ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ * * * ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

 

ΔΗΜΗΤΡΗ Ν. ΘΕΟΔΟΣΑΚΗ

 

            ΚΡΗΤΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

      ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΑ       ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ 

ΤΟΜΟΣ Γ΄  

                                                              [ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΜΥΡΝΙΩΤΑΚΗ, Ηράκλειο 2025, σχ. 8^ο (24 Χ 17), σσ. 160]

 

   ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

       www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Ως δώρο ακριβό, χριστουγεννιάτικο, δέχτηκα τις μέρες αυτές τη νέα συλλογή με τίτλο «Χριστουγεννιάτικα Διηγήματα» του φίλου Δημήτρη Ν. Θεοδοσάκη, Ηρακλειώτη συγγραφέα, γνωστού στους λογοτεχνικούς κύκλους και με το ποιητικό ψευδώνυμο τού «Κάστρου Ταχυδρόμος». Ο συγγραφέας- όπως προλογικά σημειώνει- μέσα από τα διηγήματά του αυτά, τραγουδά τη χαρά της αθωότητας και της μαγείας από εκείνα τα παλιά, τα μακρινά «κρητικοπαπαδιαμαντικά» Χριστούγεννα, που έζησε στα μικράτα του, εκεί στο χωριό του, στη διπόταμη κοιλάδα του Χόνδρου, Βιάννου, αλλά, αργότερα, και στη δεύτερη πατρίδα του, το Μεγάλο Κάστρο. Τώρα που τα χρόνια περάσανε, ο συγγραφέας νιώθει να τον βαραίνει ένα μεγάλο ανεξόφλητο χρέος μνήμης και ευγνωμοσύνης, τόσο προς τη μικρή του πατρίδα, τον Χόνδρο, όσο και στην αγαπημένη του καστροπολιτεία, το Ηράκλειο.

Στα διηγήματα του κ. Θεοδοσάκη- ζωντανεμένα μ’ ένα μοναδικά πλούσιο, δροσερό και γλωσσοπλαστικά γενναιόδωρο ιδίωμα- αναδεικνύεται η καθημερινή αγωνία τού αγρότη, του φτωχού και ταπεινού τής ελληνικής γης φαμελιάρη, προκειμένου άλλοτε να διασφαλίσει το ψωμί των παιδιών του κι άλλοτε να αντιμετωπίσει αρρώστιες βαριές και ανίατες για την εποχή εκείνη και ποικίλα οικογενειακά προβλήματα, που, συχνά, εξωθούσαν τα βήματά του μακριά, στη σκληρή και μαύρη ξενιτιά.

Το βιβλίο αποτελεί ένα ιδιαίτερα ευχάριστο ανάγνωσμα των ημερών τούτων που διανύουμε, γεμάτο από την ψυχή, τα ήθη και τα έθιμα της παλιάς Κρήτης – αστικής και αγροτικής – τα οποία ο συγγραφέας αναστοράται με περισσή γνησιότητα και καθαρότητα ύφους, αντλώντας τα κυρίως από την παραδοσιακή αγροτική κοινωνία του χωριού του. Στην κοινωνία αυτήν οι άνθρωποι, παρά τη βιοποριστική στενότητα, βίωναν την αληθινή ευτυχία σε πλήρη εναρμόνιση με τη φύση και τις πατροπαράδοτες ασχολίες τους. Στον μικρό ορίζοντα του χωριού τους όπου γεννιόντουσαν εκεί μεγάλωναν, παντρεύονταν και πέθαιναν, διαγράφοντας όλο τον κύκλο της ζωής τους.

Έτσι, μέσα από τα διηγήματα τού παρουσιαζόμενου βιβλίου παρελαύνει ο πλούσιος και ανθηρός λαογραφικός παράδεισος των παιδικών χρόνων του συγγραφέα, όπως τον έζησε ο ίδιος ως μικρό παιδί και όπως τον ανακαλεί νοσταλγικά μέχρι σήμερα, μέσα από τις αναμνήσεις των ηρώων που πρωταγωνιστούν στα διηγήματά του, αλλά και μέσα από τις μορφές των μικρών παιδιών, που με τα σιδερένια τρίγωνά τους μελωδούσαν τα πατροπαράδοτα χριστουγεννιάτικα κάλαντα.

