μ.Χ.) απαγόρευσε στους χριστιανούς δασκάλους να διδάσκουν τα κλασικά ελληνικά κείμενα (Όμηρο, τραγικούς, ρήτορες), υποστηρίζοντας ότι δεν μπορεί κάποιος που δεν πιστεύει στους θεούς των κειμένων αυτών να τα ερμηνεύει («Ἀνόσιον ἡγοῦμαι τοὺς μὴ τιμῶντας τοὺς θεοὺς, τὰ τῶν θεῶν ὑμνήματα διδάσκειν. Εἰ γὰρ Ὅμηρον καὶ Ἡσίοδον καὶ τοὺς ἄλλους ποιητὰς ἀσεβεῖς εἶναι νομίζουσιν, τί χρεία τούτων τοῖς νέοις;»).

Με τον τρόπο αυτόν, ο Ιουλιανός χωρίς να καταφεύγει σε άμεσο διωγμό κατά των Χριστιανών όμως τους αφαιρούσε το δικαίωμα διαμόρφωσης συνείδησης μέσω της αρχαίας ελληνικής παιδείας. Το μέτρο αυτό αποτέλεσε ισχυρό πλήγμα για την Εκκλησία, καθώς η ελληνική παιδεία θεωρούνταν βασικό στάδιο προπαιδείας στον Χριστιανισμό και καθοριστικό μέσο αγωγής των νέων.

Ο Βασίλειος αντέδρασε έντονα υπερασπιζόμενος το δικαίωμα των χριστιανών στην ελληνική παιδεία και συνέγραψε, γύρω στα 373–374 μ.Χ., τον περίφημο λόγο «Πρὸς τοὺς νέους, ὅπως ἂν ἐξ Ἑλληνικῶν ὠφελοῖντο λόγων». Το έργο αυτό συνιστά μια θεσμική και πνευματική απάντηση στις ιδέες του Ιουλιανού, οι οποίες, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, εξακολουθούσαν να κυκλοφορούν και να επηρεάζουν αρνητικά την κοινωνία.

Ο Μέγας Βασίλειος στο έργο του υποστηρίζει το αντίθετο, ακριβώς, από τον Ιουλιανό: ότι μπορούμε, δηλαδή, να αντλούμε από τους αρχαίους Έλληνες ό,τι είναι ωφέλιμο, χωρίς να αποδεχόμαστε τη θρησκεία τους. Προς τούτο χρησιμοποιεί το περίφημο παράδειγμα της μέλισσας, η οποία δεν πλησιάζει όλα τα λουλούδια με τον ίδιο τρόπο, ούτε προσπαθεί να πάρει τα πάντα από αυτά, αλλά διαλέγει μόνο ό,τι είναι χρήσιμο για την εργασία της και το υπόλοιπο το αφήνει. Έτσι και εμείς, λέει ο Βασίλειος, αν είμαστε συνετοί, θα κρατήσουμε από τα κείμενα αυτά ό,τι είναι συγγενικό με την αλήθεια της πίστης μας και θα προσπεράσουμε τα υπόλοιπα.

Ο Ιουλιανός πέθανε το 363 μ.Χ. κατά τη διάρκεια εκστρατείας εναντίον των Περσών. Μετά τον θάνατό του, τα μέτρα του καταργήθηκαν και η Εκκλησία ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη θέση της. Ο Βασίλειος συνέχισε το έργο του και έγινε μία από τις πλέον επιδραστικές μορφές του χριστιανισμού.

Στη βυζαντινή γραμματεία διασώζεται ένα επιγραμματικό ιστορικό ανέκδοτο, το οποίο η παράδοση αποδίδει στον αυτοκράτορα Ιουλιανό και στον νεανικό φίλο και συμμαθητή του Μ. Βασίλειο. Το ανέκδοτο αυτό συνδέεται με μια έντονη στιχομυθία- αντιπαράθεση των δύο ανδρών. Αν και πρόκειται για λογοτεχνική–εκκλησιαστική επινόηση, η οποία δεν απαντά σε κανένα από τα σωζόμενα έργα του Βασιλείου, η ρητορική της δομή, η θεολογική της πυκνότητα και η λεπτή της ειρωνεία ταιριάζουν απόλυτα με το ύφος της καππαδοκικής θεολογίας και, μάλιστα, με το πνευματικό ύφος και ήθος του Μ. Βασιλείου. Δεν είναι, επομένως, τυχαίο ότι η παράδοση την απέδωσε τελικά σε αυτόν. Πρόκειται για μια χαρακτηριστική περίπτωση όπου η πνευματική αλήθεια υπερβαίνει την ιστορική ακρίβεια· ακόμη κι αν η στιχομυθία αυτή αποτελεί προϊόν της παράδοσης, εκφράζει με εντυπωσιακή καθαρότητα τη σοφία και τη νηφαλιότητα του Καππαδόκη Πατέρα.

Η φράση του Ιουλιανού κυκλοφορεί ως παράδοση ήδη από τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους, αν και δεν εντοπίζεται σε κανένα σωζόμενο έργο του. Η «απάντηση» του Βασιλείου εμφανίζεται πολύ αργότερα, σε υστεροβυζαντινά ρητορικά και πατερικά ανθολόγια. Δεν υπάρχει, επίσης, σε κανένα αυθεντικό έργο του, παρότι αριθμήθηκε (λανθασμένα) ως «Επιστολή 436 του Βασιλείου». Πρόκειται, λοιπόν, για ένα ρητορικό κατασκεύασμα που αποδίδεται στους δύο άνδρες, προκειμένου να υπηρετήσει μια θεμελιώδη ιδέα: ότι η κριτική του Αυτοκράτορα απέναντι στον Χριστιανισμό ήταν επιφανειακή και όχι αποτέλεσμα αληθινής κατανόησης.

Και ιδού πώς έχει το εν λόγω ιστορικό ανέκδοτο: Ο αυτοκράτορας λαμβάνει ένα χριστιανικό κείμενο, που του στάλθηκε, το πιθανότερο, από τον Μ. Βασίλειο με στόχο τη μεταστροφή της σκέψης του. Ο Ιουλιανός, επιδιώκοντας να απαξιώσει τη χριστιανική διδασκαλία, σημείωσε στο περιθώριο του κειμένου την περίφημη τριπλή φράση: “ἀνέγνων, ἔγνων, κατέγνων”, που σημαίνει: «Τα διάβασα, τα κατανόησα, τα καταδίκασα».

 Με την επιγραμματική αυτή κλιμάκωση, ο Ιουλιανός δήλωνε ότι όχι μόνο διάβασε το κείμενο, αλλά και το κατανόησε πλήρως και, τελικά, το απέρριψε, ως ξένο προς τη φιλοσοφία της παλινόρθωσης της παλαιάς θρησκείας που ο ίδιος επεδίωκε και προωθούσε.

Ο Μ. Βασίλειος, θέλοντας να ανατρέψει την αυθεντία της κρίσης τού αυτοκράτορα, αντιπαρέβαλε την εξίσου επιγραμματική απάντηση: “ἀνέγνως, ἀλλ’ οὐκ ἔγνως· εἰ γὰρ ἔγνως, οὐκ ἂν κατέγνως”, που σημαίνει: «Διάβασες, αλλά δεν κατάλαβες· διότι αν είχες καταλάβει, δεν θα είχες καταδικάσει».

Η φράση αυτή αποτελεί κλασικό παράδειγμα ρητορικής τριμερούς κλιμάκωσης, προσφιλούς στους αρχαίους ρήτορες, η οποία προσδίδει αίσθηση πληρότητας και ακλόνητης λογικής. Στο σχήμα αυτό, κάθε λέξη: 

α.    επαναλαμβάνει το ίδιο ριζικό θέμα (γιγνώσκω),

       β.    αλλάζοντας κάθε φορά το πρόθημα (ανά-, - , κατά-),

     γ.    ανεβάζοντας, έτσι, το νόημα σε ένα νέο επίπεδο βεβαιότητας.

Το σχήμα αυτό δημιουργεί:

•     ρυθμό,

•     ένταση,

•     αίσθηση λογικής ακολουθίας,

•     απόλυτη βεβαιότητα του ομιλητή για την κρίση του.