Αργότερα, στην πόλη, χαιρόταν τις στράτες και τις πλατείες που φεγγοβολούσαν από τα χιλιάδες χριστουγεννιάτικα λαμπιόνια, τον κόσμο που κατέκλυζε την αγορά για τις γιορτινές αγορές του και τα μεγάφωνα που σκόρπιζαν προς όλες τις κατευθύνσεις γλυκερές χριστουγεννιάτικες μελωδίες. Και από την άλλη, ό,τι ένιωθε το κουβαλούσε και στον εργασιακό του χώρο, στο Ταχυδρομείο· με πόση πόση συγκίνηση ταξινομούσε τα γράμματα, τα χιλιάδες γράμματα που έφταναν από το εξωτερικό – την Ευρώπη, την Αμερική, τον Καναδά και την Αυστραλία. Πολλά ήταν καταστόλιστα με πολύχρωμα καλαίσθητα γραμματόσημα και με ποικίλα χριστουγεννιάτικα σχέδια και στολίδια. Ένας ολόκληρος εθιμοτυπικός κόσμος, ξεπηδά χαρούμενος μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, αντλώντας τη δύναμή του από την όμορφη και αγνή ελληνική ατμόσφαιρα των Χριστουγέννων της κρητικής υπαίθρου και της πόλης.

Τη φιλολογική επιμέλεια υπογράφει ο Δρ Γιώργος Τσερεβελάκης, ενώ την καλλιτεχνική τόσο στο εξώφυλλο, όσο και στις εσωτερικές του σελίδες, ανέλαβε ο π. Μιχάλης Πατεράκης, στον οποίο οφείλονται και οι θαυμάσιες εικόνες του βιβλίου, εικόνες που απλόχερα προσδίδουν το απαραίτητο χριστουγεννιάτικο άρωμα και μια πρόσθετη καλλιτεχνική απόλαυση.

Τι κρίμα που εμείς, οι νεοέλληνες, ολοένα και περισσότερο χάνουμε ή λησμονούμε αυτόν τον πολύτιμο λαογραφικό μας θησαυρό. Ο καταιγιστικός ρυθμός της σύγχρονης ζωής, με τις ευκολίες και την ταχύτητα της μηχανής, τις συνεχείς μετακινήσεις των πληθυσμών, και την πολιτισμική ομογενοποίηση, διαβρώνει και εξαφανίζει σταδιακά την παραδοσιακή σταθερότητα και ομορφιά. Eυτυχώς, όμως, που υπάρχει η νοσταλγία, αυτή η πανανθρώπινη δυνατή «αδυναμία», που ξαναφέρνει τους απομακρυσμένους οδοιπόρους στα βήματα τής παιδικής τους ζωής. Και στο βιβλίο αυτό του κ. Θεοδοσάκη αυτή ακριβώς η νοσταλγική ορμή για τα παλιά πλέκεται αξεδιάλυτα με τα πατροπαράδοτα έθιμα του λαού μας τις άγιες τούτες μέρες των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανίων, φέρνοντάς μας πιο κοντά στις ρίζες της φυλής μας και στα ιερά εκείνα νάματα που εξέθρεψαν, στο διάβα των αιώνων, το αειθαλές δέντρο του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας.

Συναυλία Μουσικής Δωματίου * * * ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΚΛΑΡΙΝΕΤΩΝ * * * ΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗΣ ΡΕΘΥΜΝΟΥ * * * Σε χριστουγεννιάτικες μελωδίες

 

Συναυλία Μουσικής Δωματίου

ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΚΛΑΡΙΝΕΤΩΝ

ΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗΣ ΡΕΘΥΜΝΟΥ

Σε χριστουγεννιάτικες μελωδίες

 

        ΚΩΣΤΗΣ  ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

                www.ret-anadromes.blogspot.com

 

        Το Ρέθυμνο, ασφαλώς, και θα πρέπει να σεμνύνεται και να νιώθει ιδιαίτερα περήφανο για τoυς μουσικούς του αλλά και για τη Δημοτική Φιλαρμονική του, η οποία αδιάλειπτα –εδώ και έναν αιώνα– τους καλλιεργεί και τους αναδεικνύει. Πρόκειται για ένα κορυφαίο μουσικό καθίδρυμα της πόλης μας, άρρηκτα δεμένο με την ιστορία αυτού του τόπου, απαρτιζόμενο από Ρεθεμνιώτες μουσικούς- δασκάλους και μαθητές- που κοσμεί τον τόπο και προσφέρει στα παιδιά μας τη δυνατότητα να δοκιμάσουν τις δυνάμεις και τα όνειρά τους στον ευγενή χώρο της Μουσικής.

Έτσι, η Δημοτική Φιλαρμονική Ρεθύμνου συνδράμει καθοριστικά στη μουσική παιδεία και τον πολιτισμό της πόλης μας – της πόλης των Τεχνών και των Γραμμάτων – καλλιεργώντας μια σταθερή μουσική αυτάρκεια και μια αδιάλειπτη πολιτισμική συνέχεια. Και όταν, μάλιστα, η παιδευτική αυτή λειτουργία εκφράζεται μέσα από ένα επιμέρους σύνολο τού εν λόγω μουσικού καθιδρύματος- όπως εδώ από το «Σύνολο Κλαρινέτων»- και μάλιστα με υψηλή ποιότητα ερμηνειών, το αποτέλεσμα καθίσταται ακόμα πιο ενθαρρυντικό και ελπιδοφόρο.

Ο λόγος, λοιπόν, για το «Σύνολο Κλαρινέτων» της Δημοτικής μας Φιλαρμονικής, που αποτελεί καρπό εννιάχρονου μόχθου και δημιουργικής αναζήτησης, με δεκάδες, μέχρι σήμερα, δημόσιες εμφανίσεις, τόσο από αίθουσες, όσο και από τους δρόμους και τις πλατείες αυτής της πολιτείας. Ξεκίνησε με πρωτοβουλία των ίδιων των μαθητών της τάξης Κλαρινέτου και με την ενθάρρυνσή τους, φυσικά, από τον δάσκαλό τους, στο συγκεκριμένο μουσικό όργανο, Βαγγέλη Παπαδάκη, με σκοπό- όπως και οι ίδιοι το δηλώνουν- την καλλιέργεια της μεταξύ τους μουσικής επικοινωνίας, τη διερεύνηση νέων καλλιτεχνικών προγραμμάτων και τον δημιουργικό και καλλιτεχνικό πειραματισμό γύρω από τη μουσική πράξη.

Το ρεπερτόριό τους απλώνεται σε όλο το φάσμα της ποιοτικής μουσικής – από το μπαρόκ και το κλασικό μέχρι τη μουσική κινηματογράφου, την τζαζ και το έντεχνο ελληνικό τραγούδι. Και το πιο όμορφο: η επιλογή των έργων πραγματοποιείται από τους ίδιους τους μαθητές, όπως, συχνά, και οι ενορχηστρώσεις τους.

Μετά από όλα αυτά τα εισαγωγικά, ερχόμαστε στην τελευταία και άκρως εορταστική χριστουγεννιάτικη συναυλία του συνόλου, που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 20 Δεκεμβρίου 2025, στο «Σπίτι του Πολιτισμού» της πόλης μας. Την εκδήλωση τίμησε με την παρουσία του ο Αντιδήμαρχος Πολιτισμού του Δήμου μας, κ. Μάνος Τσάκωνας, ο οποίος και προλόγισε δεόντως το Μουσικό Σύνολο της βραδιάς και τις μουσικές και λοιπές πολιτιστικές εκδηλώσεις του Δήμου μας των ημερών αυτών.

Η ποιότητα των ερμηνειών καθορίστηκε από την έμφυτη μουσικότητα των ερμηνευτών- δασκάλου και μαθητών- που έδωσαν ένα αποτέλεσμα τελειότητας, τόσο στο κρίσιμο για τα πνευστά μουσικά όργανα ζήτημα της αναπνοής- που κύλησε, ομολογουμένως, αβίαστα- όσο και στον σαφή και ευδιάκριτο σχηματισμό των μουσικών φράσεων της μελωδικής γραμμής, που, αρθρωμένες με εντυπωσιακή ενάργεια και καθαρότητα, προσέδωσαν στην παρτιτούρα μια εικόνα λαμπερής υπερδεξιοτεχνίας.

Με αξιοθαύμαστη άνεση, οι οκτώ εκτελεστές του Μουσικού Συνόλου απέδωσαν τη δεξιοτεχνική γραφή των έργων, με σαφή αίσθηση ύφους και μουσικής έκφρασης. Νότες σβέλτες, κοφτές και αέρινες, που με αυξομειούμενη δυναμική χάρισαν πλαστικότητα και χάρη στις ερμηνείες, άνοιξαν απλόχερα τους κρουνούς της καρδιάς και της αγάπης στο ακροατήριο. Κάθε ήχος πάλλονταν ζωντανός, κάθε ηχοχρωματική διαστρωμάτωση είχε μελετηθεί με φροντίδα, και η φωνή του κλαρινέτου, γεμάτη ευγένεια, γέμιζε τον χώρο με μελωδική γλυκύτητα. Πρόκειται για τους Κωνσταντίνο Παπαδάκη, Γιώργο Αγριμάκη, Μαργαρίτα Άντη, Ελευθερία Παπαδάκη, Αλέξανδρο Σαμωνάκη, Ουρανία Κεραμιανάκη, Τόνια Τσικινά και στο Μπάσσο Κλαρινέτο, φυσικά, τον δάσκαλό τους, Βαγγέλη Παπαδάκη.