Ο Βασίλειος, που «απαντά» στον Ιουλιανό, χρησιμοποιεί την ίδια ρίζα και την ίδια τριμερή δομή, αλλά την ανατρέπει εκ των έσω μέσω μιας ευφυούς αντι-κλιμάκωσης:

·       ἀνέγνως → ναι, διάβασες

·       ἀλλ’ οὐκ ἔγνως → αλλά δεν κατάλαβες

·       εἰ γὰρ ἔγνως, οὐκ ἂν κατέγνως → γιατί αν είχες καταλάβει, δεν θα κατεδίκαζες, άρα η καταδίκη σου στερείται κύρους.

·       Εδώ συντελείται μια εκπληκτική ρητορική ανατροπή: η δεύτερη φράση του Βασιλείου ακυρώνει τη δεύτερη του Ιουλιανού, και η τρίτη ακυρώνει την τρίτη. Πρόκειται για ένα πνευματικό "παιγνίδι" ρητορικού αντικατοπτρισμού, όπου ο Βασίλειος χρησιμοποιεί τα ίδια τα όπλα τού αντιπάλου του, για να αποδομήσει τη σκέψη του.

Το επεισόδιο αυτό παραμένει ένα από τα πιο εμβληματικά δείγματα της λογοτεχνικής δεινότητας και της πνευματικής ετοιμότητας που η παράδοση αναγνώρισε στο πρόσωπο του Μεγάλου Βασιλείου, αποτυπώνοντας με μοναδική πυκνότητα τη βαθύτερη σύγκρουση ανάμεσα στον παγανιστικό αναχρονισμό του Ιουλιανού και τη νηφάλια, διακριτική σύνθεση πίστης και λόγου της χριστιανικής σκέψης.

Βλασίας Μιχαηλίδου- Τριπολιτάκη * * * Θρυαλλίδα ψυχής

 

Βλασίας Μιχαηλίδου- Τριπολιτάκη

Θρυαλλίδα ψυχής

[Εκδόσεις ΔΙΑΝΟΙΑ, Αθήνα 2025, σχ. 8ο (21 Χ 14), σσ. 160]

   Κωστής  Ηλ. Παπαδάκης

  www.ret-anadromes.blogspot.com

 

         Η κ. Βλασία Μιχαηλίδου- Τριπολιτάκη, φιλόλογος, με μεταπτυχιακό τίτλο στην Αρχαία Ιστορία και πιστοποιητικό εξειδίκευσης στην εκπαίδευση ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, είναι γνωστή στο αναγνωστικό κοινό του Ρεθύμνου τόσο από τη γενικότερη αρθρογραφία της στις τοπικές εφημερίδες, όσο και από τη στήλη της, για χρόνια, στις εφημερίδες «Κρητική Επιθεώρηση» και «Ρέθεμνος», υπό τον τίτλο «Λόγια της καρδιάς», στην οποία κατέθετε σκέψεις, ερωτήματα και προβληματισμούς σε μείζονα κοινωνικά θέματα. Με ιδιαίτερο, στη συνέχεια, ενδιαφέρον το αναγνωστικό κοινό του Ρεθύμνου αγκάλιασε και το πρώτο της βιβλίο, με τον πρωτότυπο τίτλο: «Η ζωή στην εντατική» (β΄ έκδοση: «Εκεί που θα πας… θα έρθω»), ενώ σχετικό με την εξειδίκευσή της στον χώρο της ειδικής αγωγής είναι το δεύτερο βιβλίο της, με τον συναισθηματικά ευαίσθητο και έντονα αισθαντικό τίτλο: «Άγγιγμα στον κόσμο του αυτισμού» και για τον άγιο του οποίου φέρει το όνομά έγραψε το τρίτο της βιβλίο («Αγίων Αντάμωση στη Σεβάστεια»).

    Το βιβλίο της που παρουσιάζουμε με το σημείωμά μας αυτό, υπό τον εύστοχο και αποκαλυπτικό τίτλο: «Θρυαλλίδα Ψυχής», αφηγείται μιαν ιστορία πλούσια σε ηθικά και πνευματικά διδάγματα, πολλά από τα οποία αντλούνται από προσωπικά βιώματα της συγγραφέως. Πρόκειται για ένα ανάγνωσμα που διαβάζεται ευχάριστα και απευθύνεται σε νεότερες κυρίως ηλικίες, στα διαφέροντα των οποίων και εστιάζει θεματικά. Με λίγα λόγια, συνιστά ένα θαυμάσιο νεανικό ανάγνωσμα, που συνυφαίνει τη συγκίνηση με την πνευματική και θρησκευτική ανύψωση.

    Κεντρικός ήρωας είναι ο Χρίστος. Μεγαλώνει σε ένα βαθιά αντιχριστιανικό περιβάλλον, δίπλα στον βίαιο πατέρα του. Ωστόσο, διατηρεί ως ιερή παρακαταθήκη τις χριστιανικές αξίες της μητέρας του, που χάθηκε πρόωρα σε ένα τραγικό δυστύχημα, εξαιτίας ενός ασυνείδητου οδηγού. Τις αξίες αυτές, κληρονομιά της μάνας, όχι μόνο τις διατηρεί μέσα του ζωντανές, αλλά και τις καλλιεργεί συστηματικά και τις μεταλαμπαδεύει στους ανθρώπους γύρω του, αποτελώντας ένα φωτεινό παράδειγμα και πρότυπο προς μίμηση.

    Μεγαλώνοντας, ο Χρίστος δεν εγκατέλειψε ποτέ τις παρακαταθήκες της μάνας του· αντίθετα, τις έκανε οδηγό ζωής. Στα σχολικά του χρόνια και αργότερα στις πρώτες του σπουδές, οι αξίες αυτές τον στήριξαν στις δυσκολίες και τον κράτησαν μακριά από τις σκοτεινές επιρροές του περιβάλλοντός του.

     Έτσι, όταν ενηλικιώθηκε και ακολούθησε το υψηλό λειτούργημα του γιατρού, ήταν ήδη ώριμος να τις εφαρμόσει στην πράξη, όταν βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα δυσβάσταχτο ηθικό δίλημμα^. να εγχειρίσει και να σώσει τον άνθρωπο που ευθυνόταν για τον θάνατο της μητέρας του. Σε αυτήν την κρίσιμη στιγμή, καθοριστικό ρόλο στη λήψη της απόφασής του διαδραμάτισαν οι σοφές υποδείξεις της αγαπημένης του Αφροδίτης, η οποία με περισσή ειλικρίνεια και θάρρος προτρέπει τον Χρίστο να συγχωρήσει τον φονιά της μητέρας του, υπερβαίνοντας το προσωπικό τραύμα και εκπληρώνοντας το χριστιανικό καθήκον της συγχώρησης. Μέσω αυτής της πράξης, καλείται να επιδείξει το ίδιο μεγαλείο ψυχής που διέκρινε και τον Άγιο Διονύσιο, ο οποίος, υπενθυμίζεται, συγχώρησε τον φονιά του αδελφού του.

    Οι παραινέσεις αυτές της Αφροδίτης φέρνουν στον νου τις ανάλογες συμβουλές της Σόνιας προς τον αγαπημένο της Ρασκόλνικοβ, στο αριστουργηματικό έργο «Έγκλημα και Τιμωρία» του μεγάλου Ρώσου μυθιστοριογράφου Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, όταν του έλεγε: «Να υποφέρεις και να εξαγοράσεις το κρίμα σου με τον πόνο». Και οι δύο γυναικείες μορφές βλέπουμε εδώ να γίνονται ηθικοί καθοδηγητές, φωνές συνείδησης, που οδηγούν τον αγαπημένο τους σε μια βαθύτερη σχέση με τον Θεό και σε μια πράξη πνευματικού μεγαλείου.

    Παντού στο βιβλίο παρεισφρέουν κεφάλαια θεολογίας και χριστιανικής διδασκαλίας που επιχειρούν μιαν εύκολη επικοινωνία με τη νεανική, κυρίως, σκέψη και την ακατασίγαστη δίψα της για αναζήτηση της σώζουσας αλήθειας. Στην αφήγηση των μαθητικών χρόνων του Χρίστου και των λοιπών ηρώων του διηγήματος, η συγγραφέας εντάσσει ένα εντυπωσιακότατο λεξιλόγιο αναφοράς στην τρέχουσα εποχή και σε όρους της σύγχρονης νεανικής ηλεκτρονικής ορολογίας (Snapchat, Instagram, Fortnite), επίσης στις θανάσιμες διαδικτυακές παγίδες που ναρκοθετούν την εφηβική ηλικία, ενώ γίνεται λόγος και για τους νέους του YOLO (= You Only Live Once), που συρρικνώνουν τις όποιες εσχατολογικές τους προσδοκίες σε ένα carpe diem (=άδραξε τη μέρα ή ζήσε τη στιγμή), λατινική φράση που υπαγορεύει την αδιαφορία για όλα τα άλλα εκτός από τις στιγμιαίες απολαύσεις. Η συγγραφέας, περαιτέρω, φαίνεται καλά ενημερωμένη και γύρω από τη ζωή των σύγχρονων εφήβων, τις διασκεδάσεις τους και τα προβλήματα της μαθητικής και κοινωνικής ζωής. Επομένως, δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστούμε ότι το βιβλίο εντυπωσιάζει για το σπάνιο αυτό προνόμιό του^. να διέπεται από ένα απόλυτα σύγχρονο και μοντέρνο πνεύμα σκέψης και συμπεριφοράς των ηρώων του, λουσμένο, ωστόσο, από υγιείς χριστιανικές αντιλήψεις και από πλούσια μαθήματα χριστιανικής αγάπης και συγχωρητικότητας.

    Η γλώσσα του έργου καλλιεπής, εύστοχη και εξαιρετικά φροντισμένη, είναι πλούσια σε περιγραφικές εικόνες, γιορτινά και θρησκευτικά έθιμα τόσο της Ελλάδας, όσο και της Βορείου Ηπείρου και συχνά και σε βαθιές θεολογικές γνώσεις, με πλούσια βιβλικά και πατερικά παραθέματα. Εντυπωσιάζουν, επίσης, οι ενδελεχείς ιστορικές πληροφορίες της συγγραφέως για τη Βόρειο Ήπειρο, όπου ο πρωταγωνιστής του διηγήματος (θεωρώντας το ως ευλογία) είχε την ευκαιρία να σταδιοδρομήσει ως ιατρός με την αγαπημένη του Βορειοηπειρώτισσα σύζυγο, την Αφροδίτη. Μιλά για την εκεί ορθόδοξη Αρχιεπισκοπή, για τη γεωγραφία, την παιδεία, τη γλώσσα και τα έθιμα της ελληνικής μειονότητας αλλά και για τα γενικότερα προβλήματα της εκεί ελληνικής ομογένειας. Εδώ, αναδύεται σαφώς ένα υγιές πατριωτικό συναίσθημα, το οποίο δεν μπορεί να αποκρυβεί από τα μάτια του αναγνώστη.

Η εικόνα, τέλος, του εξώφυλλου είναι πράγματι μια σύνθεση με έντονο συμβολισμό. Ο συνδυασμός ενός σύγχρονου υπολογιστή με το κομποσκοίνι και την εικόνα του Χριστού δημιουργεί μια γέφυρα ανάμεσα στην τεχνολογία και την πνευματικότητα. Η παρουσία από την άλλη του λαούτου της Αφροδίτης προσθέτει την διάσταση της τέχνης και της μουσικής, που λειτουργεί ως καταπραϋντικό στοιχείο, ενώ το βιβλίο «Απειρόταν» φέρνει μέσα στην εικόνα την ιστορική και πολιτισμική διάσταση της Ηπείρου.

Όλα αυτά μαζί σχηματίζουν ένα πολυεπίπεδο εικαστικό μήνυμα: η παράδοση, η πίστη, η τέχνη και η σύγχρονη ζωή δεν βρίσκονται σε αντίθεση, αλλά μπορούν να συνυπάρξουν αρμονικά. Αν το δούμε εικαστικά, η ετερόκλητη φύση των αντικειμένων δεν λειτουργεί ως διάσπαση, αλλά ως συμπλήρωση· κάθε στοιχείο φωτίζει μια διαφορετική πτυχή της θεματικής του βιβλίου. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι πρόθεση του εξωφύλλου είναι να δείξει αυτήν την πολυφωνία και να την μετατρέψει σε ενότητα, σε μια συμπερίληψη της όλης θεματικής του βιβλίου.

ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ * * * ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

 

ΔΗΜΗΤΡΗ Ν. ΘΕΟΔΟΣΑΚΗ

 

            ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

      ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ       ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ 

ΤΟΜΟΣ Γ΄  

                                                              [ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗ, Ηράκλειο 2025, σχ. 8^ο (24 Χ 17), σσ. 160]

 

   ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

       www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Ως δώρο ακριβό, χριστουγεννιάτικο, δέχτηκα τις μέρες αυτές τη νέα συλλογή με τίτλο «Χριστουγεννιάτικα Διηγήματα» του φίλου Δημήτρη Ν. Θεοδοσάκη, Ηρακλειώτη συγγραφέα, γνωστού στους λογοτεχνικούς κύκλους και με το ποιητικό ψευδώνυμο τού «Κάστρου Ταχυδρόμος». Ο συγγραφέας- όπως προλογικά σημειώνει- μέσα από τα διηγήματά του αυτά, τραγουδά τη χαρά της αθωότητας και της μαγείας από εκείνα τα παλιά, τα μακρινά «κρητικοπαπαδιαμαντικά» Χριστούγεννα, που έζησε στα μικράτα του, εκεί στο χωριό του, στη διπόταμη κοιλάδα του Χόνδρου, Βιάννου, αλλά, αργότερα, και στη δεύτερη πατρίδα του, το Μεγάλο Κάστρο. Τώρα που τα χρόνια περάσανε, ο συγγραφέας νιώθει να τον βαραίνει ένα μεγάλο ανεξόφλητο χρέος μνήμης και ευγνωμοσύνης, τόσο προς τη μικρή του πατρίδα, τον Χόνδρο, όσο και στην αγαπημένη του καστροπολιτεία, το Ηράκλειο.

Στα διηγήματα του κ. Θεοδοσάκη- ζωντανεμένα μ’ ένα μοναδικά πλούσιο, δροσερό και γλωσσοπλαστικά γενναιόδωρο ιδίωμα- αναδεικνύεται η καθημερινή αγωνία τού αγρότη, του φτωχού και ταπεινού τής ελληνικής γης φαμελιάρη, προκειμένου άλλοτε να διασφαλίσει το ψωμί των παιδιών του κι άλλοτε να αντιμετωπίσει αρρώστιες βαριές και ανίατες για την εποχή εκείνη και ποικίλα οικογενειακά προβλήματα, που, συχνά, εξωθούσαν τα βήματά του μακριά, στη σκληρή και μαύρη ξενιτιά.

Το βιβλίο αποτελεί ένα ιδιαίτερα ευχάριστο ανάγνωσμα των ημερών τούτων που διανύουμε, γεμάτο από την ψυχή, τα ήθη και τα έθιμα της παλιάς Κρήτης – αστικής και αγροτικής – τα οποία ο συγγραφέας αναστοράται με περισσή γνησιότητα και καθαρότητα ύφους, αντλώντας τα κυρίως από την παραδοσιακή αγροτική κοινωνία του χωριού του. Στην κοινωνία αυτήν οι άνθρωποι, παρά τη βιοποριστική στενότητα, βίωναν την αληθινή ευτυχία σε πλήρη εναρμόνιση με τη φύση και τις πατροπαράδοτες ασχολίες τους. Στον μικρό ορίζοντα του χωριού τους όπου γεννιόντουσαν εκεί μεγάλωναν, παντρεύονταν και πέθαιναν, διαγράφοντας όλο τον κύκλο της ζωής τους.

Έτσι, μέσα από τα διηγήματα τού παρουσιαζόμενου βιβλίου παρελαύνει ο πλούσιος και ανθηρός λαογραφικός παράδεισος των παιδικών χρόνων του συγγραφέα, όπως τον έζησε ο ίδιος ως μικρό παιδί και όπως τον ανακαλεί νοσταλγικά μέχρι σήμερα, μέσα από τις αναμνήσεις των ηρώων που πρωταγωνιστούν στα διηγήματά του, αλλά και μέσα από τις μορφές των μικρών παιδιών, που με τα σιδερένια τρίγωνά τους μελωδούσαν τα πατροπαράδοτα χριστουγεννιάτικα κάλαντα.