       Στο Α΄ Μέρος ακούστηκαν οι γνωστές χριστουγεννιάτικες μελωδίες που εξευγενίζουν και γλυκαίνουν την εορταστική διάθεση του κοινού, όπως Άγια Νύχτα, Έλατο, Μικρός Τυμπανιστής, Carol of the Bells, καθώς και ένα Christmas Medley, δηλαδή ένα ποτ πουρί από γνωστές χριστουγεννιάτικες μελωδίες. Στο Β΄ Μέρος παρουσιάστηκαν γνωστές σουίτες του κλασικού — και όχι μόνο — ρεπερτορίου, όπως η Romanian Christmas Suite του Ioan Dobrinescu, η Suite from The Polar Express του Alan Silvestri, με αποκορύφωμα την περίφημη σουίτα Ο Καρυοθραύστης του Τσαϊκόφσκι.

        Σε κάθε περίπτωση, η βραδιά κύλησε σαν μια λεπτή φωτεινή κλωστή, που ένωνε χάρη, κομψότητα και μουσική ωριμότητα, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ποιότητα τής ηχητικής του συνόλου εικόνας. Οι ερμηνευτές αποδείχτηκαν άριστα εξοικειωμένοι με τη συγκεκριμένη μουσική κουλτούρα. Γι’ αυτό και ερμήνευσαν τα προτεινόμενα έργα με μοναδική τέχνη και ευαισθησία, καθηλώνοντας το κοινό και διασφαλίζοντας την υψηλή ποιότητα του τελικού αποτελέσματος, για το οποίο τούς απευθύνουμε τα θερμά μας συγχαρητήρια!

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ * * * Η Μητρόπολη των χριστιανικών εορτών

 

                    ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ

Η Μητρόπολη των χριστιανικών εορτών

   ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

                   www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Το άρθρο μας αυτό ίσως φανεί σε μερικούς ότι το ξεκινούμε κάπως «ανάποδα»^. ενώ, δηλαδή, μιλάμε για τα Χριστούγεννα, εμείς θα ξεκινήσουμε από την Ανάσταση και σ’ ένα μεγάλο μέρος αυτού θα συνεχίσουμε συμπορευόμενοι με το θείο γεγονός και τη θεολογία τής Αναστάσεως. Και αυτό προκειμένου, όλως οξυμώρως, να στηρίξουμε με μιαν αποτελεσματικότερη, θεωρούμε, επιχειρηματολογία το βαθύτερο νόημα τής εορτής των Χριστουγέννων!... Τόσο αλληλένδετα και αλληλοσυμπληρούμενα είναι τα δύο αυτά μέγιστα γεγονότα τού χριστιανισμού, τα Χριστούγεννα και η Ανάσταση.

Εάν, λοιπόν, λέγει ο απόστολος των Εθνών, Παύλος (Α΄ Κορ. 15, 19), ο Χριστός δεν ανέστη, εμείς οι χριστιανοί, οι οποίοι μόνη μας ελπίδα έχουμε Χριστόν Αναστημένο (που με την Ανάστασή Του, δηλαδή, θα μας επιβεβαίωνε ότι θα ακολουθήσει και η ανάσταση η δική μας), θα είμαστε οι πιο αξιοθρήνητοι, οι πιο ελεεινοί και εξαπατημένοι απ’ όλους τους ανθρώπους. Έτσι, ο Παύλος χρίει αυτομάτως την Ανάσταση ως την υψίστη, τη μεγαλύτερη εορτή τής χριστιανοσύνης. Αλλά και αν ο Χριστός δεν γεννιόταν, δεν θα είχαμε, φυσικά, ποτέ την Ανάσταση και όλα τα συμπαρομαρτούντα αυτήν, συμπληρώνει ο ιερός Χρυσόστομος και συνδέει, έτσι, αναπόσπαστα τη Γέννηση τού Σωτήρος με την Ανάστασή Του. Γι’ αυτό και χαρακτηρίζει τα Χριστούγεννα ως τη “Μητρόπολη των εορτών” τής χριστιανικής πίστης και της ορθόδοξης Εκκλησίας.

Πέραν, όμως, απ’ όλα αυτά, στη ζωή και στην παράδοση τής Εκκλησίας και οι δύο αυτές μεγάλες εορτές τής Χριστιανοσύνης έχουν μιαν όλως ιδιαίτερα μεγάλη και σπουδαία σημασία, γιατί έπαιξαν και οι δυο σημαντικό ρόλο στην υπόμνηση και διασφάλιση τού ορθοδόξου δόγματος^. όπως, δηλαδή, το Πάσχα υπογράφει και σφραγίζει το δόγμα τής θεότητας τού Κυρίου, έτσι και τα Χριστούγεννα σφραγίζουν και διασφαλίζουν το δόγμα τής ανθρωπότητάς Του. Στην Ανάσταση βλέπουμε τον άνθρωπο ως Θεό, στη Γέννηση βλέπουμε τον Θεό ως άνθρωπο μες στη φάτνη ανακείμενον.