Αργότερα, στην πόλη, χαιρόταν τις στράτες και τις πλατείες που φεγγοβολούσαν από τα χιλιάδες χριστουγεννιάτικα λαμπιόνια, τον κόσμο που κατέκλυζε την αγορά για τις γιορτινές αγορές του και τα μεγάφωνα που σκόρπιζαν προς όλες τις κατευθύνσεις γλυκερές χριστουγεννιάτικες μελωδίες. Και από την άλλη, ό,τι ένιωθε το κουβαλούσε και στον εργασιακό του χώρο, στο Ταχυδρομείο· με πόση πόση συγκίνηση ταξινομούσε τα γράμματα, τα χιλιάδες γράμματα που έφταναν από το εξωτερικό – την Ευρώπη, την Αμερική, τον Καναδά και την Αυστραλία. Πολλά ήταν καταστόλιστα με πολύχρωμα καλαίσθητα γραμματόσημα και με ποικίλα χριστουγεννιάτικα σχέδια και στολίδια. Ένας ολόκληρος εθιμοτυπικός κόσμος, ξεπηδά χαρούμενος μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, αντλώντας τη δύναμή του από την όμορφη και αγνή ελληνική ατμόσφαιρα των Χριστουγέννων της κρητικής υπαίθρου και της πόλης.

Τη φιλολογική επιμέλεια υπογράφει ο Δρ Γιώργος Τσερεβελάκης, ενώ την καλλιτεχνική τόσο στο εξώφυλλο, όσο και στις εσωτερικές του σελίδες, ανέλαβε ο π. Μιχάλης Πατεράκης, στον οποίο οφείλονται και οι θαυμάσιες εικόνες του βιβλίου, εικόνες που απλόχερα προσδίδουν το απαραίτητο χριστουγεννιάτικο άρωμα και μια πρόσθετη καλλιτεχνική απόλαυση.

Τι κρίμα που εμείς, οι νεοέλληνες, ολοένα και περισσότερο χάνουμε ή λησμονούμε αυτόν τον πολύτιμο λαογραφικό μας θησαυρό. Ο καταιγιστικός ρυθμός της σύγχρονης ζωής, με τις ευκολίες και την ταχύτητα της μηχανής, τις συνεχείς μετακινήσεις των πληθυσμών, και την πολιτισμική ομογενοποίηση, διαβρώνει και εξαφανίζει σταδιακά την παραδοσιακή σταθερότητα και ομορφιά. Eυτυχώς, όμως, που υπάρχει η νοσταλγία, αυτή η πανανθρώπινη δυνατή «αδυναμία», που ξαναφέρνει τους απομακρυσμένους οδοιπόρους στα βήματα τής παιδικής τους ζωής. Και στο βιβλίο αυτό του κ. Θεοδοσάκη αυτή ακριβώς η νοσταλγική ορμή για τα παλιά πλέκεται αξεδιάλυτα με τα πατροπαράδοτα έθιμα του λαού μας τις άγιες τούτες μέρες των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανίων, φέρνοντάς μας πιο κοντά στις ρίζες της φυλής μας και στα ιερά εκείνα νάματα που εξέθρεψαν, στο διάβα των αιώνων, το αειθαλές δέντρο του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας.

Συναυλία Μουσικής Δωματίου * * * ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΚΛΑΡΙΝΕΤΩΝ * * * ΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗΣ ΡΕΘΥΜΝΟΥ * * * Σε χριστουγεννιάτικες μελωδίες

 

Συναυλία Μουσικής Δωματίου

ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΚΛΑΡΙΝΕΤΩΝ

ΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗΣ ΡΕΘΥΜΝΟΥ

Σε χριστουγεννιάτικες μελωδίες

 

        ΚΩΣΤΗΣ  ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

                www.ret-anadromes.blogspot.com

 

        Το Ρέθυμνο, ασφαλώς, και θα πρέπει να σεμνύνεται και να νιώθει ιδιαίτερα περήφανο για τoυς μουσικούς του αλλά και για τη Δημοτική Φιλαρμονική του, η οποία αδιάλειπτα –εδώ και έναν αιώνα– τους καλλιεργεί και τους αναδεικνύει. Πρόκειται για ένα κορυφαίο μουσικό καθίδρυμα της πόλης μας, άρρηκτα δεμένο με την ιστορία αυτού του τόπου, απαρτιζόμενο από Ρεθεμνιώτες μουσικούς- δασκάλους και μαθητές- που κοσμεί τον τόπο και προσφέρει στα παιδιά μας τη δυνατότητα να δοκιμάσουν τις δυνάμεις και τα όνειρά τους στον ευγενή χώρο της Μουσικής.

Έτσι, η Δημοτική Φιλαρμονική Ρεθύμνου συνδράμει καθοριστικά στη μουσική παιδεία και τον πολιτισμό της πόλης μας – της πόλης των Τεχνών και των Γραμμάτων – καλλιεργώντας μια σταθερή μουσική αυτάρκεια και μια αδιάλειπτη πολιτισμική συνέχεια. Και όταν, μάλιστα, η παιδευτική αυτή λειτουργία εκφράζεται μέσα από ένα επιμέρους σύνολο τού εν λόγω μουσικού καθιδρύματος- όπως εδώ από το «Σύνολο Κλαρινέτων»- και μάλιστα με υψηλή ποιότητα ερμηνειών, το αποτέλεσμα καθίσταται ακόμα πιο ενθαρρυντικό και ελπιδοφόρο.

Ο λόγος, λοιπόν, για το «Σύνολο Κλαρινέτων» της Δημοτικής μας Φιλαρμονικής, που αποτελεί καρπό εννιάχρονου μόχθου και δημιουργικής αναζήτησης, με δεκάδες, μέχρι σήμερα, δημόσιες εμφανίσεις, τόσο από αίθουσες, όσο και από τους δρόμους και τις πλατείες αυτής της πολιτείας. Ξεκίνησε με πρωτοβουλία των ίδιων των μαθητών της τάξης Κλαρινέτου και με την ενθάρρυνσή τους, φυσικά, από τον δάσκαλό τους, στο συγκεκριμένο μουσικό όργανο, Βαγγέλη Παπαδάκη, με σκοπό- όπως και οι ίδιοι το δηλώνουν- την καλλιέργεια της μεταξύ τους μουσικής επικοινωνίας, τη διερεύνηση νέων καλλιτεχνικών προγραμμάτων και τον δημιουργικό και καλλιτεχνικό πειραματισμό γύρω από τη μουσική πράξη.

Το ρεπερτόριό τους απλώνεται σε όλο το φάσμα της ποιοτικής μουσικής – από το μπαρόκ και το κλασικό μέχρι τη μουσική κινηματογράφου, την τζαζ και το έντεχνο ελληνικό τραγούδι. Και το πιο όμορφο: η επιλογή των έργων πραγματοποιείται από τους ίδιους τους μαθητές, όπως, συχνά, και οι ενορχηστρώσεις τους.

Μετά από όλα αυτά τα εισαγωγικά, ερχόμαστε στην τελευταία και άκρως εορταστική χριστουγεννιάτικη συναυλία του συνόλου, που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 20 Δεκεμβρίου 2025, στο «Σπίτι του Πολιτισμού» της πόλης μας. Την εκδήλωση τίμησε με την παρουσία του ο Αντιδήμαρχος Πολιτισμού του Δήμου μας, κ. Μάνος Τσάκωνας, ο οποίος και προλόγισε δεόντως το Μουσικό Σύνολο της βραδιάς και τις μουσικές και λοιπές πολιτιστικές εκδηλώσεις του Δήμου μας των ημερών αυτών.

Η ποιότητα των ερμηνειών καθορίστηκε από την έμφυτη μουσικότητα των ερμηνευτών- δασκάλου και μαθητών- που έδωσαν ένα αποτέλεσμα τελειότητας, τόσο στο κρίσιμο για τα πνευστά μουσικά όργανα ζήτημα της αναπνοής- που κύλησε, ομολογουμένως, αβίαστα- όσο και στον σαφή και ευδιάκριτο σχηματισμό των μουσικών φράσεων της μελωδικής γραμμής, που, αρθρωμένες με εντυπωσιακή ενάργεια και καθαρότητα, προσέδωσαν στην παρτιτούρα μια εικόνα λαμπερής υπερδεξιοτεχνίας.

Με αξιοθαύμαστη άνεση, οι οκτώ εκτελεστές του Μουσικού Συνόλου απέδωσαν τη δεξιοτεχνική γραφή των έργων, με σαφή αίσθηση ύφους και μουσικής έκφρασης. Νότες σβέλτες, κοφτές και αέρινες, που με αυξομειούμενη δυναμική χάρισαν πλαστικότητα και χάρη στις ερμηνείες, άνοιξαν απλόχερα τους κρουνούς της καρδιάς και της αγάπης στο ακροατήριο. Κάθε ήχος πάλλονταν ζωντανός, κάθε ηχοχρωματική διαστρωμάτωση είχε μελετηθεί με φροντίδα, και η φωνή του κλαρινέτου, γεμάτη ευγένεια, γέμιζε τον χώρο με μελωδική γλυκύτητα. Πρόκειται για τους Κωνσταντίνο Παπαδάκη, Γιώργο Αγριμάκη, Μαργαρίτα Άντη, Ελευθερία Παπαδάκη, Αλέξανδρο Σαμωνάκη, Ουρανία Κεραμιανάκη, Τόνια Τσικινά και στο Μπάσσο Κλαρινέτο, φυσικά, τον δάσκαλό τους, Βαγγέλη Παπαδάκη.

       Στο Α΄ Μέρος ακούστηκαν οι γνωστές χριστουγεννιάτικες μελωδίες που εξευγενίζουν και γλυκαίνουν την εορταστική διάθεση του κοινού, όπως Άγια Νύχτα, Έλατο, Μικρός Τυμπανιστής, Carol of the Bells, καθώς και ένα Christmas Medley, δηλαδή ένα ποτ πουρί από γνωστές χριστουγεννιάτικες μελωδίες. Στο Β΄ Μέρος παρουσιάστηκαν γνωστές σουίτες του κλασικού — και όχι μόνο — ρεπερτορίου, όπως η Romanian Christmas Suite του Ioan Dobrinescu, η Suite from The Polar Express του Alan Silvestri, με αποκορύφωμα την περίφημη σουίτα Ο Καρυοθραύστης του Τσαϊκόφσκι.

        Σε κάθε περίπτωση, η βραδιά κύλησε σαν μια λεπτή φωτεινή κλωστή, που ένωνε χάρη, κομψότητα και μουσική ωριμότητα, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ποιότητα τής ηχητικής του συνόλου εικόνας. Οι ερμηνευτές αποδείχτηκαν άριστα εξοικειωμένοι με τη συγκεκριμένη μουσική κουλτούρα. Γι’ αυτό και ερμήνευσαν τα προτεινόμενα έργα με μοναδική τέχνη και ευαισθησία, καθηλώνοντας το κοινό και διασφαλίζοντας την υψηλή ποιότητα του τελικού αποτελέσματος, για το οποίο τούς απευθύνουμε τα θερμά μας συγχαρητήρια!

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ * * * Η Μητρόπολη των χριστιανικών εορτών

 

                    ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ

Η Μητρόπολη των χριστιανικών εορτών

   ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

                   www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Το άρθρο μας αυτό ίσως φανεί σε μερικούς ότι το ξεκινούμε κάπως «ανάποδα»^. ενώ, δηλαδή, μιλάμε για τα Χριστούγεννα, εμείς θα ξεκινήσουμε από την Ανάσταση και σ’ ένα μεγάλο μέρος αυτού θα συνεχίσουμε συμπορευόμενοι με το θείο γεγονός και τη θεολογία τής Αναστάσεως. Και αυτό προκειμένου, όλως οξυμώρως, να στηρίξουμε με μιαν αποτελεσματικότερη, θεωρούμε, επιχειρηματολογία το βαθύτερο νόημα τής εορτής των Χριστουγέννων!... Τόσο αλληλένδετα και αλληλοσυμπληρούμενα είναι τα δύο αυτά μέγιστα γεγονότα τού χριστιανισμού, τα Χριστούγεννα και η Ανάσταση.

Εάν, λοιπόν, λέγει ο απόστολος των Εθνών, Παύλος (Α΄ Κορ. 15, 19), ο Χριστός δεν ανέστη, εμείς οι χριστιανοί, οι οποίοι μόνη μας ελπίδα έχουμε Χριστόν Αναστημένο (που με την Ανάστασή Του, δηλαδή, θα μας επιβεβαίωνε ότι θα ακολουθήσει και η ανάσταση η δική μας), θα είμαστε οι πιο αξιοθρήνητοι, οι πιο ελεεινοί και εξαπατημένοι απ’ όλους τους ανθρώπους. Έτσι, ο Παύλος χρίει αυτομάτως την Ανάσταση ως την υψίστη, τη μεγαλύτερη εορτή τής χριστιανοσύνης. Αλλά και αν ο Χριστός δεν γεννιόταν, δεν θα είχαμε, φυσικά, ποτέ την Ανάσταση και όλα τα συμπαρομαρτούντα αυτήν, συμπληρώνει ο ιερός Χρυσόστομος και συνδέει, έτσι, αναπόσπαστα τη Γέννηση τού Σωτήρος με την Ανάστασή Του. Γι’ αυτό και χαρακτηρίζει τα Χριστούγεννα ως τη “Μητρόπολη των εορτών” τής χριστιανικής πίστης και της ορθόδοξης Εκκλησίας.

Πέραν, όμως, απ’ όλα αυτά, στη ζωή και στην παράδοση τής Εκκλησίας και οι δύο αυτές μεγάλες εορτές τής Χριστιανοσύνης έχουν μιαν όλως ιδιαίτερα μεγάλη και σπουδαία σημασία, γιατί έπαιξαν και οι δυο σημαντικό ρόλο στην υπόμνηση και διασφάλιση τού ορθοδόξου δόγματος^. όπως, δηλαδή, το Πάσχα υπογράφει και σφραγίζει το δόγμα τής θεότητας τού Κυρίου, έτσι και τα Χριστούγεννα σφραγίζουν και διασφαλίζουν το δόγμα τής ανθρωπότητάς Του. Στην Ανάσταση βλέπουμε τον άνθρωπο ως Θεό, στη Γέννηση βλέπουμε τον Θεό ως άνθρωπο μες στη φάτνη ανακείμενον.

Έτσι, με το γεγονός τής Βηθλεέμ δεν έχουμε, ουσιαστικά, ανύψωση τού Θεού αλλά ανύψωση και θέωση τού ανθρώπου. Ο Θεός γίνεται άνθρωπος, για να γίνουμε εμείς οι άνθρωποι κατά χάρη «θεοί». Ο Θεός στη φάτνη φανερώνεται και γίνεται ως «εις εξ ημών», σαν ένας από εμάς τους κοινούς ανθρώπους. Γι' αυτό και η θεολογία τής σάρκωσης είναι, ουσιαστικά, «κενωτική» θεολογία. Ο Θεός «κατέρχεται», με τη σάρκωσή Του, στον κόσμο μας, «κενούται» (= «αδειάζει») από τη δόξα που είχε, για να υψώσει και «πληρώσει» τον άνθρωπο με τη «δόξα» Του, όπως την ύμνησαν οι άγγελοι την ιερή εκείνη νύχτα των Χριστουγέννων, στο σπήλαιο τής Βηθλεέμ. Στη Βηθλεέμ, τότε, σαρκώθηκε ο Θεός και γεννήθηκε ο «νέος Άνθρωπος», ο «πνευματικός» Αδάμ. Ο Θεός, σύμφωνα με τον άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο, ένωσε πραγματικά όλη την υπόσταση τής Θεότητας του με τη δική μας φύση, την έσμιξε άμικτα με αυτήν και την έκανε «ναό» άγιο του. Έτσι, ο ποιητής τού Αδάμ έγινε ατρέπτως και αναλλοιώτως και τέλειος άνθρωπος.