Έτσι, με το γεγονός τής Βηθλεέμ δεν έχουμε, ουσιαστικά, ανύψωση τού Θεού αλλά ανύψωση και θέωση τού ανθρώπου. Ο Θεός γίνεται άνθρωπος, για να γίνουμε εμείς οι άνθρωποι κατά χάρη «θεοί». Ο Θεός στη φάτνη φανερώνεται και γίνεται ως «εις εξ ημών», σαν ένας από εμάς τους κοινούς ανθρώπους. Γι' αυτό και η θεολογία τής σάρκωσης είναι, ουσιαστικά, «κενωτική» θεολογία. Ο Θεός «κατέρχεται», με τη σάρκωσή Του, στον κόσμο μας, «κενούται» (= «αδειάζει») από τη δόξα που είχε, για να υψώσει και «πληρώσει» τον άνθρωπο με τη «δόξα» Του, όπως την ύμνησαν οι άγγελοι την ιερή εκείνη νύχτα των Χριστουγέννων, στο σπήλαιο τής Βηθλεέμ. Στη Βηθλεέμ, τότε, σαρκώθηκε ο Θεός και γεννήθηκε ο «νέος Άνθρωπος», ο «πνευματικός» Αδάμ. Ο Θεός, σύμφωνα με τον άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο, ένωσε πραγματικά όλη την υπόσταση τής Θεότητας του με τη δική μας φύση, την έσμιξε άμικτα με αυτήν και την έκανε «ναό» άγιο του. Έτσι, ο ποιητής τού Αδάμ έγινε ατρέπτως και αναλλοιώτως και τέλειος άνθρωπος.

Μπορούμε, λοιπόν, να ισχυριστούμε ότι τα Χριστούγεννα παρουσιάζονται πιο πολύ ως η εορτή τού ανθρώπου παρά του Θεού (όπως, αντίθετα, συμβαίνει με την Ανάσταση). Είναι η γενέθλια ημέρα τού Χριστού ως Ανθρώπου, αλλά και του καθενός  από μας  μέσα στην πίστη και την αγάπη τού Θεού. Γι’ αυτό και η Εκκλησία, από παλιά, κατά των αιρετικών που αρνήθηκαν την ανθρώπινη τού Ιησού φύση (π.χ. των μονοφυσιτών), χρησιμοποίησε ως απόδειξη τη θεία ενσάρκωση και ενανθρώπισή Του, ενώ εναντίον εκείνων που αρνήθηκαν και τυφλά ακόμη συνεχίζουν να αρνούνται τη θεία φύση τού Χριστού, τη θεότητά Του, χρησιμοποίησε ως απόδειξη τη θεία Του Ανάσταση. Είναι, λοιπόν, το Άγιον Πάσχα “εορτή εορτών και Πανήγυρις Πανηγύρεων”, αλλά και τα Χριστούγεννα, κατά τον ιερό Χρυσόστομο, καθίστανται η Μητρόπολη, η Μητέρα και η ρίζα τού συνόλου των εορτών.

Η γέννηση τού Ιησού, ως ανθρώπου, παρουσιάζεται στην Καινή Διαθήκη ως ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στην ιστορία τής ανθρωπότητας και παρόμοια εκφράζονται γι’ αυτήν και οι εκκλησιαστικοί Πατέρες και συγγραφείς κατά τους πρώτους μετά Χριστόν αιώνες. Αυτή η σημαντική Δεσποτική εορτή τής κατά σάρκαν γεννήσεως τού Κυρίου είναι ξεχωριστή και, σύμφωνα με τον άγιο Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό, δεν θα πρέπει να συγχέεται με τα γενέθλια οποιουδήποτε κοινού ανθρώπου, αφού στα Γενέθλια αυτά τού Κυρίου εορτάζουμε το μοναδικό και ανεπανάληπτο γεγονός τής θείας Γέννησης, το γεγονός ότι "Θεός εφάνη εν ανθρώποις δια γεννήσεως". Τα Γενέθλια τού Σωτήρα, με την έννοια που τους δίνει ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, ως Θεοφάνια [(από Θεός + φαίνομαι= θεολογικός όρος που δηλώνει την εμφάνιση, τη φανέρωση τού Θεού)], είναι γιορτή "αρχαιότατη", που- όπως, ίσως, γνωρίζουμε- μέχρι την Δ' εκατονταετία "συνεορταζόταν την 6^η Ιανουαρίου, μαζί με τη μεγάλη εορτή τού Βαπτίσεως», με την καθολικότερη επίκληση Επιφάνια [αρχ. ρήμα επιφαίνω/-ομαι= εμφανίζομαι (προκειμένου περί θεού), παρουσιάζομαι αποκαλυπτικά].