Μπορούμε, λοιπόν, να ισχυριστούμε ότι τα Χριστούγεννα παρουσιάζονται πιο πολύ ως η εορτή τού ανθρώπου παρά του Θεού (όπως, αντίθετα, συμβαίνει με την Ανάσταση). Είναι η γενέθλια ημέρα τού Χριστού ως Ανθρώπου, αλλά και του καθενός  από μας  μέσα στην πίστη και την αγάπη τού Θεού. Γι’ αυτό και η Εκκλησία, από παλιά, κατά των αιρετικών που αρνήθηκαν την ανθρώπινη τού Ιησού φύση (π.χ. των μονοφυσιτών), χρησιμοποίησε ως απόδειξη τη θεία ενσάρκωση και ενανθρώπισή Του, ενώ εναντίον εκείνων που αρνήθηκαν και τυφλά ακόμη συνεχίζουν να αρνούνται τη θεία φύση τού Χριστού, τη θεότητά Του, χρησιμοποίησε ως απόδειξη τη θεία Του Ανάσταση. Είναι, λοιπόν, το Άγιον Πάσχα “εορτή εορτών και Πανήγυρις Πανηγύρεων”, αλλά και τα Χριστούγεννα, κατά τον ιερό Χρυσόστομο, καθίστανται η Μητρόπολη, η Μητέρα και η ρίζα τού συνόλου των εορτών.

Η γέννηση τού Ιησού, ως ανθρώπου, παρουσιάζεται στην Καινή Διαθήκη ως ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ιστορία τής ανθρωπότητας και παρόμοια εκφράζονται γι’ αυτήν και οι εκκλησιαστικοί Πατέρες και συγγραφείς κατά τους πρώτους μετά Χριστόν αιώνες. Αυτή η σημαντική Δεσποτική εορτή τής κατά σάρκαν γεννήσεως τού Κυρίου είναι ξεχωριστή και, σύμφωνα με τον άγιο Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό, δεν θα πρέπει να συγχέεται με τα γενέθλια οποιουδήποτε κοινού ανθρώπου, αφού στα Γενέθλια αυτά τού Κυρίου εορτάζουμε το μοναδικό και ανεπανάληπτο γεγονός τής θείας Γέννησης, το γεγονός ότι "Θεός εφάνη εν ανθρώποις δια γεννήσεως". Τα Γενέθλια τού Σωτήρα, με την έννοια που τους δίνει ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, ως Θεοφάνια [(από Θεός + φαίνομαι= θεολογικός όρος που δηλώνει την εμφάνιση, τη φανέρωση τού Θεού)], είναι γιορτή "αρχαιότατη", που- όπως, ίσως, γνωρίζουμε- μέχρι την Δ' εκατονταετία "συνεορταζόταν την 6^η Ιανουαρίου, μαζί με τη μεγάλη εορτή τού Βαπτίσεως», με την καθολικότερη επίκληση Επιφάνια [αρχ. ρήμα επιφαίνω/-ομαι= εμφανίζομαι (προκειμένου περί θεού), παρουσιάζομαι αποκαλυπτικά].

Όταν αυτό είναι το βαθύτερο νόημα των Χριστουγέννων, μπορούμε πολύ καλά να κατανοήσουμε πόσο ανταποκρίνεται στις μέρες μας ο εορτασμός των περισσότερων ανθρώπων στη αληθινή σημασία των Χριστουγέννων. Σίγουρα τα Χριστούγεννα δεν είναι και δεν θα πρέπει να είναι μια εορτή ρουτίνας ή εθιμοτυπίας. Για τους χριστιανούς τής συνείδησης και του βαθύτερου ψυχικού βιώματος τα Χριστούγεννα είναι ένα μυστήριο απρόσιτο, άφατο και ανέκφραστο ακόμα και στον πιο σοφό άνθρωπο. Τα Χριστούγεννα είναι πέλαγος και ωκεανός έμπρακτης και ενσάρκου αγάπης, επειδή ακριβώς ο Θεός από βαθιά, ακένωτη προς τον άνθρωπο αγάπη έγινε- διά της Γεννήσεως Του- ένσαρκη εικόνα του, τέλειος άνθρωπος, για να γεμίσει και ολοκληρώσει με τον ωκεανό τής αγάπης Του ολόκληρη την κτίση, λογική και άλογη. Μέσα στην Εκκλησία τα Χριστούγεννα είναι η εορτή που βοηθά τους πιστούς να βιώσουν την ενσάρκωση και ενανθρώπηση τού Χριστού όχι ως ένα αλλοτινό γεγονός, του καιρού εκείνου, αλλά ως μια ζώσα λυτρωτική  πραγματικότητα τού σήμερα. “Σήμερον γεννάται”, ψάλλει τις ημέρες αυτές η Εκκλησία μας και καταλύει τα χρονικά και τοπικά όρια τής ιστορικής πραγματικότητας, μεταφέροντας τους πιστούς σ’ ένα αδιάπαυστο και διαρκές λυτρωτικό παρόν, που εισάγει το θεϊκό μέσα στην ιστορική πραγματικότητα.

«Χρόνια Πολλά» σε όλους και κυρίως χριστοκεντρικά και ανυπόκριτα.

   

ΧΑΡΙΔΗΜΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ * * * Περιήγηση Σκοτεινής Κρήτης

 

ΧΑΡΙΔΗΜΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

 

Περιήγηση Σκοτεινής Κρήτης

[Έκδοση «Γραφοτεχνική Κρήτης», Ρέθυμνο 2025, σχ. 8^ο (24 Χ 17), σσ. 342]

 

     ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

                 www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Σε προηγούμενο σημείωμά μου είχα επισημάνει για τον συμπολίτη, φίλο δικηγόρο, Χάρη Ανδρέα Παπαδάκη (Νταραμανελίτη), ότι συνηθίζει με τα βιβλία του να μας διδάσκει την ιστορία με έναν τρόπο απρόβλεπτο, μοναδικό και γοητευτικά ανορθόδοξο και αντισυμβατικό, διαφορετικό από αυτόν που ακολουθεί, συνήθως, η κλασική ιστοριογραφία. Γιατί στον Χάρη αρέσει να ξεκινά, συνήθως, από τα «ψιλά» και φαινομενικά ασήμαντα θραύσματα κάθε εποχής και, τελικά, να τα υφαίνει σε ένα πολύχρωμο υφαντό, που αγκαλιάζει ολόκληρο το φάσμα της ιστορίας του τόπου. Έτσι προσέγγισε στο παρελθόν τους αγαπημένους του Αφρικανούς (Χαλικούτες), τους Λεπρούς,“Μεσκίνηδες - παραγκωνισμένη και κοινωνικά στιγματισμένη κοινότητα- «Τους Οίκους ανοχής, στην πολιτεία τής ανοχής» και τους Διαφορετικούς, τους περιθωριοποιημένους τύπους της πόλης μας.

 Ωθείται, συνήθως, από το ανυποχώρητο πάθος του «για το μεγάλο, το βουβό πρόσωπο της Ιστορίας, τον απλό άνθρωπο!», για τις άγνωστες κοινωνικές ομάδες που έζησαν στην Κρήτη και, με τον χρόνο, σβήστηκαν, αφήνοντας πίσω τους ελάχιστα ξεθωριασμένα και συχνά παραγνωρισμένα ίχνη, σαν ψίθυρους που χάνονται στον άνεμο του παρελθόντος. Συχνά, καθοριστικό κίνητρο στις έρευνές του υπήρξε και η ανησυχία του για τη συνεχιζόμενη εκμετάλλευση τού ανθρώπου από τον άνθρωπο, μια πληγή που εξακολουθεί να αιμορραγεί επίμονα και πεισματικά ακόμη και σήμερα στον υποτιθέμενο πολιτισμένο κόσμο μας.