Όταν αυτό είναι το βαθύτερο νόημα των Χριστουγέννων, μπορούμε πολύ καλά να κατανοήσουμε πόσο ανταποκρίνεται στις μέρες μας ο εορτασμός των περισσότερων ανθρώπων στη αληθινή σημασία των Χριστουγέννων. Σίγουρα τα Χριστούγεννα δεν είναι και δεν θα πρέπει να είναι μια εορτή ρουτίνας ή εθιμοτυπίας. Για τους χριστιανούς τής συνείδησης και του βαθύτερου ψυχικού βιώματος τα Χριστούγεννα είναι ένα μυστήριο απρόσιτο, άφατο και ανέκφραστο ακόμα και στον πιο σοφό άνθρωπο. Τα Χριστούγεννα είναι πέλαγος και ωκεανός έμπρακτης και ενσάρκου αγάπης, επειδή ακριβώς ο Θεός από βαθιά, ακένωτη προς τον άνθρωπο αγάπη έγινε- διά της Γεννήσεως Του- ένσαρκη εικόνα του, τέλειος άνθρωπος, για να γεμίσει και ολοκληρώσει με τον ωκεανό τής αγάπης Του ολόκληρη την κτίση, λογική και άλογη. Μέσα στην Εκκλησία τα Χριστούγεννα είναι η εορτή που βοηθά τους πιστούς να βιώσουν την ενσάρκωση και ενανθρώπηση τού Χριστού όχι ως ένα αλλοτινό γεγονός, του καιρού εκείνου, αλλά ως μια ζώσα λυτρωτική  πραγματικότητα τού σήμερα. “Σήμερον γεννάται”, ψάλλει τις ημέρες αυτές η Εκκλησία μας και καταλύει τα χρονικά και τοπικά όρια τής ιστορικής πραγματικότητας, μεταφέροντας τους πιστούς σ’ ένα αδιάπαυστο και διαρκές λυτρωτικό παρόν, που εισάγει το θεϊκό μέσα στην ιστορική πραγματικότητα.

«Χρόνια Πολλά» σε όλους και κυρίως χριστοκεντρικά και ανυπόκριτα.

   

ΧΑΡΙΔΗΜΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ * * * Περιήγηση Σκοτεινής Κρήτης

 

ΧΑΡΙΔΗΜΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

 

Περιήγηση Σκοτεινής Κρήτης

[Έκδοση «Γραφοτεχνική Κρήτης», Ρέθυμνο 2025, σχ. 8^ο (24 Χ 17), σσ. 342]

 

     ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

                 www.ret-anadromes.blogspot.com

 

Σε προηγούμενο σημείωμά μου είχα επισημάνει για τον συμπολίτη, φίλο δικηγόρο, Χάρη Ανδρέα Παπαδάκη (Νταραμανελίτη), ότι συνηθίζει με τα βιβλία του να μας διδάσκει την ιστορία με έναν τρόπο απρόβλεπτο, μοναδικό και γοητευτικά ανορθόδοξο και αντισυμβατικό, διαφορετικό από αυτόν που ακολουθεί, συνήθως, η κλασική ιστοριογραφία. Γιατί στον Χάρη αρέσει να ξεκινά, συνήθως, από τα «ψιλά» και φαινομενικά ασήμαντα θραύσματα κάθε εποχής και, τελικά, να τα υφαίνει σε ένα πολύχρωμο υφαντό, που αγκαλιάζει ολόκληρο το φάσμα της ιστορίας του τόπου. Έτσι προσέγγισε στο παρελθόν τους αγαπημένους του Αφρικανούς (Χαλικούτες), τους Λεπρούς,“Μεσκίνηδες - παραγκωνισμένη και κοινωνικά στιγματισμένη κοινότητα- «Τους Οίκους ανοχής, στην πολιτεία τής ανοχής» και τους Διαφορετικούς, τους περιθωριοποιημένους τύπους της πόλης μας.