 Με παρόμοιο τρόπο, μπορώ να πω ότι ο Χ. Παπαδάκης προσέγγισε και το παρουσιαζόμενο με το παρόν σημείωμά μας πόνημά του, που φέρει τον όλως απρόσμενο και εντυπωσιακό- όπως συμβαίνει, συνήθως, στα βιβλία του- τίτλο: «Περιήγηση Σκοτεινής Κρήτης». Για άλλη μια φορά, ο φίλος Χάρης ωθήθηκε από το δυνατό και ανυποχώρητο πάθος του για το βουβό πρόσωπο της Ιστορίας και ειδικότερα, εδώ, για μνημεία που ξεχάστηκαν από την ιστορία και τα οποία – όπως σημειώνει χαρακτηριστικά – τον εντυπωσίασαν λόγω των παράξενων και μυστηριωδών λέξεων με τις οποίες τα γνωρίζουμε (όπως καμάρια, άρκλες, αρκοσόλια, ρωτακισμός, συγκρητισμός κ.λπ). Βέβαια, όλα αυτά ανήκουν στον χώρο της εξειδικευμένης επιστήμης, που παραμένει μακριά από τον ορίζοντα του μέσου αναγνώστη. Φερ’ ειπείν τα αρκοσόλια [=βαθύ τυφλό τόξο (arcus) πάνω από τον τάφο του νεκρού], αλλ’ εν πολλοίς και τα καμάρια (κυρίως στα Σφακιά, ταφικές αψίδες σε σημαίνοντα πρόσωπα) είναι πολύ γνωστά τόσο στη Χριστιανική, όσο και στη Βυζαντινή Αρχαιολογία, ενώ και ο ρωτακισμός στη Γλωσσολογία και κάποιοι άλλοι από τους προαναφερθέντες όρους στην επιστήμη της Λαογραφίας.

Προκειμένου να επιτύχει αυτήν την τολμηρή κατάδυση στα άδυτα της κρητικής ιστορίας, ο συγγραφέας χρειάστηκε να διατρέξει απ’ άκρη σ’ άκρη την Κρήτη. Ως ακούραστος και επίμονος περιηγητής, αναζήτησε, εντόπισε, διείσδυσε, φωτογράφισε και κατέγραψε τα μνημεία αυτά που ανήκουν στη σκοτεινή –όπως την αποκαλεί– πλευρά της Κρήτης. Πρόκειται για μια πτυχή της κρητικής Ιστορίας άγνωστη στον πολύ κόσμο, η οποία εντάσσεται στην κατηγορία του λεγόμενου Σκοτεινού Τουρισμού. Η έννοια αυτή εμφανίστηκε στην Ελλάδα μόλις τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα και βρίσκεται ακόμα σε πρωτογενές και αδιαμόρφωτο στάδιο. Πρωτοπόρος, λοιπόν, και στην έρευνά του αυτήν ο φίλος Χ. Παπαδάκης- όπως και σε τόσες άλλες προηγούμενες- ασχολήθηκε με πρωτότυπα θέματα αντλημένα από τα «ψιλά» γράμματα της Ιστορίας, τα οποία συχνά διαφεύγουν από τα βλέμματα των πολλών.

Στον χώρο, λοιπόν, αυτών των μνημείων ο συγγραφέας εντοπίζει κατακόμβες στις Στέρνες, στο Ακρωτήρι των Χανίων και λοιπά ταφικά μνημεία.  Όλα σιωπηλοί μάρτυρες, στέκουν σαν φαντάσματα του χρόνου και είναι συχνά ερειπωμένα. Παραδείγματα αποτελούν οι μεζαρόπετρες (οθωμανικές επιτύμβιες στήλες, που τοποθετούνται όρθιες πάνω στους τάφους των μουσουλμανικών κοιμητηρίων), οι τουρμπέδες (μεγαλοπρεπή μουσουλμανικά ταφικά μνημεία), καθώς και κοιμητήρια ξένων (όπως το Συμμαχικό Νεκροταφείο Σούδας, το Ρωσικό, Αγγλικό, Φράγκικο, το Πολωνικό και Ρωσικό του Ρεθύμνου, το Αγγλικό του Ηρακλείου και το Γαλλικό της Σητείας).

Το βιβλίο, τελικά, καθίσταται μια άρτια υφασμένη και πολυεπίπεδη Γενική Ιστορία της Κρήτης, αναφερόμενη σφαιρικά σε όλες τις ιστορικές περιόδους της Μεγαλονήσου. Κυρίως, όμως, εστιάζει στη Βενετοκρατία, την Οθωμανοκρατία και τη Σύγχρονη Ιστορία, με έμφαση σε αυτήν την τελευταία περίοδο, στη Διεθνή Κατοχή της Κρήτης, στην Κρήτη των «Άλλων» και στη Ναζιστική Κατοχή. Μέσα από τα κεφάλαια αυτά ο συγγραφέας ανακαλύπτει και φωτίζει ό,τι εντυπωσιακό και αποκαλυπτικό συναντά. Εξετάζονται οι εθνικές μειονότητες της Κρήτης (Φράγκοι, Αρμένιοι, Εβραίοι – με ιδιαιτέρως πλούσια τεκμηρίωση για την εβραϊκή παρουσία στο Ρέθυμνο) και τα σκοτεινά, κατά τον συγγραφέα, σημεία της κρητικής ιστοριογραφίας (Ναζιστική και Ιταλική Κατοχή 1941-45, Κρητική Αντίσταση και μαρτυρικά χωριά της Κρήτης, καθώς και το έργο της Επιτροπής Διαπιστώσεως των Γερμανικών Ωμοτήτων στην Κρήτη από τα στρατεύματα κατοχής του νησιού). Τέλος, φθάνει και στον σφακιανό ρωτακισμό (μετατροπή του συμφώνου λ σε ρ [καλά είμαι = κα(ρ)ά ’μαι]), ενώ μελετά, επίσης, και καταγράφει τα άγραφα ήθη και έθιμα ορισμένων περιοχών της Κρήτης με ισχύ νόμου, όπως το αντέτι των Σφακιανών, δείχνοντας, για μια ακόμη φορά, το ενδιαφέρον του για κάθε ιδιότυπο στοιχείο του λαϊκού πολιτισμού.

Το ενδιαφέρον, πάντως, του συγγραφέα για τα αρκοσόλια στην Κρήτη μονοπωλεί, καταφανώς, την προσοχή του και καταλήγει, θα έλεγα, σε μια πρώτη, συστηματική και ευρύτατη καταγραφή τους. Η καταγραφή παρουσιάζεται- συνοδευόμενη από πλούσιο και αποκαλυπτικό φωτογραφικό υλικό- ανά νομό και επαρχία της Κρήτης, με τα χωριά και τους ναούς που φιλοξενούν αρκοσόλια καταγεγραμμένους κατά αλφαβητική σειρά.

Ο συγγραφέας προτείνει εύστοχες και διεισδυτικές παρατηρήσεις, διατυπώνει αμφισβητήσεις ή στηλιτεύει με οξύτητα τις καταστροφές που έχουν παρατηρηθεί σε πάμπολλα ταφικά μνημεία, δείγμα μιας θλιβερής και ανεπίτρεπτης έλλειψης σεβασμού. Παράλληλα, αναδεικνύει τους παραλογισμούς, τις βαθιά ριζωμένες προκαταλήψεις και τις παράλογες αντιδικίες που καταγράφηκαν απέναντι σε ξένες πληθυσμιακές κοινότητες της Κρήτης, φωτίζοντας έτσι μια πλευρά της ιστορίας που συχνά παραμένει στην αφάνεια.

Η προσπάθειά τού Χάρη Παπαδάκη υπήρξε και αυτή τη φορά φιλόπονη, εξαντλητική, επίπονη και βαθιά αγωνιώδης. Πρόκειται για μια εργασία που απαιτούσε υπομονή, πείσμα,  πνευματική αντοχή και αφοσίωση. Γι’ αυτό συγχαίρουμε και θερμά ευχαριστούμε τον εκλεκτό και δόκιμο συμπολίτη συγγραφέα και του ευχόμαστε να έχει υγεία και δύναμη, για να συνεχίσει τη γόνιμη, εργώδη και δημιουργική πορεία του. Μια πορεία που έχει ήδη αφήσει ουσιαστικό και ανεξίτηλο αποτύπωμα στον πνευματικό πολιτισμό του τόπου μας.

ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ε. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ * * * Η ΠΡΑΟΤΗΤΑ * * * Διεπιστημονική θεώρηση

 

ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ε. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

 

Η ΠΡΑΟΤΗΤΑ

Διεπιστημονική θεώρηση

 [Ηράκλειο Κρήτης 2025, σχ. 16^ο (17Χ12), σσ. 288]

 

             ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

                  www.ret-anadromes.blogspot.com

 

  Ομότιμος Καθηγητής της Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης ο κ. Γεώργιος Ε. Κρασανάκης και πρώην Κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Αγωγής είναι, σαφώς, ο καθ’ ύλην αρμόδιος να διαπραγματευτεί και διαχειριστεί ένα τέτοιο λεπτό και επιστημονικό, όπως το εν τω τίτλω, θέμα, «Η Πραότητα- Διεπιστημονική θεώρηση», που αποτελεί καρπό- μαζί και με δεκάδες άλλα ψυχολογικά και παιδαγωγικά βιβλία- των πλούσιων και  πολύχρονων επιστημονικών σπουδών του σε Πανεπιστήμια της Ελλάδας και του Εξωτερικού [Θεσσαλονίκης, Γενεύης, Παρισίων (Σορβόνης- Paris V)] και της επιτυχούς μακράς πανεπιστημιακής του διδασκαλίας στα Πανεπιστήμια της Κρήτης και της Κύπρου.

      Ο υπότιτλος «διεπιστημονική θεώρηση» δηλώνει ότι, ακριβώς, μέσα από τις σελίδες του εν λόγω βιβλίου μιλούν με ισχυρή άποψη και γλώσσα σαφή και ξεκάθαρη γλωσσολόγοι, φιλόσοφοι, ψυχολόγοι, θεολόγοι και Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Ιωάννης ο Σιναΐτης και Μάξιμος ο Ομολογητής και, βέβαια, η Αγία Γραφή.

    Πρόκειται για ένα θέμα αρκετά πρωτότυπο και μέσα ακραιφνώς στα διαφέροντα της ψυχολογικής επιστήμης, στο οποίο εμπλέκονται και πολλές βασικές ψυχικές του ανθρώπου λειτουργίες, όπως η νοημοσύνη, το συναίσθημα, η ηθική και η βούληση, αλλά ακόμα και η προσοχή, το ενδιαφέρον και ο λόγος. Πρόκειται, ακόμα, για ένα θέμα εξαιρετικά χρήσιμο και πρακτικό, αφού μπορεί να βοηθήσει πολλούς ανθρώπους στην καθημερινή τους ζωή. Πράος είναι ο γλυκύς στους τρόπους, ο προσηνής και συγκαταβατικός άνθρωπος, κοντά στον οποίο κάθε άλλος άνθρωπος αισθάνεται άνεση και ψυχική ευφορία. Με αυτήν την έννοια, μπορούμε να δεχθούμε ότι η πραότητα είναι μια έμφυτη ικανότητα, μια εγγενής αρετή, θείο δώρο και κόσμημα της προσωπικότητας του ατόμου, που, πέραν της έμφυτης ικανότητας, μπορεί να οφείλεται και σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, μάλιστα δε στην αγωγή που δίδεται από την οικογένεια, πράγμα που δημιουργεί σοβαρή υποχρέωση και ευθύνη των γονέων προς το παιδί, η μετάδοση αυτής και άλλων παρόμοιων αρετών. Γιατί είναι αποδεδειγμένο ότι η πραότητα των γονέων και των διδασκάλων τούς κάνει πολύ πιο οικεία και φιλικά πρόσωπα προς το παιδί.

 Η πραότητα θα μπορούσε, περαιτέρω, να θεωρηθεί ως μια όμορφη στάση ζωής, ως ένα όμορφο και δυναμικό συναίσθημα, που μπορεί να απελευθερώνει τάσεις που ανυψώνουν τη ζωή και ανοίγουν πόρτες αισιοδοξίας, ελπίδας και ευτυχίας στον άνθρωπο. Αυτός, ακριβώς, είναι ο λόγος που το συναίσθημα αυτό αναφέρεται στη θετική Ψυχολογία, που μελετά τα θετικά συναισθήματα του ανθρώπου και τους παράγοντες εκείνους που απομακρύνουν εμπόδια και δυσκολίες και κάνουν τη ζωή να είναι πιο ευχάριστη, πιο ευτυχισμένη, πιο όμορφη και φωτεινή.

Πρόκειται, λοιπόν, για μια σπουδαία και πλούσια ψυχολογική μελέτη του αειθαλούς και αειφόρου- καίτοι συνταξιούχου, πλέον- Καθηγητή, για ένα βιβλίο που στηρίζεται βασικά στην ψυχολογική επιστήμη, παρότι περιέχει και πλείστα όσα φιλοσοφικά, ερμηνευτικά, φιλολογικά και θεολογικά στοιχεία, με συχνές αναδρομές στην αρχαία αριστοτελική, πλατωνική και επικουρική φιλοσοφία, ενώ δεν παραλείπει να παρουσιάσει και άλλες ταυτιζόμενες ή συμπληρωματικές προς την πραότητα αρετές, που συνιστούν ένα πραγματικό εγκώμιο αρετής, έναν ασφαλή οδηγό του ανθρώπου και μια πυξίδα που τον οδηγεί αλάνθαστα στον δρόμο προς την ευτυχία και την ευδοκίμηση στη ζωή.

 Η πραότητα κατά τον συγγραφέα δεν πρέπει να θεωρείται ως μια τυπική, ως μια απλή εκδήλωση σωστής συμπεριφοράς, αλλά ως κάτι πολύ περισσότερο και πιο βαθύ. Έτσι, η πραότητα καθίσταται ένα από τα ευγενέστερα και βαθύτερα συναισθήματα του ανθρώπου, που πηγάζουν από μέσα του και ενισχύουν και κινούν την ψυχή και την καθιστούν ικανή να υπερβαίνει τις δυσκολίες και να εκφράζεται σωστά στο συνανθρώπινο περιβάλλον.

Είναι, τέλος, σημαντική η παράθεση στα κεφάλαια του βιβλίου και κεφαλαίου σχετικού προς τον θυμό, ότι ο «θυμός», το αντίθετο της «πραότητας», οφείλεται, ακριβώς, στην άγνοια του ανθρώπου και ότι η γνώση και η διδασκαλία μπορούν να οδηγήσουν και να κατευθύνουν τον άνθρωπο στην απομάκρυνσή του από το ελάττωμα αυτό. Δίνει προς τούτο πολλά στοιχεία διαχείρισης του πάθους- ελαττώματος αυτού, που, εξαφανιζόμενο, διά της αγωγής, παραχωρεί, φυσικώ τω τρόπω, τη θέση του στην αρετή της πραότητας.  

Ως κατακλείδα του όμορφου αυτού βιβλίου ο συγγραφέας παραθέτει τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματά του από «Μια μικρή έρευνά» του, γύρω από τη συγκεκριμένη προβληματική του ευγενούς αυτού αθλήματος της «πραότητας», ώστε η μελέτη του να προσλάβει, πέραν του θεωρητικού, και εμπειρικό χαρακτήρα. Το δείγμα της έρευνας ήταν τυχαίο. Έλαβαν μέρος 190 άνθρωποι: 92 άνδρες και 98 γυναίκες από 15 ετών και άνω. Η έρευνα έγινε με τη μέθοδο του ερωτηματολογίου, ενώ, στη συνέχεια, ο συγγραφέας προέβη στη μελέτη και λεπτομερή εξέταση των απαντήσεων που δόθηκαν, εξάγοντας τα σχετικά συμπεράσματα.

Για άλλη μια φορά συγχαίρουμε και θερμά ευχαριστούμε τον εκλεκτό Καθηγητή και φίλο κ. Γεώργιο Ε. Κρασανάκη και του ευχόμαστε να έχει δύναμη και υγεία, για να συνεχίζει επί μακρόν τη γόνιμη, δημιουργική και εργώδη δραστηριότητά του στον χώρο της ψυχολογικής και παιδαγωγικής επιστήμης, όπου η μέχρι σήμερα συμβολή του είναι σπουδαία και πολυτρόπως αναγνωρισμένη.