 Ωθείται, συνήθως, από το ανυποχώρητο πάθος του «για το μεγάλο, το βουβό πρόσωπο της Ιστορίας, τον απλό άνθρωπο!», για τις άγνωστες κοινωνικές ομάδες που έζησαν στην Κρήτη και, με τον χρόνο, σβήστηκαν, αφήνοντας πίσω τους ελάχιστα ξεθωριασμένα και συχνά παραγνωρισμένα ίχνη, σαν ψίθυρους που χάνονται στον άνεμο του παρελθόντος. Συχνά, καθοριστικό κίνητρο στις έρευνές του υπήρξε και η ανησυχία του για τη συνεχιζόμενη εκμετάλλευση τού ανθρώπου από τον άνθρωπο, μια πληγή που εξακολουθεί να αιμορραγεί επίμονα και πεισματικά ακόμη και σήμερα στον υποτιθέμενο πολιτισμένο κόσμο μας.

 Με παρόμοιο τρόπο, μπορώ να πω ότι ο Χ. Παπαδάκης προσέγγισε και το παρουσιαζόμενο με το παρόν σημείωμά μας πόνημά του, που φέρει τον όλως απρόσμενο και εντυπωσιακό- όπως συμβαίνει, συνήθως, στα βιβλία του- τίτλο: «Περιήγηση Σκοτεινής Κρήτης». Για άλλη μια φορά, ο φίλος Χάρης ωθήθηκε από το δυνατό και ανυποχώρητο πάθος του για το βουβό πρόσωπο της Ιστορίας και ειδικότερα, εδώ, για μνημεία που ξεχάστηκαν από την ιστορία και τα οποία – όπως σημειώνει χαρακτηριστικά – τον εντυπωσίασαν λόγω των παράξενων και μυστηριωδών λέξεων με τις οποίες τα γνωρίζουμε (όπως καμάρια, άρκλες, αρκοσόλια, ρωτακισμός, συγκρητισμός κ.λπ). Βέβαια, όλα αυτά ανήκουν στον χώρο της εξειδικευμένης επιστήμης, που παραμένει μακριά από τον ορίζοντα του μέσου αναγνώστη. Φερ’ ειπείν τα αρκοσόλια [=βαθύ τυφλό τόξο (arcus) πάνω από τον τάφο του νεκρού], αλλ’ εν πολλοίς και τα καμάρια (κυρίως στα Σφακιά, ταφικές αψίδες σε σημαίνοντα πρόσωπα) είναι πολύ γνωστά τόσο στη Χριστιανική, όσο και στη Βυζαντινή Αρχαιολογία, ενώ και ο ρωτακισμός στη Γλωσσολογία και κάποιοι άλλοι από τους προαναφερθέντες όρους στην επιστήμη της Λαογραφίας.

Προκειμένου να επιτύχει αυτήν την τολμηρή κατάδυση στα άδυτα της κρητικής ιστορίας, ο συγγραφέας χρειάστηκε να διατρέξει απ’ άκρη σ’ άκρη την Κρήτη. Ως ακούραστος και επίμονος περιηγητής, αναζήτησε, εντόπισε, διείσδυσε, φωτογράφισε και κατέγραψε τα μνημεία αυτά που ανήκουν στη σκοτεινή –όπως την αποκαλεί– πλευρά της Κρήτης. Πρόκειται για μια πτυχή της κρητικής Ιστορίας άγνωστη στον πολύ κόσμο, η οποία εντάσσεται στην κατηγορία του λεγόμενου Σκοτεινού Τουρισμού. Η έννοια αυτή εμφανίστηκε στην Ελλάδα μόλις τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα και βρίσκεται ακόμα σε πρωτογενές και αδιαμόρφωτο στάδιο. Πρωτοπόρος, λοιπόν, και στην έρευνά του αυτήν ο φίλος Χ. Παπαδάκης- όπως και σε τόσες άλλες προηγούμενες- ασχολήθηκε με πρωτότυπα θέματα αντλημένα από τα «ψιλά» γράμματα της Ιστορίας, τα οποία συχνά διαφεύγουν από τα βλέμματα των πολλών.

Στον χώρο, λοιπόν, αυτών των μνημείων ο συγγραφέας εντοπίζει κατακόμβες στις Στέρνες, στο Ακρωτήρι των Χανίων και λοιπά ταφικά μνημεία.  Όλα σιωπηλοί μάρτυρες, στέκουν σαν φαντάσματα του χρόνου και είναι συχνά ερειπωμένα. Παραδείγματα αποτελούν οι μεζαρόπετρες (οθωμανικές επιτύμβιες στήλες, που τοποθετούνται όρθιες πάνω στους τάφους των μουσουλμανικών κοιμητηρίων), οι τουρμπέδες (μεγαλοπρεπή μουσουλμανικά ταφικά μνημεία), καθώς και κοιμητήρια ξένων (όπως το Συμμαχικό Νεκροταφείο Σούδας, το Ρωσικό, Αγγλικό, Φράγκικο, το Πολωνικό και Ρωσικό του Ρεθύμνου, το Αγγλικό του Ηρακλείου και το Γαλλικό της Σητείας).

Το βιβλίο, τελικά, καθίσταται μια άρτια υφασμένη και πολυεπίπεδη Γενική Ιστορία της Κρήτης, αναφερόμενη σφαιρικά σε όλες τις ιστορικές περιόδους της Μεγαλονήσου. Κυρίως, όμως, εστιάζει στη Βενετοκρατία, την Οθωμανοκρατία και τη Σύγχρονη Ιστορία, με έμφαση σε αυτήν την τελευταία περίοδο, στη Διεθνή Κατοχή της Κρήτης, στην Κρήτη των «Άλλων» και στη Ναζιστική Κατοχή. Μέσα από τα κεφάλαια αυτά ο συγγραφέας ανακαλύπτει και φωτίζει ό,τι εντυπωσιακό και αποκαλυπτικό συναντά. Εξετάζονται οι εθνικές μειονότητες της Κρήτης (Φράγκοι, Αρμένιοι, Εβραίοι – με ιδιαιτέρως πλούσια τεκμηρίωση για την εβραϊκή παρουσία στο Ρέθυμνο) και τα σκοτεινά, κατά τον συγγραφέα, σημεία της κρητικής ιστοριογραφίας (Ναζιστική και Ιταλική Κατοχή 1941-45, Κρητική Αντίσταση και μαρτυρικά χωριά της Κρήτης, καθώς και το έργο της Επιτροπής Διαπιστώσεως των Γερμανικών Ωμοτήτων στην Κρήτη από τα στρατεύματα κατοχής του νησιού). Τέλος, φθάνει και στον σφακιανό ρωτακισμό (μετατροπή του συμφώνου λ σε ρ [καλά είμαι = κα(ρ)ά ’μαι]), ενώ μελετά, επίσης, και καταγράφει τα άγραφα ήθη και έθιμα ορισμένων περιοχών της Κρήτης με ισχύ νόμου, όπως το αντέτι των Σφακιανών, δείχνοντας, για μια ακόμη φορά, το ενδιαφέρον του για κάθε ιδιότυπο στοιχείο του λαϊκού πολιτισμού.

Το ενδιαφέρον, πάντως, του συγγραφέα για τα αρκοσόλια στην Κρήτη μονοπωλεί, καταφανώς, την προσοχή του και καταλήγει, θα έλεγα, σε μια πρώτη, συστηματική και ευρύτατη καταγραφή τους. Η καταγραφή παρουσιάζεται- συνοδευόμενη από πλούσιο και αποκαλυπτικό φωτογραφικό υλικό- ανά νομό και επαρχία της Κρήτης, με τα χωριά και τους ναούς που φιλοξενούν αρκοσόλια καταγεγραμμένους κατά αλφαβητική σειρά.

Ο συγγραφέας προτείνει εύστοχες και διεισδυτικές παρατηρήσεις, διατυπώνει αμφισβητήσεις ή στηλιτεύει με οξύτητα τις καταστροφές που έχουν παρατηρηθεί σε πάμπολλα ταφικά μνημεία, δείγμα μιας θλιβερής και ανεπίτρεπτης έλλειψης σεβασμού. Παράλληλα, αναδεικνύει τους παραλογισμούς, τις βαθιά ριζωμένες προκαταλήψεις και τις παράλογες αντιδικίες που καταγράφηκαν απέναντι σε ξένες πληθυσμιακές κοινότητες της Κρήτης, φωτίζοντας έτσι μια πλευρά της ιστορίας που συχνά παραμένει στην αφάνεια.

Η προσπάθειά τού Χάρη Παπαδάκη υπήρξε και αυτή τη φορά φιλόπονη, εξαντλητική, επίπονη και βαθιά αγωνιώδης. Πρόκειται για μια εργασία που απαιτούσε υπομονή, πείσμα,  πνευματική αντοχή και αφοσίωση. Γι’ αυτό συγχαίρουμε και θερμά ευχαριστούμε τον εκλεκτό και δόκιμο συμπολίτη συγγραφέα και του ευχόμαστε να έχει υγεία και δύναμη, για να συνεχίσει τη γόνιμη, εργώδη και δημιουργική πορεία του. Μια πορεία που έχει ήδη αφήσει ουσιαστικό και ανεξίτηλο αποτύπωμα στον πνευματικό πολιτισμό του τόπου μας.